جەكسەنبى, 18 تامىز 2019
سۇحبات 665 0 پىكىر 10 شىلدە, 2019 ساعات 17:33

اردابي ماۋلەتۇلى: ۇلتتىق جادىگەر – ۇلى مۇرامىز

ءساۋىر ايىنىڭ 24-ىنەن باستاپ شىلدەنىڭ 1-ىنە دەيىن قاراعاندى وبلىسىندا كەشەندى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلعانىن ەستىگەن ەدىك. ەكسپەديتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋ جۇمىستارى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە مادەنيەت باسقارماسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇرگىزىلگەن. وسى تۇستا اتالعان ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەسى، قر ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ جانىنداعى «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، ونەرتانۋ PhD دوكتورى اردابي ماۋلەتۇلىمەن كەزدەسىپ، سۇقباتتاسقان ەدىك.

- اردابي ماۋلەتۇلى، ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىس باعىتتارى جايلى بايانداپ بەرسەڭىز...

- ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە “حالىق شىعارماشىلىعى” ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. قاراعاندى وبلىسىندا ۇيىمداستىرىلعان اتالمىش ەكسپەديتسيا مۋزىكالىق، فولكلورلىق، ەتنوگرافيالىق باعىتتاردا جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى.

- ەسپەديتسيا قۇرامىندا كىمدەر بولدى؟

- ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامى 5 ادامنان تۇرادى. شەت اۋدانىندا كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ سوڭعى تۇياعى داۋلەتبەك سادۋاقاسوۆ دەگەن اتاقتى كۇيشى اتامىز ءومىر سۇرگەن. ول كىسىنىڭ ومىردەن وتكەنىنە كوپ بولعان جوق. ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى – داۋلەتبەك سادۋاقاسوۆتىڭ بەلبالاسى، كۇيشى حايروللا سادۋاقاسوۆ دەگەن اعامىز.وسى جەردە ايتا كەتەتىن جايت بار. رەسپۋبليكامىزدا، ونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىندا حايروللا سادۋاقاسوۆ اعامىزدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «كۇي كەرۋەن» اتتى شەرتپە كۇي ورتالىعى بار. كوپشىلىك قاۋىم اراسىندا شەرتپە كۇي ورتالىعى نە ءۇشىن كەرەك، شەرتپە كۇيدى كاسىبي وقۋ ورىندارىندا  ناسيحاتتاپ جاتىر دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن.

بۇل تۇستا ءبىز مىنا ماسەلەنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ كۇيشىلىك ونەرى ەكى ءتۇرلى جولمەن بىزگە جەتكەن. كاسىبي ءبىلىمى قالىپتاسقانعا دەيىن، ناقتى ايتساق، كاسىبي ءبىلىمى جوعارى بولسىن، ورتا بولسىن، بارلىعى دالالىق داستۇردەن نەگىز العانى بەلگىلى. دالالىق ءداستۇر بىزگە ءارتۇرلى جولمەن جەتكەن: بىرەۋى قۇيماقۇلاقتىق ادىسپەن، ەكىنشىسى كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇيرەنۋ ادىسىمەن. سول قازاقتىڭ بايىرعى ەستەتيكالىق تالعامى ساقتالعان كۇيشىلىك ونەردى ۇيرەتۋدىڭ وسى ەكى جولىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ساقتاۋ، بولاشاق ۇرپاققا ۇيرەتۋ ماقساتىندا اتالعان ورتالىق قۇرىلعان بولاتىن. بۇل ورتالىقتا ەشقانداي نوتا ۇيرەتىلمەيدى.

سونداي-اق ەسپەديتسيا قۇرامىندا قارمۋ پروفەسسورى بەرىك راحيموۆ، «ارقا اقشامى» گازەتىنىڭ شتاتتان تىس قىزمەتكەرى بەك نوعايباەۆ، مادەنيەت باسقارماسىنان ەرلان ەلتاي  سىندى اعالارىمىز بولدى.

- ەكسپەديتسيا قانداي ماقساتتا جۇمىستار اتقاردى؟

- قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق مۇرالارىمىزدىڭ قاتارىندا جوعالىپ كەتۋ قاۋپى بار رۋحاني مۇرالارىمىز بار. مىسالى، تۇرمىس-سالت جىرلارى، جار-جار، جاراپازان، سىڭسۋ، جوقتاۋ، قارا ولەڭ. بۇرىندارى قازاقتا جاۋىرىنعا قاراپ سويلەيتىن قاسيەت، سونداي-اق باقسىلىق سارىندار بولعان.  ەكسپەديتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى اتالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ وتىرعان، كوزى ءتىرى كىسىلەردەن جازىپ الۋ، قۇجاتتاۋ، ارحيۆكە الۋ، ناسيحاتتاۋ بولدى.

- قاراعاندى وبلىسىنىڭ قاي جەرلەرىندە بولدىڭىزدار؟

- ەكسپەديتسيا بارىسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ 9 اۋدانىنا قاراستى اۋىل، قىستاقتاردى ارالادىق.

- ەكسپەديتسيا اياسىندا قانداي جادىگەرلەر، «بارەكەلدى» دەيتىن قانداي جاڭالىقتار بولدى؟

- ەكسپەديتسيا بارىسىندا ءبىز جازىپ العان، ۇلتتىق مۇرامىزدى ساقتاپ وتىرعان اتا-اجەلەرىمىزبەن تانىستىرۆپ وتەيىن:

قارقارالى اۋدانىنان:

  • تاتتىمبەت اۋىلىنداعى 1934 جىلى تۋگان جۇمابيكە سماكقىزى (ەسكى قارا ولەن، جوقتاۋ، سىعسۋ ايتۋشى);\
  • مامىراەۆ اۋىلىندا تۇراتىن 1926 جىلى تۋعان ناپيسا نۇرماگامبەتقىزى (جۇمباك-جاڭىلتپاشتار جانە «ەڭلىك-كەبەك» جانە ت.ب. قيسسا-داستانداردى جاتقا ايتۋشى);
  • قارقارالى اۋىلىندا تۇراتىن 1952 جىلى تۋعان ەلەۋكان تولۋكانوۆ (باتاگوي);
  • نۇركەن اۋىلىندا تۇراتىن 1942 جىلى تۋعان تىلەۋقور قاناپيا (باتاگوي);
  • قارقارالى اۋدانىندا تۇراتىن 1948 جىلى تۋعان سايات وسپانوۆ (ەل اراسىنان رۋحاني مۇرالاردى جيناۋشى، تاريحشى، ەتنوگروف);
  • قارقارالى اۋدانىندا تۇراتىن 1958 جىلى تۋعان داۋلەتحان ءاليۇى (باتاگوي)
  • قارقارالى اۋدانىندا تۇراتىن 1945 جىلى تۋعان امانعالي مىرزابەك (ارقا كۇيلەرىنىڭ مۇراگەرى، كۇيشى);
  • مامىراەۆ اۋىلىندا تۇراتىن 1926 جىلى تۋعان ىرىمبيكەش قىناباەۆا (ەسكى قارا ولەڭ ايتۋشى);
  • تاتتىمبەت اۋىلىنداگى 1942 جىلى تۋعان باتيما باحريدەنقىزى (ەسكى قارا ولەڭ، جوقتاۋ، سىڭسۋ ايتۋشى);
  • باقتى اۋىلىندا تۇراتىن 1939 جىلى تۋعان تىلەۋقاباق ورىنبەكۇلى مەن 1940 جىلى تۋعان ىرىمبەكقىزى كۇلزاكار (ەسكى قارا ولەڭ ايتۋشى جانە باتاگوي);

شەت اۋدانىنان:

  • اقادىر كەنتىندە تۇراتىن 1941 تۋعان قاپەن مينتاۇلى (ەسكى قارا ولەڭ ايتۋشى جانە باتاگوي);
  • اقوي اۋىلىندا تۇراتىن 1964 جىلى تۋعان باقىت ءنازىرۇلى مەن زاۋرەش ارىنقىزى (ەسكى قارا ولەڭ ايتۋشى جىنە جوقتاۋ، سىڭسۋ ايتۋشى);
  • تالدى اۋىلىندا تۇراتىن 1950 جىلى تۋعان سۇراعان زاعيۇلى (ەسكى حالىق كۇيلەرىن ورىنداۋشى كۇيشى جانە قولونەر شەبەرى اعاششى);
  • اقشاتاۋ جارىلعاپ باتىر اۋىلىندا تۋراتىن  1948 جىلى تۋعان ماكەش تىنىشتىقبايۇلى (حالىق  كۇيشىسى);
  • نۇرا اۋىلىندا تۇراتىن 1946 جىلى تۋعان اياش الىماقىنقىزى (ەسكى جوقتاۋ، سىڭسۋ، جاراپازان ايتۋشى);
  • اكادىر كەنتىندە تۇراتىن 1944 جىلى تۋعان داريا قالقابايقىزى (ەسكى قارا ولەڭ، جوقتاۋ، سىڭسۋ ايتۋشى);

بالحاشتان:

  • شاشۋباي كەنتىندە تۇراتىن 1957 جىلى تۋعان مەيرام ەرمەمبەتوۆ (اقتوعاي ءونىرىنىڭ ەسكى كۇيلەرىن جەتكىزۋشى);
  • بالحاش قالاسىندا تۇراتىن 1961 جىلى تۋعان قۋاندىق سادەنوۆ (بالحاش ءوڭىرىنىڭ تاريحي تۇلعالارى، ونىڭ ىشىندە كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىنداعى ءۇنتاسپالاردى ساقتاۋشى، قالامگەر، جۋرناليست);
  • بالحاش قالاسىندا تۇراتىن 1937 جىلى تۋعان كۇلاش سارداربەك (بالحاش ءوڭىرىنىڭ تاريحي تۇلعالارى، ونىڭ ىشىندە  كۇيشىلەر تۋرالى دەرەكتەر جيناۋشى، ولكەتانۋشى);

اقتوعاي اۋدانىنان:

  • اقتوعاي اۋدانىندا تۇراتىن 1938 جىلى تۋعان كۇلمارا راقىمبەكقىزى (ارقاداگى اتاقتى اققىز كۇيشىنىڭ شاكىرتى);
  • سارىتەرەك اۋىلىندا تۇراتىن 1941 جىلى تۋعان امانتاي تويشىكەنوۆ (كۇيشى، ءانشى، باتاگوي);
  • اقتوعاي اۋدانىندا تۇراتىن 1936 جىلى تۋعان ورازبەك راقىمبەكوۆ (اقتوعاي وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن ءبىلال شەشەندەردىڭ مۇراسىن جانە ولار تۋرالى  ەل اراسىندا ۇمىت بولعان ارىز-اڭگىمەلەردى ساقتاۋشى كوكىرەگى شەجىرەگە تولى قارت);

بۇقار جىراۋ اۋدانىنان:

  • توعىز قۇدىق اۋىلىندا تۇراتىن 1957 تۋعان تۇياق ابىلقانۇلى (ەسكى قارا ولەڭ ايتۋشى);
  • توعىز قۇدىق اۋىلىندا تۇراتىن 1956 جىلى تۋعان دامىس كولبايۇلى (ەسكى قارا ولەڭ ايتۋشى، باتاگوي);
  • توعىز قۇدىق اۋىلىندا تۇراتىن 1977 جىلى تۋعان وسپانحان سەتەرحان (ەسكى قارا ولەڭ ايتۋشى);
  • توعىز قۇدىق اۋىلىندا تۇراتىن 1953 جىلى تۋعان تاۋتەك ابۋتاليۇلى سەتەرحان (ەسكى قارا ولەڭ ايتۋشى، باتاگوي);

نۇرا اۋدانىنان:

  • مۇزبەل اۋىلىندا تۇراتىن 1965 جىلى تۋعان بەيبىت قاپانقىزى (ەسكى قارا ولەڭ جانە حالىق اندەرىن ايتۋشى);
  • كوبەتاي اۋىلىندا تۇراتىن 1946 جىلى تۋعان ساعيوللا قانيۇلى (ەسكى حالىق كۇيلەرىن ورىنداۋشى، كۇيشى);
  • كوبەتاي اۋىلىندا تۇراتىن 1950 جىلى تۋعان قادىر كۇنسانۇلى (ەسكى قارا ولەڭ جانە حالىق اندەرىن ايتۋشى);
  • كوبەتاي اۋىلىندا تۇراتىن 1985 جىلى تۋعان توقتاربەك قادىرۇلى (ەسكى قارا ولەڭ جانە حالىق اندەرىن ايتۋشى);

وساكاروۆكا اۋدانىنان:

  • ەسەنكەلدى اۋىلىندا تۇراتىن 1945 جىلى تۋعان ناۋان ماحمەتۇلى (ەسكى حالىق كۇيلەرىن جەتكىزۋشى، كۇيشى);
  • قاراعايلى اۋىلىندا تۇراتىن 1975 جىلى تۋعان ورىنبەك تۋعانبايۇلى (ەسكى حالىق اندەرىن جەتكىزۋشى);
  • سارىوزەك اۋىلىندا تۇراتىن 1936 جىلى تۋعان رايحان مۋحاممەدۇلى (ەسكى حالىق كۇيلەرىن جەتكىزۋشى، كۇيشى);

جاڭارقا اۋدانىنان:

  • جاڭارقا اۋدانىندا تۇراتىن مۋحامەدجان تىلەۋحانوۆ (ارقا كۇيلەرىنىن قازىرگى مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى، كۇيشى);
  • ەسكەنە اۋىلىندا تۇراتىن مەيرام ۇلماعامبەتوۆ (اركا كۇيلەرىنىڭ قازىرگى مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى، كۇيشى);

ۇلىتاۋ اۋدانىنان:

  • امانكەلدى اۋىلىندا تۇراتىن 1938 جىلى تۋعان كۇرمانالي الىمعازىۇلى (ەسكى حالىق ءانىن جانە جاراپازان ايتۋشى);
  • كەنەنباي كولىندە تۇراتىن 1959 جىلى تۋعان مۋحاممەدراحىم پاۋەدەنۇلى (باتاگوي);
  • شەڭبەر اۋىلىندا تۇراتىن 1958 جىلى تۋعان گۇلجاۋحار ابيجانوۆا (ەسكى حالىق ءانىن جانە جوقتاۋ، سىڭسۋ ايتۋشى);
  • شەڭبەر اۋىلىندا تۇراتىن 1976 جىلى تۋعان ايتولقىن مۇقانوۆا (ەسكى حالىق ءانىن جانە جوقتاۋ، سىڭسۋ ايتۋشى);

تەمىرتاۋ كالاسىنان:

  • تەمىرتاۋ قالاسىندا تۇراتىن 1937 جىلى تۋعان قۇنان كارىپبەكوۆ (تاتتىمبەت كۇيلەرىن ورىنداۋشى، كۇيشى);

قاراعاندى قالاسىنان:

  • قاراعاندى قالاسىندا تۇراتىن 1949 جىلى تۋعان قالكەن قاسىموۆ (ارقا كۇيلەرىنىڭ مۇراگەرى، كۇيشى);

جوعارىدا اتى-جوندەرى بەرىلگەن قارتتارىمىز كوپتەگەن جۇمباقتار، جاڭىلتپاشتار، جىر-داستانداردى ايتىپ بەردى. سولاردىڭ اراسىندا كەزىندە قارقارالىنىڭ ءمادي دەگەن اۋىلىندا قايسار باقسىدان باتا العان سەرىك باقسى بار.  قازىرگى كۇنى ەمشى رەتىندى قىزمەت ىستەيدى. بۇل كىسى اۋىرىپ كەلە جاتقان ادامدى ءبىلىپ وتىرادى ەكەن. وسىنداي كىسىلەردى كوپ جولىقتىردىق.

شىعىس ايماقتاردا كەزىندە قىز ۇزاتقاندا، تورقالى تويلاردا، جاس قىزدار مەن جىگىتتەر ايتىسقان. وعان بەلگىلى ءبىر سىيلىقتار بەرىلەتىن. سولاردىڭ ءبىرى – «توعىز الۋ».  ورتاعا توعىز ءتۇرلى زات قويىلادى. سونى جەڭىپ الۋعا حارەكەت ەتەدى. ورتا ەسەپپەن ەكسپەديتسيا بارىسىندا  بۇرىن تارتىلماعان 70-80 كۇي، 40-50 حالىق اندەرىن جازىپ الدىق.

- الداعى ۋاقىتتا وسى جازىلىپ الىنعان مۇرالار كوپشىلىككە قالاي تارايتىن بولادى؟

- حالىققا جاريا ەتۋ ماقساتىندا قاراعاندى وبلسىنىڭ مادەنيەت باسقارماسى كىتاپ شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ فورماتى ازىرگە بەلگىسىز. قر ۇلتتىق مۋزەيى «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى تاراپىنان ارنايى قور قۇرىلعان بولاتىن. رۋحاني مۇرامىزدىڭ ءاربىر ەلەمەنتى نومىرلەنىپ، قوردا ساقتالادى. مۋزىكالىق شىعارمالاردان ديسك قۇراستىرىلادى. سونداي-اق، ەكسپەديتسيا كەزىندە جازىلعان مۇرالاردان قاي وڭىردە قانداي جادىگەرلەرىمىزدىڭ بار ەكەنىنەن ۇلتتىق ءتىزىم جاسالىنادى. سونىڭ نەگىزىندە  ناقتى دەرەكتەر مەن فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ، كىتاپ قۇراستىراتىن بولامىز.

- بارەكەلدى! جوعارىدا اتالعان مۇرانى جيناۋشىلاردىڭ  ماقامى، ولاردىڭ سول ءوڭىردىڭ قاسيەتىنە ءتان دۇنيەلەردى نوتاعا ءتۇسىرۋى قالاي جۇزەگە اسادى؟  قازىرگى زاماناۋي فورماعا ءتۇسىرۋ كەزىندە رۋحاني مۇرالارىمىزدىڭ تۇپنۇسقاسىنان ايىرىلىپ قالمايمىز با؟

- ءبىز تاپقان ەلەمەنت سول تۇپنۇسقا پرينتسيپىندە جازىلادى. نوتا دەگەن نارسە – قاڭقا. ءبىز نوتاعا ءتۇسىرىپ تەجازىپ الامىز. جاسايمىز. ونىڭ تۇپنۇسقاسى دا ساقتالىنادى.وسى زامانعا ساي جاسالىنۋى ول بولەك؟ ءبىز ساحنادان كورىپ، ەستىپ، تىڭداپ جۇرگەن  شىعارمالاردىڭ ءتۇپ-تامىرى ايماقتىق سارىننان كەلگەن. كۇيشىلىك  جانە انشىلىك ايماقتارعا نە ءۇشىن بولىنەدى؟ قاراپ وتىرساڭىز، ءار رۋدىڭ مالىنا سالىناتىن تاڭباسىنا دەيىن بولەك. بۇل ءبولىنۋ ەمەس، ەرەكشەلىك. سول ەلدىڭ باسىنا كيگەن قالپاعى، اجەلەردىڭ كيمەشەگى دە ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ويۋى، كەستەسى، فورماسى جاعىنان ءارتۇرلى. ەكسپەديتسيا بارىسىندا  موڭعوليادان كەلگەن كىسى، شەت اۋدانىنىڭ بۇرما دەگەن اۋىلىندا تۇراتىن اپامىز بار ەكەن. قازاقى ىشىكتىڭ ءوزىن نايمان ىشىك، كەرەي ىشىك دەپ كورسەتەدى. سول سەكىلدى  ۇلىتاۋداعى جوقتاۋ مەن قارقارالىداعى جوقتاۋ دا ەكى ءتۇرلى.

- قازىرگى كۇنى ورىندالىپ جۇرگەن ءداستۇرلى اندەردىڭ وزگەرگەنىن بايقاپ ءجۇرمىز. بۇرىنعى ۋاقىتتا كۇيدىڭ، ءاننىڭ، ءداستۇرلى ونەردىڭ تاريحىن جازاتىن ونەرتانۋشى ادامدار بولدى. سونداي ءداستۇرىمىزدى جالعاستىرىپ جۇرگەن  ەركىن شۇكىمان، ەرلان تولەۋتاي، ەرلان رىسقالي اعالارىمىز بار. ەندى سىزدەردى دە وسى ساناتقا قوساتىن سياقتىمىز عوي.

- ەرتەرەكتە ءابىش كەكىلباەۆتان سۇقبات العان ەدىم. ءابىش اعامىز «ءان بايعۇس نە كورمەدى. ءار كەزەڭ انگە ءارتۇرلى قيانات جاسادى. ءاننىڭ داۋى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى»، – دەدى. قازىرگى كۇنى ساف التىنداي بۇزىلماعان نە بار دەسەك،  ول – كۇي ونەرى. ءان ونەرىندەگى ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇرعانى كەزىندە ماتىندەرگە جاسالعان قياناتتار عوي. ءبىزدىڭ ورتالىقتا  عىلىمي تالقىلاۋ جۇرگىزىلىپ، ساراپتاما بەرىلەدى. ءداستۇرلى ورىنداۋشىلىقتا ورىنداۋشىنىڭ شىعارمانى ورىنداۋ بارىسىندا ەموتسياسى قوسۋىلۋى مۇمكىن، ءبىز وسى جايتتاردىڭ بارلىعىنا ءمان بەرەمىز. ارقاسى بار، دەلەبەسى قوزىپ، ەموتسياعا بەرىلىپ ايتىلۋى مۇمكىن، ءبىز ارىنشا ءمان بەرەمىز.

- ەكسپەدياتسيا بارىسىندا تۇيگەن وي-پىكىرىڭىز، قانداي ۇسىنىستارىڭىز بار؟

- قازىر كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق يۋنەسكو دەڭگەيىندە ادامزاتتىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ تىزىمىنە قوسۋ. ونداعى مىندەت – كۇيشىلىك ونەردىڭ ءتۇپ توركىنىن دالالىق مەكتەبىن ساقتاپ قالۋ. الىس-جاقىن شەتەلدەردە مادەنيەت مينيسترلىگىنەن بولەك رۋحاني مۇرالاردىڭ ەلەمەنتىن قورعايتىن ارنايى زاڭدار بار. بۇكىل وبلىستا مادەنيەت باسقارماسى بار. ال ونىڭ جانىندا حالىق شىعارماشىلىق ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. الداعى ۋاقىتتاردا  14 وبلىس كولەمىن قامتيتىن كەشەندى ەكسپەديتسيا قۇرىلىپ، ۇلتتىق جادىگەرلەرىمىزدىڭ جازىلىپ، ولاردىڭ ساقتالۋىنا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

سۇحباتتاسقان ەلدوس توقتارباي

Abai.kz

0 پىكىر