جۇما, 4 جەلتوقسان 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 133887. جازىلعاندار — 118004. قايتىس بولعاندار — 1990
جاڭالىقتار 4533 0 پىكىر 27 مامىر, 2010 ساعات 07:35

ءىليا جاقانوۆ. تەمىرتاۋ ءتۇنى

(ليريكالىق ەسسە)

2001 جىل. تەمىرتاۋدا التىن كۇز. جىپ-جىلى... جەلسىز، تىمىق، ماۋجىر ءسات. كوك جۇزىندە قيمىلسىز قالقىعان اقشا بۇلت.

وسى ساپار مەنى تەمىرتاۋداعى ءبىر قادىر­لەس دوسىم تىلەۋكەن سماعۇلوۆ قارسى الدى. تىلەۋكەن - قارقارالى جاعىنان. مە­نى­مەن كەز­دەسكەن سايىن جانعا جايلى جۇم­ساق ءازى­لى­نە باسىپ: ء"بىر بالقانتاۋ جونىندە ءتورت ءانىڭىز بار. ءبىرى­نەن-ءبىرى وتەدى. ول تەك ما­حاببات جىرى ەمەس، ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن جەرى­مىزگە دەگەن ىستىق ىقى­لا­سىڭىز. ءسىزدى سول ءۇشىن سىي­لايمىز", - دەپ مەنى ەلدەن ەرەك وبەكتەپ جۇرەدى.

سول كەلگەن كۇننىڭ كەشىندە تىلەۋكەن­نىڭ ۇيىندە ءبىر كەلىستى وتىرىس بولدى. ارقا ازا­مات­تارىنىڭ يگى ءداستۇرى بار، باس­تارى قوسى­لىپ، جينالا قالسا ءمازىرى، ءمانى جوق قىسىر اڭگىمە ايتىلمايدى، تەگى. كو­كەيدەگى سوزدەر ارعى-بەرگى تاريحتان قوز­عالادى، ءان توڭىرە­گىن­دە عانا ءوربيدى. ارقانىڭ "جي­ىر­ما بەسى", "ەكى جيرەنى", "دۋدارايى", "قا­را­­كە­سە­گى", ء"اۋپىل­دەگى", ء"لايلىمى", "بالقا­دي­شا­سى", "قور­لانى"... ارقايسىسى ءبىر-ءبىر حيكايا، تەك سول اندەر عانا ما، ءبىزدىڭ زاما­نى­مىزدىڭ "قار­لىعاش", "كەستەلى ورا­مال", "جاس قازاق", "اقەركە" سەكىلدى ءان­دە­رىن دە سۇيسىنە ءسوز ەتتىك. ولاردى ساعى­نىش­تى جۇرەك­تىڭ لۇپىلىمەن ەمىرەنە اندەتتىك.

ءان سايابىرلاعان ءبىر ساتتە اڭگىمە باسقا سالاعا ويىسا بەردى:

- تەمىرتاۋىڭىز وسى... ءجۇز جەتپىس مىڭ حالقى بار، توقساننان استام ۇلت تۇرادى.

(ليريكالىق ەسسە)

2001 جىل. تەمىرتاۋدا التىن كۇز. جىپ-جىلى... جەلسىز، تىمىق، ماۋجىر ءسات. كوك جۇزىندە قيمىلسىز قالقىعان اقشا بۇلت.

وسى ساپار مەنى تەمىرتاۋداعى ءبىر قادىر­لەس دوسىم تىلەۋكەن سماعۇلوۆ قارسى الدى. تىلەۋكەن - قارقارالى جاعىنان. مە­نى­مەن كەز­دەسكەن سايىن جانعا جايلى جۇم­ساق ءازى­لى­نە باسىپ: ء"بىر بالقانتاۋ جونىندە ءتورت ءانىڭىز بار. ءبىرى­نەن-ءبىرى وتەدى. ول تەك ما­حاببات جىرى ەمەس، ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن جەرى­مىزگە دەگەن ىستىق ىقى­لا­سىڭىز. ءسىزدى سول ءۇشىن سىي­لايمىز", - دەپ مەنى ەلدەن ەرەك وبەكتەپ جۇرەدى.

سول كەلگەن كۇننىڭ كەشىندە تىلەۋكەن­نىڭ ۇيىندە ءبىر كەلىستى وتىرىس بولدى. ارقا ازا­مات­تارىنىڭ يگى ءداستۇرى بار، باس­تارى قوسى­لىپ، جينالا قالسا ءمازىرى، ءمانى جوق قىسىر اڭگىمە ايتىلمايدى، تەگى. كو­كەيدەگى سوزدەر ارعى-بەرگى تاريحتان قوز­عالادى، ءان توڭىرە­گىن­دە عانا ءوربيدى. ارقانىڭ "جي­ىر­ما بەسى", "ەكى جيرەنى", "دۋدارايى", "قا­را­­كە­سە­گى", ء"اۋپىل­دەگى", ء"لايلىمى", "بالقا­دي­شا­سى", "قور­لانى"... ارقايسىسى ءبىر-ءبىر حيكايا، تەك سول اندەر عانا ما، ءبىزدىڭ زاما­نى­مىزدىڭ "قار­لىعاش", "كەستەلى ورا­مال", "جاس قازاق", "اقەركە" سەكىلدى ءان­دە­رىن دە سۇيسىنە ءسوز ەتتىك. ولاردى ساعى­نىش­تى جۇرەك­تىڭ لۇپىلىمەن ەمىرەنە اندەتتىك.

ءان سايابىرلاعان ءبىر ساتتە اڭگىمە باسقا سالاعا ويىسا بەردى:

- تەمىرتاۋىڭىز وسى... ءجۇز جەتپىس مىڭ حالقى بار، توقساننان استام ۇلت تۇرادى.

- ال ول ءبىر كەزدە قاراعاندىنىڭ شەتىن­دەگى سامارقان دەگەن قالاشىق ەدى. ول دا ءوزىن­شە ءبىر تاريح.

- ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان جىل. سول جىلى كۇزدە قازاقستان ۇكىمەتىن باس­قا­رىپ وتىرعان نۇرتاس وڭداسىنوۆ ماسكەۋگە بارىپتى.

- ە، وسىنى ايتشى...

- وڭداسىنوۆ كسرو اۋىر ونەركاسىپ ءمينيسترى تەۆوسياننىڭ قابىلداۋىندا بو­لادى. بارعان ماسەلەسى - جاڭاعى سامار­قان قا­لاشىعىن بولاشاق مەتاللۋرگتەر قالاسى ەتۋ. تەۆوسيان سابىرلى، توقتامدى كىسى ەكەن، وڭ­داسىنوۆپەن ەمىن-ەركىن پىكىرلەسىپ، دۇرىس شە­شىمگە كەلەدى. ءبىر كەزدە تەۆوسيان ويلانىپ وتىرىپ: ء"سىز بۇل قالانى "سامارقان" دەي­سىز، ءا؟ وزبەك­ستاندا ايگىلى سامارقان قالاسى بار ەمەس پە؟" - دەپ وقىس ساۋال قويادى. وڭ­داسى­نوۆ بۇل سوزگە نە دەرىن بىلمەي، ءمۇدىرىپ، ساسقالاقتاپ قالادى. تەۆوسيان جۇمساق ۇنمەن: "قازاقتار مەتالدى نە دەيدى؟" - دەپ سۇراي­دى. وڭداسىنوۆ: "تەمىر", - دەپ جاۋاپ بە­رەدى. تەۆو­سيان: "دۇرىس", - دەپ جىميا باس يزەي­دى. وڭداسىنوۆ جۇرەگى ءلۇپ ەتە ءتۇسىپ: ء"بىز تەمىر كەنىن تاۋ-تاۋ عىپ وندىرەتىن بولامىز. ءسىزدىڭ "تەمىر" دەگەن سوزىڭىزگە "تاۋ" دەگەن ءسوزدى قوسساق قايتەدى؟" - دەيدى ەركىنسي ءسوي­لەپ. قويشى، نە كەرەك، ەكەۋى ءارى-بەرى ويلا­نىپ، وسى مامىلەگە توقتايدى. كەيىن قازاقستان ورتالىق كوميتەتى مەن جوعارعى سوۆەت پرەزيديۋمى مەتاللۋرگتەر قالاسىن "تەمىرتاۋ" دەپ ماقۇلداپتى.

- بىزگە كوپ نارسە بەيمالىم ءالى. و باستا اتالارىمىز وسى جەردى "سامارقان" دەپ قالاي اتاعان، ونى ءبىز بىلمەيمىز.

- ارقانىڭ كۇرەتامىرى دەرلىك نۇرا وزەنىنەن بولىنەتىن ءبىر كەڭ ارنا - بۇگىندە وسى سامارقان كولى... ۇلكەن سۋ قويماسى ول. ونىڭ جوباسىن سول كەزدەردە قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ جاساتقان. قانەكەڭ!

وتىرىس ۇزاققا سوزىلدى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋا­عىن­دا ءبارىمىز تىسقا شىقتىق. تىم-تىرىس تى­نا قالعان دۇنيە... قالا شۋى باسىلعان. كۇز­­دىڭ سالقىن لەبى. تولىقسىپ اي دا تۋعان ەكەن. جۇلدىزدار بيىكتەپ، الىس­تاي باستاپتى.

تىلەۋكەن:

- مىنە، ءبىزدىڭ اۋلا. بۇل جەرگە ءبىز جا­قىن­دا عانا كوشىپ كەلدىك. ەسكى ءۇيدى بالا­لار­عا قالدىردىق. ءانى، ەكى قاتارلى ءۇي... شامى دا سونبەپتى. سول ۇيدە نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ تۇردى. كوزىمىزگە ىستىق كورىنەدى. كە­زىندە وسى ۇيدە اندەتىپ، دۇرىلدەتىپ جاتۋ­شى ەدىك. سودان بەرى نەشە رەت كۇز كەلدى، نەشە رەت قىس ءتۇستى، ءومىر ءوز اۋەنىمەن جۇرە بەرە­دى ەكەن. نۇرسۇلتان ءابىشۇلى تەمىرتاۋعا كەلسە بولدى، بۇل ۇيگە سوقپاي كەتپەيدى. تاريحي ءۇي! - دەدى جىلى سەزىممەن.

قاسىمىزداعى جىگىتتەردىڭ ءبىرى:

- و، شىركىن، تەمىرتاۋ ءتۇنى! سامار­قاننىڭ لەبىن قاراشى، جايلاپ قانا جەلپىپ جاتىر، - دەپ قالدى.

مەن كوك جۇزىنە كوز سالدىم، اي دا جىلجىپ بارادى...

ەرتەڭىندە تىلەۋكەن ەكەۋمىز تەمىر­تاۋدى ارالادىق. ول مەنى، ءا دەگەننەن قالانىڭ ورتا­ل­ىعىندا سالىنىپ جاتقان مەتاللۋرگ­تەر مو­نۋمەنتىنە الىپ كەلدى. ەكى مەتاللۋرگتىڭ بەينەسى...

تىلەۋكەن جايلاپ قانا ءسوز باستادى:

- نۇرسۇلتان 1958 جىلى ونجىلدىقتى بىتىرە سالا، الماتى وبلىس­تىق كومسومول كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن، ءوزى سەكىلدى ءبىر توپ جاستاردىڭ قاتارىندا، تەمىرتاۋدىڭ جا­ڭا­دان سالىنىپ جات­قان مەتاللۋرگيا زاۋى­تىنا كەلدى. رومانتيكتەر! كەلە سالا بىلەك سىبانىپ، قاۋىرت ىسكە ارالاستى. جاس مامان اۋا­داي قاجەت. زاۋىت باسشىلارى ءبىراز جىگىت­تەردى ىرىكتەپ، ۋكراينانىڭ دنەپرودزەر­جينسك قالاسىنا وقۋعا جىبەردى. سولاردىڭ ىشىندە نۇرسۇلتان دا بار ەدى. وندا ول ۋچي­لي­ششە ءبىتىرىپ، مەتاللۋرگ ماماندىعىن الدى. قۇيۋ قوندىرعىسىنىڭ شويىنشىسى بوپ شىعا كەلدى. بۇل - 1960 جىل. سول جىل­داردان باستاپ، نۇرسۇلتان­مەن جۇمىستاس، قىزمەتتەس، دوس-كوڭىلدەس بوپ بىرگە ءجۇردىم.

قازاقستان ماگنيتكاسى! ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دومنا پەشتەرى شويىن سەلىن اعىزدى. مارتەن پەشتەرى مىڭ گرادۋستىق جالىنمەن لاۋلادى. بۇل نە دەگەن عالامات دەسەڭىزشى! سول ءبىرىنشى دومنا ىسكە قوسىلعاندا نۇر­سۇل­تان اعا گورنوۆوي بوپ تاعايىندالدى. وسى كەز­دە بەلسەندى كومسومول رەتىندە دە جۇل­دى­زى بيىكتەدى. 1962 جىلى قازاقستان لكجو-نىڭ ح سەزىنە، ماسكەۋدە بلكجو ءXىV سەزىنە دەلەگات بوپ قاتىستى. مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ جولداماسىمەن ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇستى. قاراڭىز، ەندى ءبىر ساتتە ول ءبىرىنشى دومنانىڭ ديسپەتچەرى!

نۇرسۇلتان بىلىمىمەن دە، ىسكەرلىگىمەن دە ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ول قالالىق كومسومول كو­ميتەتىن باسقاردى. ودان قالالىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى... قاراعاندى مە­تال­لۋرگيا كومبيناتى پارتيا كومي­تە­تى­نىڭ حات­شىسى... قاراڭىز، الماتىنىڭ ىرگە­سىندەگى جۇ­پىنى ءبىر اۋىلدان تۇلەپ ۇشقان كەشەگى با­لاۋسا جىگىت ىسىلعان ازامات بوپ، كوز ال­دى­­مىزدا ءومىر بەلەستەرىنەن وسى­لاي­شا ءور­لەي-ورلەي، مىنە، بۇگىن تاۋەلسىزدىك العان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ وتىر. جالىنداعان جاس ءجى­گىتتىڭ سول جىلدارداعى ازاماتتىق كەلبەتىنە قى­زىعىپ، "اياداي عانا تەمىرتاۋدىڭ ۋىسىنا سىيار ما ەكەن؟!" دەپ قيال جەتە بەرمەيتىن اسقار شىڭ­نان كورگەندەي تاڭعالۋشى ەدىك. بۇل ءسۇيى­نىشتى ءسوزدى، ارينە، نۇرسۇلتانمەن تاع­دىر­لاس بولعان ەسكى كوز مەن ايتپاعاندا، بۇگىنگى ۇرپاق­قا كىم ايتادى؟ قىران قياعا سامعايدى دەگەن وسى!

تىلەۋكەن وسىلاي دەدى دە اجارى كىرىپ، ساۋلەتتەنە تۇسكەن كوشەلەر مەن گۇلزار­لاردى كور­سەتىپ، سامارقان كولىنىڭ جاعا­سىنا كەپ توقتادى. ول كولگە ويلانا قاراپ تۇرىپ، ءسوزىن جالعاستىردى:

- وي، سول كەزدەگى قايناعان ءومىر... زاۋىت تا جالىنداپ، لاۋلاپ جاتادى، بولات قۇيىپ. نۇرسۇلتان دا جايساڭ جاستاردى تىڭ وي، تىڭ باستامالارمەن ءۇيىرىپ، قات-قابات ءىستىڭ باسىندا جالىندايدى دا جۇرەدى. دەمالىس كۇندەرى ءبارىمىز لەك-لەك بوپ، كول جاعاسىنا كەلەمىز. جاستار دۋ­مانى دۇرىلدەيدى. ورتامىزدا نۇرسۇلتان... دومبىرا تارتادى، ءان سالادى. حالىق اندەرىن جاقسى بىلەدى. ونىڭ ىشىندە ء"بىزدىڭ شەشەي ايتۋشى ەدى" دەپ ءبىر سىرلى ءاننىڭ:

قۇرالاي،

وتىرسىڭ جايدى سۇراماي،

ءمانىسىن ايتشى، قالقام، بۇل قالاي؟ -

دەيتىن ويناقى قايىرماسىن اۋەلەتكەندە كوزىنەن ۇشقىن اتىپ، جانىپ كەتۋشى ەدى. سونداي-اق "دەدىم-اي-اۋ!", "توپ دۋاداق دەگەندە، توپ دۋاداق" دەپ باستالاتىن تاعى ءبىر شالقىمالى ءانى، "ۋگاي-اي، ۋگاي-ۋگاي، ءاي، ۋگاي" دەيتىن بيازى، ماقپال ءانى... كەيىن ويلاپ قاراساق، بۇل اندەردىڭ ءبارى نۇرسۇلتان وسكەن جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ اندەرى ەكەن. جىبەك سامالداي جەلپيتىن قوڭىر اۋەز. جۇرەككە سونداي جىلى تيەدى. ء"ا، شىركىن، قازاق ءانى!" دەيتىنىمىز دە سودان عوي.

نۇرسۇلتان دومبىرامەن ارقانىڭ كەڭ تىنىستى اندەرىن كەربەز سەزىممەن كەرىلتىپ شىرقاعاندا: "ۇستىنە وقالى شاپان، باسىنا ۇكىلى بورىك كيگىزسە باياعىنىڭ سەرىسى بوپ شىعا كەلەر ەدى", - دەپ قىزىعۋشى ەدىك. سول قۇشتار سەزىمىنە قوسا ويلى دا ەدى. باسقا ءبىر انشىلەردەن "قورلان", "اۋپىلدەك", "ارمان-اي", "قاراكەسەك", "ۇشقارا" اندەرىن تىڭداعاندا بار دۇنيەنى ۇمىتىپ، تۇڭعيىق ويعا باتىپ كەتەتىن-ءدى.

كەشەگى فيلمدەرىمىز دە گۋمانيستىك يدەيالاردان تۋدى عوي. سونىڭ ءبىرى - "ۆەسنا نا زارەچنوي ۋليتسە" ءفيلمى. سول فيلمدەگى:

كوگدا پريدەت ۆەسنا، نە زنايۋ،

پرويدۋت دوجدي، سويدۋت سنەگا.

نو، تى منە، ۋليتسا رودنايا،

ي ۆ نەپوگودۋ دوروگا، - دەپ ايتىلاتىن ءان نۇرسۇلتاننىڭ ەڭ سۇيىكتى ءانى ەدى.

سول جىلداردا "رازنىە سۋدبى" دەيتىن فيلمدەگى باس كەيىپكەر كومپوزيتور رو­ششين­نىڭ رومانسى دا جۇرت جۇرەگىن ەرەكشە تەبىرەنتتى. نۇرسۇلتان سول رومانستىڭ:

گولوۆا ستالا بەلويۋ،

چتو يا س نەي پودەلايۋ، - دەپ كەلەتىن قايىرماسىن مۇڭايا قوڭىر­لاتقاندا ءبارىمىز قوعاداي ءيىلىپ، ءۇنىمىزدى شىعارماي، مۇلگىپ قالۋشى ەدىك.

سوندا وسىنداي ءبىر تۇنجىر ساتتەن ءبىزدى نۇرسۇلتاننىڭ ءوزى قۇتقاراتىن-دى. ءيا، سەزىمى الماس قىلىش جۇزىندەي جارقىلداپ:

وي، كراسيۆى ناد ۆولگوي زاكاتى،

تى مەنيا پروۆوجالا ۆ سولداتى.

رۋكۋ جالا، پروۆوجالا،

پروۆوجالا، پروۆوجالا! - دەپ شالقىتىپ الا جونەلۋشى ەدى. وعان ىلەسە ءبارىمىز زاماتتا ءدۇر سىلكىنىپ، انگە قوسىلا كەتۋشى ەدىك.

ە، وسىنىڭ ءبارى قادىرلى كۇندەرى­مىزدىڭ شۋاقتى ەلەسى ەكەن. كول جاعا­سىنداعى سون­داي دۋلى كەشتەردە قىز-جىگىت اتاۋلى نۇر­سۇل­تاننىڭ عانا اۋزىنا قاراپ، توڭىرەگىندە دۇركىرەپ جۇرەتىن-ءدى. ولاردىڭ اراسىندا سارا دا جۇلدىزداي جارقىراپ، نۇرسۇلتان­نىڭ قاسىنان ءبىر ەلى اجىرامايتىن-دى. ءبىز ەكەۋىنە سۇيسىنە قارايتىنبىز.

و، شىركىن، تەمىرتاۋ ءتۇنى! سامار­قان كولىنىڭ سامالى... ساف اۋانى جۇتىپ جۇرە بەرگىڭ كەلەدى. بىراق، ەرتەڭ جۇمىس... ءبىز ءۇيدى-ۇيىمىزگە قايتار كەزدە:

نە سلىشنى ۆ سادۋ داجە شوروحي،

ۆسە زدەس زامەرلو دو ۋترا.

نە زابۋد ي تى ەتي لەتنيە،

تەميرتاۋسكيە ۆەچەرا، - دەپ سامارقاننىڭ جاعاسىنان كەتە الماي، ءبىر-بىرىمىزگە جىمىڭ قاعىپ، تۇرىپ الۋشى ەدىك.

ىلەكە، وسىنىڭ ءبارى ەسىمىزدە. نوستال­گيا! جاستىقتىڭ جايناعان رومانتيكاسى!

ءبىزدىڭ تەمىرتاۋدى كەزىندە ەكى اتاقتى كومپوزيتور انگە ارقاۋ ەتتى. باقىتجان باي­قاداموۆ "قازاقستان ماگنيتكاسى جاس­تارىنىڭ مارشىن" دۇبىرلەتسە، سىدىق مۇ­حامەدجانوۆ "جارقىرايدى تەمىرتاۋ­دىڭ وتتارى" ءانىن جالىنداتتى. ول اندەر بۇگىندەرى وقتا-تەكتە ءبىر كونتسەرتتەردە، نە را­ديودا ورىندالا قالسا تەمىرتاۋدىڭ سول كەزدەگى تىنىسى كوز الدىمىزعا كەلىپ، ءوت­كەن ءومىرىمىزدى ەلەستەتىپ، كادىمگىدەي جەل­پىنىپ، كوتەرىلىپ قالامىز. ءومىر... تاريح ءوز بەلگىسىن اندەردە دە قالدىرا بەرەدى ەكەن.

تىلەۋكەن وسى سوزىمەن جۇرەگىمنىڭ پەرنەسىن جايلاپ قانا باسقانداي بولدى.

* * *

ەكى كۇننەن كەيىن مەن "قاراعاندى - الماتى" پويىزىندا كەلە جاتتىم. پويىز­دىڭ ءبىر سارىندى ءجۇرىسى... مۇنداي ساتتە ادامدى قىم-قيعاش وي قامالايدى. كوڭىل تۇكپىرىندەگى ءار جاي كينو لەنتاسىنداي كوز الدىڭنان وتە بەرەدى. ەلەس ءبارى... مەن تىلەۋ­كەننىڭ ۇيىندە شەرتىلگەن اڭگىمەنىڭ ءبارىن ەسكە ءتۇسىردىم. تەمىرتاۋدىڭ ماقپال ءتۇنىن ەلەستەتتىم. كۇلكىسى، اندەرى شالقىعان جاستار... ولاردىڭ ورتاسىندا نۇرسۇلتان مەن سارا! ەكەۋى قول ۇستاسىپ، سامارقان كو­لىنىڭ جاعاسىندا سەيىل قۇرىپ كەلە جاتىر. نۇرسۇلتان ساراعا كۇلىمسىرەي قاراپ: "ايعا بەتىڭدى بۇرشى", - دەيدى. سارانىڭ كۇمىس كۇلكىسى توگىلەدى. وسى كورىنىستەر ىشتەي تامىلجىتتى.

مەن پويىزدان تۇسكەندە جۇرەگىمە ءجى­بەك­تەي ەسىلگەن ءبىر سىرلى اۋەزدىڭ تولعانىن سەزدىم...

* * *

مىنا ءبىر كۇز... تاعى ءبىر ءان مولدىرەدى. ونى ەلۋىنشى جىلداردىڭ ءانى دەسە بولادى. ءدال سولاي. سول كەزدەگى ليريكا! ءار جاڭا ءان تۋعاندا ويلايتىنىم - اقىن مەن ءانشى. ارينە، ءان ءسوزىن ءوزىم جازسام، وندا كوڭىلىمدە تەك ءانشى عانا تۇرادى. ال بۇل جولى دا ادەتتەگىشە ءبىراز اقىنمەن ىشتەي تىلدەسىپ كوردىم. بىرىنە توقتاعام جوق. قاسىمحانعا عانا ەلەڭدەي بەردىم. مەنىڭ كومپوزيتورلىق لابوراتورياما ەركىندەپ ەنىپ، كوڭىل دىتىمە ابدەن كونگەن ءتوزىمدى اقىن قاسىمحان عانا. سونداي ەتەنە، ىلكىم­دى... ويىمدى ارىدەن سەزىپ، ۇيلەسە كەتەدى. جاڭا ءان "نە" دەپ تۇر، سونى تۇسىنۋگە بار جانىن سالادى. كەيبىر اقىندار سياقتى "وزىمشىلدىگى" جوق. قاسىمحاننىڭ بول­مى­سى ولاردان مۇلدە بولەك. قاسىمحاندى موي­ىندايتىن اقىن اعالارى ونى "ماحاببات اقىنى" دەيدى. دۇرىس ءسوز! قاسىمحانعا توقتادىم.

ءۇش كۇننەن كەيىن قاسىمحانعا تەلەفون سوقتىم. ول جانى قالماي ەلپەكتەپ، الماتىمەن ىرگەلەس اباي اۋىلىنداعى ۇيىنە شاقىردى. كەلدىم.

كۇزدىڭ تىپ-تىنىق جايما-شۋاق كۇنى. قا­سىمحاننىڭ اۋلاسى جايناعان گۇل. جۇ­پا­­رى كوكىرەك جارادى. گۇلدىڭ ورتاسىندا ءدوڭ­گە­لەك ۇستەل. ەكى كرەسلو. بىراق ءبىز جۇرە اڭگى­مەلەستىك. ىشتەي تولقۋلىمىن. جۇرەك ءلۇپىلىن زورعا باسىپ، دىتتەگەن ويىمدى شا­شى­راتپاي، سۋىرتپاقتاپ، شىعارا باستادىم:

- ءبىرىنشى شۋماعى - ءتۇن. تەمىرتاۋ ءتۇنى! تولىقسىعان تولعان اي! ايداي سۇلۋ قىز كوركىنە قۇلاي بەرىلگەن البىرت سەزىمدى جايساڭ جىگىت.

ەكىنشى شۋماعى - بۇلعاقتاپ، جەلىگىپ جۇرگەن سول جىگىت قىز الدىندا ءسوز ايتا الماي تولقىپ، تەك كوزىمەن ورتەپ، سۇقتانا قاراي بەرەدى.

ءۇشىنشى شۋماقتا - قىز ءجۇزىن اي­ما­لاعان سارىارقانىڭ سامالى! ىڭكارلىك سەزىم.

ءتورتىنشى شۋماعى - تەمىرتاۋدىڭ كەر­بەز كولى سامارقان... سامال تەربەگەن اق ايدىن... اسپاندا قالقىعان التىن اي! اي سۇلۋ ما، قىز سۇلۋ ما؟.. جۇرەك جاندىرعان قۇمارلىق وتى...

بەسىنشى شۋماعى - تەمىرتاۋلىقتار ايلى تۇندەردە سامارقان كولىنىڭ جاعا­سىن­داعى سەيىلدەن قايتىپ بارا جاتىپ، ءدايىم:

نە زابۋد ي تى ەتي لەتنيە،

تەميرتاۋسكيە ۆەچەرا، - دەپ اندەتەدى ەكەن. سولاردىڭ اراسىندا نۇرسۇلتان مەن سارا بار! ءان ءدال وسىلاي قيماس كوڭىلدىڭ ۇمسىندىرعان سەزىمىمەن اياقتالۋى ءتيىس!

قاسىمحان وسى سوزدەردى ءۇنسىز تىڭداپ، باس يزەي بەردى.

مەن قاسىمحاندى جەكە قالدىردىم دا، اۋلانىڭ ىشىندە ءارى-بەرى ءجۇرىپ، ودان ءالى دە بولسا جەلەگى جەلكىلدەپ تۇرعان باقتى ارالاپ، ءوز ويىممەن ءوزىم بوپ كەتتىم.

شامالى ۋاقىتتان كەيىن قاسىمحان العاشقى ەكى شۋماقتى كورسەتتى:

جارقىلداعان سىرعاڭ-اي،

تولىقسىپ ءبىر تۋعان اي!

تەمىرتاۋدىڭ ارۋى،

جانىم، ساعان جانىم قۇربان-اي!

قىز سوزىنە ەلىتكەن،

جىگىت ەدىم جەلىككەن.

كورگەن ساتتە ءوزىڭدى،

تولقىدىم مەن، ايتشى، نەلىكتەن؟

قاسىمحاننىڭ اسىعىس جازىلعان شيمايىنا قاراپ تۇرىپ: "ۆەليكولەپنو!" - دەدىم باسقا ءسوز اۋزىما تۇسپەي. قاسىم­حان قاعازعا قايتا ءشۇيىلدى. ىركىلگەن جوق:

سارىارقانىڭ سامالىن

ايمالاتقان جامالىڭ!

جۇرەگىمدى جاندىردى

سىرعا تولى ءمولدىر جانارىڭ، - دەگەن شۋماقتى جارق ەتكىزدى. مەن:

"تاماشا ەكس­پرومت!" - دەدىم ءسۇي­سىنىپ. قا­سىمحان قويان ىلگەن قارشىعاداي جۇتىنىپ:

كول تەربەتىپ جاعانى،

جۇلدىز جىمىڭ قاعادى.

الاۋلاعان ءجۇزىڭدى

اي دا قيماي باتىپ بارادى، - دەگەن سوزدەردى اسىقپاي، بيپازداپ جازدى. مەن:

- "كاكايا كراسوتا؟!" - دەدىم، - ەندى كونتسوۆكا!..

قاسىمحان شامىرقانا قوزعالاقتاپ:

- ىلاعا، اندەتىڭىزشى، - دەدى.

مەن وسى شۋماقتاردىڭ ءبارىن انگە قوسىپ، ەكى رەت قايتالادىم. قاسىمحان ەكى كوزى قارا بۇلاقتاي تۇنىپ:

تەمىرتاۋدا ماقپال ءتۇن،

جان سىرىڭدى اقتاردىڭ.

ارمانداي ءبىر ءان قالدى،

بەلگىسى بوپ قيماس شاقتاردىڭ! -

دەگەن شۋماقتى ەش كىدىرىسسىز مولدىرەتتى. ەلەس­تەتكەنىم دە، كۇتكەنىم دە ءدال وسى كورى­نىس، وسى ءسوز! قاسىمحانعا ءۇن-ءتۇنسىز توگىلە قارادىم...

* * *

ەكى كۇننەن كەيىن تەلەفون ارقىلى جاڭا تۋعان ءاننىڭ ءمان-جايىن تەمىرتاۋ­داعى تىلەۋكەن سماعۇلوۆقا جەتكىزدىك. تەلە­فون­مەن اندەتىپ ايتىپ تا بەردىم. تىلەۋكەن جەل­پىنە سويلەپ، جەر-كوككە سىيماي قۋاندى.

قاسىمحان ىلە-شالا تەمىرتاۋداعى جەر­گى­لىكتى گازەتتىڭ رەداكتورى امانجول اقىن­عا تەلەفاكسپەن ءاننىڭ نوتاسى مەن ءسو­زىن سالىپ جىبەردى. سول كۇنى بىزگە تەمىرتاۋ­لىق ازاماتتاردىڭ ريزا بولعان لەبىزى دە جەتتى.

تىلەۋكەن بۇل جايدى قالا اكىمى سەرىك نىعمەتۇلى احمەتوۆكە ماقتانىش سەزىممەن ايتىپتى. ءسويتىپ، "تەمىرتاۋ تۇنىنە" قى­زىق­قانى سونداي، ولار قالاداعى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىمەن تەز ارادا مامىلە ءتۇزىپ، بۇل ءاندى ورىنداۋشىلارعا كونكۋرس جاريا­لاپتى. مەنىڭ تەمىرتاۋدا اۆتورلىق كەشىمدى وتكىزۋدى دە جوسپارلاپتى. تەمىرتاۋلىقتار ءوستىپ دۇبىرلەدى-اي كەپ.

ارادا ءبىراز كۇندەر وتكەندە تىلەۋكەن تەلەفون سوعىپ:

- انشىلەر كونكۋرسىندا ءوزىمىزدىڭ تەمىرتاۋلىق كۆارتەت - ەكى جىگىت، ەكى قىز ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. وسى ءبىر كۇندەرى مەم­لەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباەۆ تەمىرتاۋعا ارنايى ىسساپارمەن كەلىپ ەدى، ءبىر اسەرلى كەزدەسۋدە "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ءانىن سۇيسىنە تىڭداپ، جىلى لەبىز ءبىلدىردى، - دەدى.

ءدال وسى كەزدە (2001 جىل، 11 قاراشا) "جاس الاش" گازەتىنىڭ بە­تىندە "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ءانىنىڭ نوتاسى جاريالاندى.

قاراشا ايىنىڭ 23-ءى كۇنى تەمىرتاۋدىڭ مادەنيەت سارايىندا "تەمىرتاۋ ءتۇنى" دەپ اتالعان اۆتورلىق كەشىم تاتتىمبەت اتىن­داعى اكا­دەميالىق وركەستردىڭ شالقىمالى ءدۇبىرى­مەن باستالدى. ديريجەرى - قازاق­ستان­نىڭ حا­لىق ءارتىسى، پروفەسسور الدابەر­گەن مىرزا­بەكوۆ. ارقا انشىلەرى مەنىڭ ءار كە­زەڭدە جا­زىلعان جيىرمادان استام اندە­رىم­دى شىرقادى. كونتسەرتتىڭ ورتا تۇسىندا "تە­­مىرتاۋ ءتۇنىنىڭ" جازىلۋ تاريحى ايتىل­دى. تەمىرتاۋلىق كۆارتەت - جاننا حا­سەنو­ۆا، تابىسبەك شاكەي، ايدار سەرىك­ۇلى، ءتولجۇما ارىستانباەۆتار ونى سىرلى سەزىم­مەن مولدىرەتە ورىندادى. تەمىر­تاۋلىقتار دۇرىلدەتە قول سوقتى. قاسىم­داعى ەكى قىزىم - قارلىعاش، ءلايلا جانە وسى تەمىرتاۋدا تۇراتىن ناعاشى جەڭگەمىز مۇقتاريما قۇ­شاق-قۇشاق گۇلدىڭ ورتاسىندا تەبىرەنە تولقىپ تۇردىق.

سونىڭ ەرتەڭىندە قاراعاندى جۇرتى "شالقىما" اتتى كونتسەرتتىك زالدا "ارقا­نىڭ ايلى تۇنىندە" دەگەن اۆتورلىق كەشىمدى تا­­ما­شا­لادى. كەشتى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى، پروفەسسور، اتاقتى كارديولوگ، ادەبيەت پەن مۋزىكاعا بىلىكتى ەستەت جان عابدوللا قۇل­قىباەۆ جۇرگىزىپ، ءار ءاننىڭ حيكاياسىن ليري­كالىق سەزىممەن بايانداپ وتىردى. بۇرىننان بەلگىلى اندەردىڭ ىشىندە جۇرت "تەمىرتاۋ ءتۇنىن" ەرەكشە ىقىلاسپەن تىڭدادى.

كەش سوڭىندا وبلىس اكىمى كامالتين مۇحامەدجانوۆ ەل اتىنان ريزالىق سەزىمىن ءبىلدىرىپ:

- "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ءانى - پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆتىڭ رو­مانتيكاعا تولى جاستىق شاعىنا ارنالعان ءان. مۇنداي ءاننىڭ شىعۋى زاڭدى دا. حالقى­مىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن كەمەڭگەر جاندى قالاي ارداقتاساق تا ءبىزدىڭ ءجۇزىمىز جارقىن. سول پەيىلىمىزگە لايىقتى دا. ىلەكەڭنىڭ وسى ءبىر ساۋلەلى ءانى جۇرەككە سونداي جىلى، ونىڭ اڭىزى دا ەل اراسىنا كەڭ تاراپ بارادى. ءاننىڭ ءسوزى دە جىبەكتەي ەسىلگەن كوركەم دۇنيە ەكەن. ىلەكە، "تە­مىرتاۋ ءتۇنى" ءۇشىن اقىن قاسىمحان بەگ­مانوۆ ەكەۋىڭىز قاشاندا ءبىزدىڭ قارا­عاندىعا، البەتتە، ونىڭ ىشىندە تەمىرتاۋعا ەڭ قادىرلى جاندار بوپ ەسەپ­تەلەسىزدەر. وسىنداي شالقىعان اندەرىڭىزبەن ءجيى كەلىپ تۇرىڭىزدار! - دەدى.

كونتسەرتتەن سوڭ ءبىر توپ كىسى دۋىلداسا قۇتتىقتاپ، مەنى جىبەرگىسى كەلمەدى. ءبىر ازامات تۇرىپ:

- ءسىز "الماتى كەشىندە", "جايلاۋكول كەشتەرى", "كەڭگىردىڭ قوڭىر كەشتەرى" دەيتىن اندەرىڭىزبەن قازاق دالاسىنىڭ قىزارىپ باتقان كەشىنە قىزىقتىردىڭىز... و، شىركىن، سونداي-سونداي كەشتەرىمىز! - دەدى.

جانىما جاقىن جۇرەتىن اقىن ءىنىم زاعىپار:

- وسى اندەردەن كەيىن الاۋلاعان كەشتەر جۇرەگىمىزدى تولقىتاتىن بولدى. ونى ولەڭمەن بەينەلەپ تە كوردىك. بىراق ءتىل دە دارمەنسىز ەكەن، - دەپ شابىتتانا سويلەدى.

* * *

اتىراۋدا توكەن جۇماعۇلوۆ ەسىمدى ءبىر تەكتى ازامات بار. ونى جۇرتتىڭ ءبارى قادىر­لەپ، ۇلكەنى دە، كىشىسى دە "توكەن تاناەۆيچ" دەيدى. ماعان جان-جۇرەگىمەن بەرىلگەن، ءدىلى كىرشىكسىز تازا، ءبىر بەكزات جان. ەكەۋمىز ءجيى باس قوسامىز. سەيىلگە دە بىرگە شىعامىز. ارامىزدا ايتىلمايتىن ءسوز، اشىلمايتىن سىر بول­مايدى.

توكەن تاناەۆيچ ءبىر جولى ۇيىنە شاقىردى. داستارحان باسىندا ادامدى يبالى مەيىرمەن ۇيىرەتىن جان جارى دينانىڭ بالداي ءتاتتى قويۋ شايىن ءىشىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق. توكەن تاناەۆيچ اعىنان جارىلىپ، شەشىلە سويلەدى:

- ىلەكە، قازاقستاننىڭ قاي جەرىنە بارمايىن، اندەرىڭ شىرقالادى دا جاتادى. سول اندەرىڭنىڭ ءبىرى - "تەمىرتاۋ ءتۇنى". بۇل انگە ءبىر كليپ ءتۇسىرىلىپتى. تەلەديدار­دان كو­رىپ، وي، قاتتى تولقىعانىم. ونى قاراعان­دى­لىق انشىلەر توبى سونداي اسەرلى ورىن­دا­دى، مەنى ءتاتتى قيال تەربەدى. ويىم وتكەن كۇن­دەرگە زىمىراپ الا جونەلدى. باياعى ەلۋىن­شى، الپىسىنشى جىلدار... تەمىرتاۋدىڭ مە­تاللۋرگيا كومبيناتى... كوك تىرەگەن دومنا پەشتەرىنىڭ بۋداقتاعان قاراقوشقىل ءتۇتىنى... سامارقان كولىنىڭ جا­عاسىندا تور­عىن جەلەك جامىل­عان قالانىڭ قايناعان ءومىرى... باستارىندا جاپ-جالپاق قالپاقتارى، قولدارىندا تەمىر وجاۋى بار بولات قورى­ت­ۋشىلار... گۇلدەرى كوز تۇن­دىرعان بۋلۆار­لار... قول ۇستاسىپ كەتىپ بارا جاتقان جار­قىن ءجۇزدى جايساڭ جاستار، مىنە، وسى­لاردىڭ ورتاسىندا، ءزاۋلىم تەرەك ءتىزىل­گەن تروتۋاردا، و، قۇدايا توبا، قۇددى اۋما­عان نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازار­باەۆ! ءيا، ءيا، نۇرەكەڭ - سولقىلداعان بوزبالا! ەكى كوزى جاس قىراننىڭ كوزىندەي جالت-جۇلت ەتەدى. قاسىندا ۋىلجىعان ءبىر ءمولدىر كوز... مەن ونى سارا دەدىم! "اپىر-اي، ءا!" دەپ تاڭ-تاماشا بولعانىم. بۇل قانداي نارسە، ىلەكە، ا؟ وسى اياۋلى جانداردىڭ سول جاستىق شاعى سەنىڭ "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ءانىڭنىڭ وزەگى بوپ تارتىلىپتى. مەن وسى ءان ورىندالىپ بىتكەنشە ءومىرى­مىز­دىڭ ساعىمداي بۇلدىراپ، ارتتا قالعان التىن كۇندەرىن ەلەستەتىپ، وزگەشە ءبىر حال كەشتىم. لاززاتقا بولەندىم.

توكەن تاناەۆيچ سول جولى وسىلاي دەدى.

* * *

2003 جىل. قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسى... ءبىر كۇنى ۇيدە مازام بولماي، سىرقاتتانىڭقىراپ وتىر ەدىم، توكەن تاناەۆيچ تەلەفون سوقتى.

- ىلەكە، سالامات پا؟

- ءا، توكەن تاناەۆيچ، سالەم، سالەم!

- جول جۇرگەلى جاتىرمىن، بۇگىن... كەشكى رەيسپەن.

- قاي جاققا؟

- پرەزيدەنت باستاعان بيزنەسمەندەر دەلەگاتسياسىمەن شۆەيتسارياعا بارادى ەكەنبىز. وسى توپتىڭ ىشىندە اسلان مۋسين، قى­رىمبەك كوشەرباەۆ، ۆلاديمير شكول­نيك، گريگوري مارچەنكو بار. دەلەگاتسيا قۇرامى­نا ۇلىم اباي دا كىردى. ول "تەن­گيز­­نەفتەستروي" اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى عوي. جاس بيزنەسمەن! ءبىز اباي ەكەۋمىز اتىراۋدان جەنەۆانىڭ وزىنە تىكە ۇشامىز. دەلەگاتسيامىزبەن سول جەردە باس قوسامىز.

- و، توكەن تاناەۆيچ، ابايجاندى ۇلكەن ساپارعا الىپ بارا جاتىر ەكەنسىڭ، قۋانىشتىمىن! قوعامنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى وسى اباي سەكىلدى جاس ازاماتتاردىڭ قولىندا عوي. قىرىق شىلتەن شىلاۋىندا بولسىن، قىدىر اتا قولداي ءجۇرسىن!

- راحمەت، ىلەكە، راحمەت! ءىم-م... ەندىگى ءسوز بىلاي: "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ءانى بار ەمەس پە؟

- ءيا.

- مىناداي جاقسى ساپارعا بەت ال­دىق... سول "تەمىرتاۋ ءتۇنىن" اق تىلەگىڭ رە­تىن­دە شۆەي­تسارياعا الا كەتىپ، ءوز اتىڭنان پرەزي­دەنتكە تابىس ەتسەم دەيمىن! ماعان نوتاسى، كاسسەتاسى كەرەك.

- و، توكەن تاناەۆيچ... نوتا بار، ال كاسسەتا... "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ازىرشە كاسسەتاعا جازىلا قويعان جوق.

- ىلەكە، اتىراۋدا ول ءاندى ورىن­دايتىن انشىلەر بار ما؟

- بار.

- كىمدەر ولار؟

- گۇلنار، زينا ەسىمدى ەكى قىز. ادەمى دۋەت.

- ىلەكە، وتىنەم، وسى انىڭە پەيىلىم كە­تىپ تۇر، قالاي ەتسەڭ دە بۇگىن كەشكى التى-جە­تىدەن قالدىرماي ءاندى جازدىر دا قو­لى­ما تيگىز! جانە "ەدىل - جايىق" ءانىڭنىڭ تاريحى باياندالعان ءبىر كىتاپشاڭ بار ەدى عوي، سونى دا قوس. وسىنىڭ ءبارىن ءبىر پاكەت ەتىپ ازىرلە. جان دوسىڭنىڭ بۇيرىعى وسى!

ال، ورىنداماي كور، مىنا تىلەكتى. سىر­قات جايىنا قالدى. مەن ۇلى ساسكە كە­زىندە دينا اتىنداعى مۇنايشىلار سا­رايى­نا كەلدىم. ىشكە كىرە بەرگەنىمدە سى­زى­لا اندەتكەن دۋەتتى قۇلاعىم شالدى. تا­نىدىم. گۇلنار مەن زينا! ولار مەنى كور­گەندە قۋانىپ كەتتى. مەنىڭ ىشكى ءدىتىمدى ال­دىن الا سەزگەندەي ەكەۋى قوسارلانا سويلەپ:

- اعا، ءبىز باعانالى بەرى ءبىراز اندەردى ورىنداپ، ازىرلىك جاسادىق. ءسىزدىڭ "تەمىر­تاۋ ءتۇنى" ءانىڭىز داۋىسىمىزعا سونداي ىڭ­عايلى، تىڭداپ كورەسىز بە؟ - دەدى ەلپىلدەپ.

- ءيا، كانە، - دەدىم جۇرەگىم ءلۇپ ەتە ءتۇسىپ.

ءان ورىندالدى. ءبىر ەمەس، ەكى-ءۇش رەت قايتالاندى. ەكى ءانشى قىزدىڭ سىرلى ۇنىنە قاتتى تەبىرەندىم.

ءان كەشكى ساعات بەستىڭ كەزىندە كاسسەتاعا جازىلدى. سالدەن سوڭ توكەن تاناەۆيچتىڭ قولىنا ءتيدى.

كەيىن سول شۆەيتساريا ساپارىن توكەن تاناەۆيچتىڭ ۇلى اباي بىلاي دەپ اڭگىمە­لەدى:

- ءبىزدىڭ بيزنەس-دەلەگاتسيا اۋەلى جەنە­ۆادا، ودان كەيىن تسيۋريح قالاسىندا وتكەن كون­فەرەنتسياعا قاتىستى. تسيۋريحتاعى بەدەل­دى جيىندى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى كىرىسپە سوزبەن اشىپ، قازاق­ستان­نىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى مۇمكىندىگى جونىندە جارقىن مىسالدار كەلتىردى. مەملەكەتىمىزدى جان-جاقتى تانىستىردى. بانكيرلەر مەن ينۆەستورلاردى قازاقستان­دا كەڭ كولەمدە بيزنەس جاساۋعا شاقىردى.

سودان كەيىن اسلان مۋسين، ۇلتتىق بانك­­تىڭ توراعاسى گريگوري مارچەنكو بايان­­داما جاسادى. قازاقستانعا قىزىققان شەتەل­دىك ينۆەستورلار بىرىنەن سوڭ ءبىرى سويلەدى.

ءبىر كەزدە ءۇزىلىس جاريالاندى. مىنە، ءدال وسى ساتتە، ەلباسى تريبۋنادان تۇسە بەر­گەندە پاپام ورنىنان تۇردى دا، ول كىسىنىڭ الدىنان شىعىپ، قولىن الىپ، سالەمدەستى. سوسىن ءسىز بەرگەن پاكەتتى تاپسىردى.

بۇل جايىندا ماعان توكەن تاناەۆيچتىڭ ءوزى دە مارقايا اڭگىمەلەگەن:

- نۇرسۇلتان ءابىشۇلى، سىزگە اتىراۋدا تۇراتىن كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆ سالەم حات بەرىپ ەدى. مىنا پاكەتتىڭ ىشىندە وزىڭىزگە ارنالعان "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ءانى جانە ءسىز ءسۇيىپ تىڭدايتىن "ەدىل - جايىق" ءانىنىڭ تاريحى جازىلعان كىتاپشا بار. كومپوزيتوردىڭ سىزگە دەگەن لەبىزى جانە بار. قابىل الىڭىز، - دەدىم.

ەلباسى ءجۇزى جادىراپ:

- جاقسى، توكەن تاناەۆيچ، ءسىز بەن ءبىز دوس-كوڭىلدەس جاندارمىز، جاس كەزىمىزدە ىلەكەڭنىڭ اندەرىن ايتىپ وستىك، ول كىسىنى ەرەكشە سىيلايمىن. مىنا جولداعان ءانىن تىڭدايمىن، ارينە، كىتاپشاسىن دا وقيمىن، وزىنە ريزاشىلىق سەزىمىمدى حات ارقىلى بىلدىرەمىن. راحمەت، سىزگە! - دەپ قولىمدى قايتا-قايتا قىستى. ال، ىلەكە، كۇتە بەر، ءبىر ءساتتى كۇنى پرەزيدەنتىمىزدىڭ سالەم حاتى دا قولىڭا ءتيىپ قالار، - دەدى.

* * *

2004 جىل. قاراشا ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى...

استانادا جەلتوقساننىڭ بىرىندە "كون­گرەسس-حولل" سارايىندا "ەدىل - جايىق" اتتى كونتسەرتىم بولۋعا ءتيىس. سونىڭ قا­مى­مەن ەرتەرەك كەلگەم-ءدى. رەپەتيتسيا باس­تال­دى. ءبىر كۇنى مەنى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قا­بىلدادى. مەن كابينەتىنە كىرە بەرگەنىمدە يمانعالي ورنىنان كۇلىمسىرەي تۇرەگەلىپ:

- ىلاعا، وردەنىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن! - دەپ قۇشاقتاي الدى.

مەن اڭ-تاڭ بوپ ۇندەي المادىم. يمانعالي:

- بۇگىن بىشكەكتەن قىرعىزستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى جولداعان قۇتتىقتاۋ حات الدىق. ءسىز "دانەكەر" وردەنىمەن ناگرادتالىپسىز، - دەدى.

مەن يمانعاليعا وسى قۋانىشتى حابارى ءۇشىن جانە وسى جازدا الماتىدا رەسپۋبليكا سارايىندا وتكەن "ەدىل - جايىق" اتتى كونتسەرتىمە، مىنا استانادا بولاتىن كونتسەرتىمە جان-جاقتى كورسەتكەن كومەگى ءۇشىن رازىلىق سەزىمىمدى ءبىلدىرىپ، جاڭا عانا شىققان كومپاكت-ديسكىمدى سىيلادىم. يمانعالي ديسكىگە ويلانا قاراپ وتىرىپ:

- و، "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ءانى دە كىرىپتى عوي، ماعان تاعى بىرەۋىن... نۇرسۇلتان ءابىش­ۇلىنا بەرەيىن، - دەپ جىمىڭ ەتە ءتۇستى.

ابىروي بولعاندا پورتفەلىمدە ەكى-ءۇش ديسكى بار ەدى، يمانعالي سونىڭ بىرەۋىنە پرە­زيدەنتتىڭ اتىنا اۆتوگراف جازدىرىپ الدى.

جەلتوقسان ايىنىڭ بىرىندە استانادا "كونگرەسس-حولل" زالىندا "ەدىل - جاي­ىق" اتتى اۆتورلىق كەشىم ءوتتى. "تەمىرتاۋ ءتۇنى" انىنە قول سوققان جۇرتتىڭ سول ءدۇبىرىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتا قويماسپىن. ول دا اندەتكەن ءومىرىمنىڭ ءبىر ساۋلەلى كۇنى!

سول جەلتوقساننىڭ ون التىسىندا مەن قازاقتىڭ ءبىر توپ زيالىلارىنىڭ قاتا­رىندا "پاراسات" وردەنىمەن ناگرادتالدىم. وسى قۋانىش ۇستىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆ ءدۇيىم جۇرتتىڭ ال­دىندا ماعان وسى وردەنمەن قوسا ءبىر كون­ۆەرت ۇسىندى. جۇرت بۇعان ەلەڭ ەتە قالدى. سالدەن سوڭ جۇرەگىم تولقىپ، كونۆەرتتى اشىپ قاراسام، پرەزيدەنتتىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان حاتى ەكەن. مىنە، سول حات:

"قۇرمەتتى كومپوزيتورىمىز ءىليا جاقانوۆقا!

لەكە، ءوزىڭىزدى جانە اندەرىڭىزدى اسا قۇرمەتتەيتىنىمدى ءسىز بىلەسىز.

قۋانىشى دا، اۋىرلىعى دا مول وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءار ۋاقىتتا قولداۋ كورسەتىپ، جانىمدا بولدىڭىز. زور راحمەت! بۇل ءسىزدىڭ ەلگە، وتانىمىزعا ىستەگەن ەڭبەگىڭىز دەپ بىلەمىن.

اندەرىڭىز باسىلعان تا­باق­شانى الدىم. "تەمىرتاۋ ءتۇنى" ءانىن بىزگە (وت­با­سىمىزعا) ارناپسىز. راحمەت!

امان-ساۋ بولىڭىز. ءالى دە تالاي تاماشا اندەر كۇتۋشى  ن.نازارباەۆ.

15.12.2004 ج. استانا".

وسى حاتتا قان­شا­ما جان جىلى­لى­عى بار، ىزگى جۇرەكتىڭ ءلۇ­پىلى... اركەز كو­زىمە وتتاي باسى­لادى.

تەمىرتاۋ ءتۇنى

ءانىن جازعان: ءىليا جاقانوۆ.

ولەڭىن جازعان: قاسىمحان بەگمانوۆ.

جارقىلداعان سىرعاڭ-اي،

تولىقسىپ ءبىر تۋعان اي!

تەمىرتاۋدىڭ ارۋى،

جانىم، ساعان جانىم قۇربان-اي!

قىز سوزىنە ەلىتكەن،

جىگىت ەدىم جەلىككەن.

كورگەن ساتتە ءوزىڭدى،

تولقىدىم مەن، ايتشى، نەلىكتەن؟

سارىارقانىڭ سامالىن

ايمالاتقان جامالىڭ!

جۇرەگىمدى جاندىردى

سىرعا تولى ءمولدىر جانارىڭ.

كول تەربەتىپ جاعانى،

جۇلدىز جىمىڭ قاعادى.

الاۋلاعان ءجۇزىڭدى

اي دا قيماي باتىپ بارادى.

تەمىرتاۋدا ماقپال ءتۇن،

جان سىرىڭدى اقتاردىڭ.

ارمانداي ءبىر ءان قالدى،

بەلگىسى بوپ قيماس شاقتاردىڭ!

 

 

0 پىكىر