جۇما, 21 ماۋسىم 2024
بيلىك 6737 0 پىكىر 16 قاراشا, 2016 ساعات 08:35

تاۋەلسىزدىكتى قايتسەك ساقتاپ قالامىز؟


رەسپۋبليكالىق "ايقىن" گازەتىنىڭ سوڭعى ساندارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، ى.التىنسارين بەلگىسىنىڭ يەگەرى ءادىلحان دۇيسەبەك-ءتىڭ "تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ" تەتىكتەرى دەگەن ماقالاسى جاريالاندى. "ماڭگىلىك ەل" بولۋ جولىنا تۇسكەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋدىڭ تەتىكتەرىن جىپكە تىزگەن ماتەريالدىڭ ايتارى مول. سول سەبەپتى دە اتالعان ماقالانى تولىعىمەن Abai.kz اقپاراتتىق پورتالى وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. 

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ تۇعىرىن نىعايتىپ، ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرۋعا باعىتتالعان سىندارلى ساياساتى مەن جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ، كوش باستاعان قازاق ۇلتىنىڭ اسىل قاسيەت­تەرىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكالىق-الەۋ­مەتتىك دامۋدىڭ ىرگەتاسىن قالادىق، حالىقارالىق ارەنادا بەدەلدى، ىرگەلى مەم­لەكەتكە اينالدىق. 

پوستيندۋستريالىق وركەنيەتكە وتۋ­گە بايلانىستى ادام كاپيتالى قو­عام­نىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ باستى لو­كو­موتيۆىنە اينالدى. ادام كاپيتالى – بۇل ساپالى ءبىلىم مەن عىلىم، يننو­ۆاتسيا، كرەاتيۆتى ەڭبەك رەسۋرستارى، ءومىر ساپا­سى. ادام كاپيتالى – ۇدەمەلى دامۋ­دىڭ تەتىگى، وزدىگىنەن ەسەلەنىپ پاي­دا بە­رەتىن فاكتور، وعان سالىنعان ين­ۆەس­تي­تسيانىڭ قايتارىمى وندىرىستەگى قاي­تا­رىمنان 3 ەسە كوپ. 

قازىرگى جوعارى دامىعان ەلدەر وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستاپ ىشكى رەسۋرستاردىڭ 70 پايىزىن ادام كاپي­تالىن دامىتۋعا جۇمساي باستاعان. كوپ ۇزاماي بۇل قۋاتتى رەسۋرس جان-جاقتى جانە جەدەل وركەندەۋدىڭ پارمەندى دراي­ۆەرىنە اينالىپ، سول مەملەكەتتەر ادامزات وركەنيەتىنىڭ الدىنا شىقتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مالىمەتتەرى بو­يىنشا اقش، فينليانديا، گەرمانيا، جاپونيا جانە شۆەيتساريا ەلدەرىندە ۇلتتىق بايلىقتىڭ 80 پايىزى ادام كاپيتالى ەسەبىنەن جاسالادى. سالىس­تىر­ساق، رەسەيدە ونىڭ ۇلەسى 14 پايىز عانا، قالعان 72 پايىزى تابيعات رە­سۋرس­تارىن پايدالانۋ، 14 پايىزى في­زيكا­لىق ءوندىرىس ەسەبىنەن جاسالادى ەكەن. ءوز ەلىمىزدەگى وسى كورسەتكىشتەر بو­يىنشا مالىمەتتەردى كەزدەستىرمەدىم.
قازاقستان ادام دامۋىنىڭ يندەكسى بويىنشا (ۇزاق عۇمىرلىق جانە دەن­ساۋلىق، ءبىلىم بەرۋ، جان باسىنا شاق­قانداعى ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىش­تەرى) الەمدە 56-ورىندا. باسەكەگە قا­بىلەتتىلىكتىڭ عالامدىق يندەكسى بويىنشا ەلىمىز 53-ورىندا. بۇلار، ارينە، تمد ەلدەرى اراسىندا جامان كورسەتكىش ەمەس، بىراق ەلباسى بەلگىلەگەن مەجە­دەن تومەن، 30 دامىعان ەلدەردىڭ قا­تارىنا ەنۋ مىندەتى ءۇشىن جەتكىلىكسىز.
الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەي كەلە ەلىمىزدىڭ دامۋ قارقىنىن جوعارىلاتا ءتۇسۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىن دامىتۋ ۇلت­تىق تۇجىرىمداماسى قاجەت دەگەن ويعا كەلدىم. بۇل تۇجىرىمداما قازاقستان­دا ادام ساپاسىن ارتتىرۋ ساياساتىنىڭ وزەگى، باعىت-باعدارىمىزدىڭ تەمىر­قازىعى، حالىقتىڭ ىنتا-جىگەرىن ارت­تى­رىپ، مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىم­داردى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىراتىن يدەو­لوگيالىق قۇجات بولار ەدى. 
ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ ەڭ پارمەندى فاكتورى حالىققا ساپالى ءبى­لىم بەرۋ ەكەنى داۋسىز. ءبىلىمدى حالىق­-تىڭ عانا – ەڭبەگى ۇتىمدى، مادەنيەتى جوعارى، ءومىرى سالاۋاتتى. ءبىلىمدى ادام­نىڭ عانا – رۋحاني دۇيەسى باي، رۋحى جوعارى، ورەسى كەڭ، ماقساتى بيىك. كەرى­سىنشە، ءبىلىمى ساپاسىز، مادەنيەتى تومەن، ەلجاندىلىعى تاياز حالىقتىڭ ءىسى بەرە­كەسىز، ەڭبەگى ءونىمسىز، قارجىلارى شىعىن.

ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ اتا-سى اتانعان امەريكاندىق ەكونوميست ەدۆارد دەنيسوننىڭ مالىمەتتەرى بو­يىنشا، ەگەر اكتسيونەرلىك كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانى 10 پايىزعا كوبەيتۋ ەڭبەك ونىمدىلىگىن 3-4 پايىزعا ارتتىراتىن بولسا، ءبىلىم بەرۋگە بولى­نە­تىن ينۆەستيتسيانى وسىنشاما كوبەيتۋ ەڭبەك ونىمدىلىگىن 8,6 پايىزعا ۇلعايتادى. 

سوندىقتان ادام كاپيتالىن دا­مى­تۋدىڭ ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىنىڭ باس­تى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيانى ۇل­عايتۋ. 

ەلباسى ن.نازارباەۆ 2014 جىلعى «قازاقستاندىق جول – 2050: ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» اتتى قازاق­-ستان حالقىنا جولداۋىندا ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىنىڭ ستاندارت­تارىن ەندىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. ءبىلىم بەرۋدى وسى دەڭگەيگە كوتەرۋ ەڭ ال­دىمەن وسى سالاعا ءتيىستى دارەجەدە ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى مۇمكىن بو­لارى انىق. دۇنيەجۇزىلىك بانك مالى­مەتتەرى بويىنشا، ەىدۇ-نا كىرەتىن مەملەكەتتەر ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ەل­دىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 5,5 پايىزىن باعىتتاپ وتىرسا، وكىنىشكە قاراي بۇل كورسەتكىش ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 3,1 پايىز 
عانا (2015 ج.). مۇعالىمدەردىڭ ورتاشا جالاقى­سى ەلدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ ور­تاشا جالاقىسىنان اقش-تا – 1,3 ەسە، گەرمانيادا – 1,4 ەسە، وڭتۇستىك كو­رەيادا – 1,5 ەسە، ال جاپونيادا 2,4 ەسە كوپ. ورتاشا العاندا ەىدۇ ەلدەرىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى ەلدەگى ورتاشا جالاقىنىڭ 79 پايىزىن قۇرايدى، ال قازاقستاندا – 62% عانا. 

فينلياندياعا بارعان ءىس-ساپارى­مىز­دا ەلدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-مي­نيسترىمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنە تاڭدانىپ، «مۇنىڭ سىرى نەدە؟» دەگەن سۇراق مازالاي بەر­گەن. وسى سۇراقتى ۆيتسە-مينيسترگە قوي­دىم. سوندا ول: «وسىدان 30 جىل بۇرىن فينليانديا بارلىق تۇرعىدا دەپرەس­سيادا بولدى. سول كەزدە كورنەكتى تۇلعا­لارىمىز، ەل اعالارى «نە ىستەۋ كەرەك، ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ باستى تەتىگى نەدە؟» دەپ جان-جاقتى اقىل­داسقان. ناتيجەسىندە «مۇعالىم دارە­جەسىن كوتەرۋ كەرەك، مۇعالىم – حا­لىق­تىڭ قالىڭ ورتاسىندا جۇرگەن تۇلعا، ول كوتەرىلسە، سوڭىنان جاس ۇرپاق، بۇكىل حالىق كوتەرىلەدى» دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى» دەپ جاۋاپ بەردى. مەملەكەت ەكو­نوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماس­تان، ەلدىڭ باستى تابيعي بايلىعى ورمان شارۋاشىلىعىنان تۇسەتىن قارجىنى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا، مۇعالىمنىڭ مار­تەبەسىن كوتەرۋگە مولىنان جۇمساعان. اۋقاتتى ادامدار دا بايلىقتارىن جەكە پايداسىنا ەمەس، وتانداستارىن دامى­تۋعا، ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا، دەنساۋ­لى­عىن جاقسارتۋعا ينۆەستيتسيالاعان. ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا بولىنەتىن قارجى ءىجو-ءنىڭ 6,8 پايىزىنا دەيىن كوبەيتىلىپ، 7,4 ملرد ەۆروعا جەتكىزىلدى. ناتيجەسىندە مۇعالىمدىك قىزمەت ەلدەگى ەڭ مارتەبەلى قىزمەتتەر قاتارىنا قوسىلدى، ەڭ ۇلكەن باسەكە پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنا تۇ­سۋگە – ورتاشا ءبىر ورىنعا 12 ادامعا دە­يىن. پەداگوگ قىزمەتكەرلەر ايلىعى – 2,5-5,0 مىڭ ەۆرو شاماسىندا. مۇعا­لىمدىك – ەركىن جانە قورعالعان مامان­دىق. باعىنىشتىلىق ءتارتىپ، قاعاز­باس­تىلىق، تەكسەرۋلەر جوق، ياعني مۇعالىمگە تولىق سەنىم بىلدىرىلگەن، شىعار­ماشى­لىقپەن، ءوز ادىستەمەسىمەن جۇمىس ىستەۋگە شەك قويىلمايدى. سەبەبى، ءاربىر مۇعالىم ءوز ماماندىعىن اسا قادىر تۇتاتىن، وز­دىگىنەن ىزدەنۋشى، جوعارى دارەجەلى شە­بەر. باستاۋىش مەكتەپتە تەك ماگيستر­لەر ساباق بەرەدى. 
وسىلاي ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ، مۇعا­لىمدى كوتەرۋ ارقىلى از ۋاقىتتا ەل كەل­بەتى دە تانىماستاي وزگەردى. 
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم (WEF) حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى، ەىدۇ جانە Mercer Human Resource Con­sulting كومپانياسىمەن بىرلەسە وتى­رىپ 2015 جىلى ادام كاپيتالى دا­مۋىنىڭ رەيتينگىن شىعاردى. رەيتينگ ءبىلىم بەرۋ جانە كاسىپتىك دايىندىق، دەنساۋلىق، دەنە جانە پسيحولوگيالىق حال-احۋال، جۇمىسپەن قامتۋ، قۇقىقتىق قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك ۇتقىرلىق دە­گەن ءتورت توپتان تۇراتىن 46 كورسەتكىش بويىنشا شىعارىلدى. وسى رەيتينگتە 85,78 يندەكسپەن فينليانديا كوشباس­-شى ورىن الدى، ودان سوڭ – نورۆەگيا (83,84), شۆەيتساريا (83,58), كانادا (82,88), جاپونيا (82,74), ت.ب. مەم­لە­كەتتەرى.
وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا قىل­مىسى بويىنشا رەكوردتىق كورسەت­كىشتەرگە جەتكەن فينليانديا – قازىر ادام باسىنا شاققاندا پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ سانى ەڭ از مەملەكەتتىڭ ءبىرى. سويتە تۇرا ەڭ قاۋىپسىز، قىلمىس جا­ساۋ دەڭگەيى الەمدەگى ەڭ تومەن ەل­دەر­دىڭ قاتارىندا. بۇل ەلدە ساعات 15-16 كە­زىندە قاراڭعى بولا باستايدى، بىراق اتا-اناسى كىشكەنتاي بالالارىنىڭ مەك­تەپكە ءوزى بارىپ كەلۋىنەن قاۋىپ­تەن­بەيدى. جەمقورلىق جوق. Transpa­rency International ۇيىمىنىڭ مالى­مەتتەرى بويىنشا، 2011-2015 جىلدارى فين­ليانديا جەمقورلىقتان تازالىق جونىنەن الەمدىك رەيتينگتە دانيا، جاڭا زە­لان­ديامەن قاتار الدىڭعى ۇشتىكتە. 

وسى مالىمەتتەردىڭ ءبارىن زەردەلەي وتىرىپ كەلگەن قورىتىندىم – فين­ليانديا تابيعي رەسۋرستارى از بولسا دا، ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ارقىلى، ادام كا­پيتالىن مولايتىپ، ناتيجەسىندە ور­نىقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن، بولاشاعى ءۇشىن سەنىمدى مەملەكەت. 

ادام كاپيتالىن دامىتۋعا ەكى ءتۇرلى كوزقاراس بار. ونىڭ ءبىرى – نەوتەح­نو­كراتيالىق، بۇل جوعارى تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق، عىلىمي ءىس-ارە­كەت­تەردى باسىم پايدالانۋ، ەكىنشىسى – گۋ­ما­نيتارلىق-ەكولوگيالىق، بۇل ادام­-نىڭ رۋحاني پوتەنتسيالىن دامىتۋ جانە تابيعات پەن ادام اراسىنداعى ۇيلەسىم­دىلىكتى قولداۋ. پروگرەسسيۆتى ادامزات وسى ەكى باعىتتى ۇيلەستىرە وتىرىپ، دامۋ جولىن تاڭداپ وتىر. ەكەۋىن قاتار الىپ جۇرگەندە عانا ادامي كاپيتال ادامزات ءۇشىن قۇندى جانە ونى العا جەتەلەيدى. 
سوڭعى ەكى جارىم عاسىر بويى دا­مى­عان يندۋستريالىق قوعام ادامزاتتى عاجايىپ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە جەتكىزدى. الايدا وسىعان پارا-پار ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىنا، دەنساۋلىعىنا، پسي­حولوگيالىق حال-احۋالىنا، قورشاعان ورتاعا زياندى فاكتورلار قاۋلاپ كو­بەيدى. تابيعات تا، ادام جانى دا ەكولو­گيالىق داعدارىسقا ۇشىرادى. جەر رەسۋرستارىن اشكوزدىكپەن پايدالانۋ، زياندى ءوندىرىس قالدىقتارى، تەح­نو­گەن­دىك اۆاريالار ادامعا، قورشاعان ورتاعا اسا ۇلكەن زارداپ كەلتىرۋدە. رۋحاني قۇن­دىلىقتاردان الشاقتاۋ، الەۋمەتتىك سترا­تيفيكاتسيا، دۇنيەقوڭىزدىق، جەم­قورلىق، زورلىق جاساۋ قۇبىلىستارى اسقىنا تۇسۋدە. حالىقارالىق ەكسترە­ميزم مەن لانكەستىك بۇكىل ادامزاتتىڭ، پلانەتانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تون­دىرەتىندەي دەڭگەيگە جەتتى. بۇل پروب­لە­مالاردىڭ ەشقايسىسىن قارجى بولۋ­مەن، قىسقا ۋاقىتتىق ءىس-شارالارمەن، جازالاۋ جولىمەن تولىق شەشە الماي­تىنىمىزعا كوزىمىز جەتىپ وتىر. 
ادامزات قازىر اباي اتامىزدىڭ:
اقىل مەن قايرات جول تابار، 
قاشقانعا دا قۋعانعا.
ادىلەت، شاپقات كىمدە بار،
سول جاراسار تۋعانعا.
باستاپقى ەكەۋ سوڭعىسىز،
بىتە قالسا قازاققا،
الدىڭ جالىن ارتىڭ مۇز،
بارار ەدىڭ قاي جاققا؟ – دەپ ءوز زا­مانىندا-اق بولجاعان رۋحاني داعدا­-
رىس جاعدايىندا تۇر.
ماتەريالدىق قۇندىلىقتار – ادام­نىڭ ءتان قاجەتتىلىكتەرى، ول جانعان وت سياقتى، تويىمسىز، زاتتى قوسقان سايىن، قاجەتتىلىگى ارتىپ، لاۋلاي تۇسەدى. ماتە­ريالدىق دۇنيە – الدامشى، تويىمسىز، وعان اسىرە ەلىگۋ – ادامدى ازدىرۋعا، توز­دىرۋعا باستار جول. ال رۋحاني قۇن­دىلىقتار – ادامنىڭ جان قاجەتتى­لىكتەرى، رۋحاني بايلىق – شىنايى، ماڭگىلىك بايلىق، ول ادامزاتتى ادال­داندىرىپ، جاسامپازدىققا جەتەلەيدى. ۇلى تۇلعالاردىڭ رۋحاني مۇراسىن عانا ادامزات جۇزدەگەن، مىڭداعان جىلدار ۇمىتپاي، قاستەرلەپ كەلەدى. 

وسى داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى – ءبىلىم مازمۇنىنىڭ رۋحاني-ادامگەر­شىلىك قۋاتىن ارتتىرۋ.
ءبىلىم بەرۋ پوستمودەرنيزم فيلو­سو­فياسى مەن سينەرگەتيكالىق تاسىلدەمە نەگىزىندە، ياعني ماتەريالدىق جانە رۋ­حاني دۇنيەنىڭ، ادام، قوعام، تابيعات، كوسموستىڭ بىرتۇتاستىعى مەن كوەۆو­ليۋ­تسياسى اياسىندا ترانسفورماتسيالانۋى ءتيىستى. سونىڭ نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋدىڭ قۇندىلىقتارى مەن ماقساتى دا وزگەرىپ، ول ادامنىڭ فيزيكالىق، الەۋمەتتىك جانە رۋحاني قۇراۋشىلارىن ءبىرتۇ­تاستاي دامىتۋعا اۋىسادى، فۋتۋريستىك، گۋمانيستىك-نووسفەرالىق سيپات الادى. 

1982 جىلى فيزيولوگيا مەن مە­دي­تسينا سالاسىنداعى اسا كورنەكتى امەري­كالىق مامان ۋيليام پارري مەرفي ادام ميىنىڭ ەكى جارتىشارى ارا­سىنداعى اسسيمەتريا سالاسىنداعى عى­لىمي ەڭبەكتەرى ءۇشىن نوبەل سىي­لى­عىنا يە بولدى. ول ميدىڭ سول جاق جار­تىسى راتسيونالدىق-لوگيكالىق وي-ءورىستى، پراگماتيكالىق دۇنيەتانىمدى قالىپتاستىراتىنىن، وڭ جارتىسى ادام­نىڭ گۋمانيستىك دۇنيەتانىمىن، ءپوزيتيۆتى ەموتسياسىن، ينتۋيتسياسى مەن شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن رەتتەي­تىنىن دالەلدەگەن. دانا تۇلعالار – ميى­نىڭ ەكى جارتىشارى تەڭگەرمەلىك تۇردە دامىعان ادامدار. 

وسى كەزگە دەيىن ۇستەمدىك قۇرعان نيۋتوندىق-دارۆيندىك كلاسسيكالىق عىلىمعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم بەرۋ ادام ميىنىڭ سول جاق جارتىشارىن دا­مىتۋعا بىرجاقتى باعىتتالىپ كەلسە، بو­لاشاقتاعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ادام ميىنىڭ وڭ جاق جارتىشارىن دامىتۋ ارقىلى ونىڭ رۋحاني كۇش قۋاتى مەن شى­عارماشىلىعىن وسىرەتىن جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرىلۋى ءتيىستى. 

مۇنىڭ جولى قانداي؟ اباي اتا­مىز: «بىلىمدىدەن شىققان، ءسوز تالاپ­-تىعا كەلسىن كەز. نۇرىن، سىرىن كورۋگە، كوكىرەگىندە بولسىن كوز». «جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا، حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى. ىشتەگى كىردى قاشىرسا، ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسى» دەگەن ەمەس پە؟ 
دانىشپان 31-قارا سوزىندە:
«اقىلمەن ويلاپ بىلگەن ءسوز،
بويىڭا جۇقپاس، سىرعانار.
ىنتالى جۇرەك سەزگەن ءسوز،
بار تامىردى قۋالار»، – دەسە، تاعى بىردە، «اقىلعا ساۋلە قونباسا – حاي­ۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك» دەپ، ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ ادام جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تە­رەڭ بويلاۋ ارقىلى ىنتا مەن ما­حاب­بات سەزىمدەرى ارقىلى بەرىلسە عانا قۇن­دى­لىققا اينالاتىنىن، سونداي اقىل عانا ادامنىڭ ادامدىعى ەكەنىن ايتقان. ەڭ باستىسى وسىنداي ءبىلىم عانا زاتتىق دۇنيەنىڭ تار قاپاسىنان، رۋحاني داع­دارىستان الىپ شىعىپ، ادامزاتتى جا­سامپازدىققا جەتەلەيدى. 

قازىرگى عىلىم ادام دنك-سىنىڭ كۇن ساۋلەسىنىڭ سپەكترلەرىن دە، مۋزىكا سازىن دا اجىراتاتىنىن دالەلدەپ وتىر. بۇل مۋزىكانىڭ جاراتۋشىنىڭ ادامدى دامىتۋ ءۇشىن بەرگەن كۇن ساۋ­لەسىمەن بىردەي ايرىقشا قۇرال ەكەنىن كورسەتەدى. ونىڭ ادامنىڭ جۇرەگىن تول­قىتىپ، جان دۇنيەسىن بايىتاتىن، رۋحىن اسقاقتاتاتىن قۋاتى دا وسىدان. 

كورەيادا گۇل باعىندا كلاس­سيكالىق مۋزىكا ۇزدىكسىز وينالىپ تۇ­راتىنىن كوردىم، «سەبەبى، وسىنداي مۋ­زىكامەن گۇل ادەمى جانە شىدامدى بو­لىپ وسەدى، ناتيجەسىندە كورەيا بۇكىل الەم ەلدەرىنە، ءتىپتى گوللاندياعا دا گۇلدى ەكسپورتتايدى» دەپ ءتۇسىندىردى مۇنداعى ماماندار. 

«كوڭىلىڭىزدىڭ قوشى بولسا، سوندا ول اقىلىڭىزدى دا كوركەيتەدى، سەزىمدىك ارنالارىڭىزدى اشىپ، ناتيجەسىندە جاقسى ويلار ويلانىلادى، جاقسى سوز­دەر سويلەنەدى، جاقسى ىستەر اتقارىلادى. ال حوشى جوق كوڭىل – نۇرىنان ايى­رىل­عان كوزبەن بىردەي. ول اقىلدى دا سوقىرلاندىرادى» دەپ جازادى بەلگىلى اقىن تىنىشتىقبەك ابدىكاكىمۇلى. 

وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى مەك­تەپتىڭ العاشقى سىنىپتارىندا بالا­نىڭ زەردەسىنە ارتىق سالماق تۇسىرە­تىن عىلىمي پاندەردى، اۋىر تاپسىر­ما­لاردى كوبەيتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ وي­لايمىن. شەتەل ءتىلىن ءبىلۋ – زامان قا­جەتتىلىگى، ادامنىڭ مادەني دەڭگەيىنىڭ كورىنىسى. بىراق ونى ۇيرەتۋ ساعات سان­دارىن كوبەيتۋ ەسەبىنەن ەمەس، وقىتۋ­-دىڭ وزىق ادىستەمەسىن قولدانۋ ەسەبىنەن جۇرگىزىلگەنى ورىندى. بۇل ورىس ءتىلدى مەك­تەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ وسى كەزگە دەيىنگى تاجىريبەسىنەن كورىنىپ وتىر. باستاۋىش مەكتەپتىڭ مىندەتى – بالانىڭ سەزىم ارنالارىن، كوكىرەك كوزىن اشۋ، تالابىن ۇشتاۋ، ىنتا-ىقى­لاسىن وياتۋ، كوڭىل حوشىن كەلتىرۋ. بۇل ءۇشىن كەرەگى – انا ءتىلى، ونەر، ەڭبەك پان­دەرى. سوندا عانا بولاشاقتا بالا شەتەل ءتىلىن دە، عىلىمدى دا وڭاي يگەرەدى. دوم­بىرادا كۇي ويناۋ ءۇشىن الدىمەن ونى سازداۋ كەرەك ەمەس پە؟ دۇرىس سازدالعان دومبىرا عانا كوڭىلدىڭ كۇيىن شەرتەدى، ءسويتىپ عاجايىپ سيمفونياعا ۇلاسادى. 
ادام كاپيتالىن دامىتۋ ۇلتتىق تۇ­جىرىمداماسىنىڭ كەلەسى ماسەلەسى – جاستارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك بەينەسى، ولاردىڭ ومىردە ءوز ورنىن تابۋى. 

بۇگىنگى جاستارىمىزدىڭ الەۋمەت­تىك بەينەسىن «اسەمپاز بولما ارنەگە، ونەرپاز بولساڭ ارقالان. سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە، كەتىگىن تاپ تا بار قا­لان» دەگەن اباي اتامىزدىڭ وسيەت­تەرىمەن زەردەلەپ قارايىقشى. 

ىشكەن اسى مەن كيگەن كيىمىن كوبى­رەك ويلايتىن «اسەمپاز» جاستارىمىز بارشىلىق. زامان اعىمىنا ىلەسىپ «ونەر­پاز» بولىپ، ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى، ادامي قاسيەتتەرى ارقاسىندا بيىكتەن كورىنىپ جاتقان، ەل باسقارۋعا، يننوۆا­تسيالىق ەكونوميكانى دامىتۋعا اتسا­لىسىپ جاتقان جاستارىمىزدىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى، ولاردىڭ وركەنى وسە بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىز. الايدا ءبىز باسىم كوپشىلىك جاستارىمىزدىڭ قا­زىرگى تەز دامىمالى ومىرگە، وزگەرمەلى ورتاعا «كىرپىش بولىپ قالانا الماي» جۇرگەنىنە باسىمىراق باسىمىزدى اۋىرت­قانىمىز ءجون بولار؟ سەبەبى، بۇل تەك «ولاردىڭ پروبلەماسى ەمەس»، «وز­دەرى كىنالى» دەپ كوز جۇماتىن قۇبى­لىس ەمەس، ۇلتتىق ادام كاپيتالىنىڭ وتكىر ماسەلەسى.

تالداۋ جاساپ كورسەك، ەىدۇ ەل­دەرىندە كاسىبي ءبىلىمى بار ادامداردىڭ تەك 5,1-ى جۇمىسسىز. ال قازاقستاندا جوعارى ءبىلىمى بار ماماندار اراسىن­داعى جۇمىسسىزدار ۇلەسى 2011 جىلى 20,9% بولسا، 2015 جىلى ولاردىڭ ۇلەسى 25,9%- عا دەيىن وسكەن. 

مەنىڭ ويىمشا، مۇنىڭ باستى ءۇش سەبەبى بار، ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ مەن ەڭبەك نارىعى اراسىنداعى ۇيلەسىمسىزدىك، ەكىنشىسى – كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ساپا­سى­نىڭ تومەندىگى، ونىڭ ىشىندە تۇلەكتەر­-ءدىڭ پراكتيكالىق قابىلەتتەرىنىڭ قا­لىپتاسپاۋى، ءۇشىنشىسى – جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مەملەكەتتىك قام­قورلىقتىڭ، قولداۋ كورسەتۋ جۇيە­سىنىڭ وسالدىعى. 

ەل ازاماتتارىن، ونىڭ ىشىندە جاس­تاردى جۇمىسپەن قامتۋ جانە ولاردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ – مەملەكەت الەۋەتىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ بىرى. پولشادا تۇلەكتەردى جۇمىسقا قا­بىلداعان كاسىپورىندارعا مەملەكەت جاس مامانعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ، ماماندىعىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ارنايى قوسىمشا قارجى بولەدى. نا­تي­جەسىندە ەشبىر تۇلەك جۇمىسسىز قالىپ قويامىن دەپ ۋايىمدامايدى. گەرمانيادا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كەڭەستەرى قىز­مەت اتقارادى، ولار سوڭعى كۋرستا وقۋ ورنىنا كەلىپ تەگىن تۇردە كاسىپتىك باع­دارلاۋ جۇمىستارىن وتكىزەدى، جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن قاجەتتى كەڭەستەر بەرەدى، جاس مامانداردى پراكتيكادان وتكىزەدى. ناتيجەسىندە، جوعارى وقۋ ورنىن بىتىر­گەندەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق تەك 5% عانا. جاپونيادا ۇلكەن كومپانيا­عا قابىلدانعان تۇلەكتەردىڭ باسىم كوپ­­شىلىگىمەن سول جەردە ءومىر بويى جۇ­مىس ىستەۋ جونىندە كەلىسىمشارت جا­سا­لادى، كومپانيا ەسەبىنەن بارلىق الەۋ­مەتتىك پاكەت بەرىلەدى، ماماندى­عىن جە­تىلدىرىپ وتىرادى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كاسىپتىك وقۋ ورنىن جاڭا بىتىرگەن تۇلەكتەردى «ەڭبەك ءوتىلىڭ جوق» سەبەپتى جۇمىسقا المايتىنى تۋ­رالى دابىل پارلامەنت قابىرعاسىندا دا قاعىلعانىن بىلەمىز. 

سوندىقتان تۇجىرىمدامادا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇ­رانىستارى اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى كۇشەيتۋ، وقۋ ورىندارىندا وندىرىستىك پراكتيكانى ۇيىمداستىرۋ، مەملەكەتتىك گرانتقا وقىعان تۇلەكتەردىڭ مىندەتتى تۇردە جۇمىسقا ورنالاسۋى ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىك جۇيەسىن جاساۋ قاجەت، ولاي ەتپەسەك، كاسىبي ءبىلىم الۋدىڭ قادىرى كە­تىپ، مەملەكەت قارجىسى بوسقا شىعىن­دالىپ، ديپلومدى جۇمىسسىزداردىڭ قاتارى كوبەيە بەرمەك.

عالامدانۋ داۋىرىندە ۇدايى مەم­لەكەتتىك نازاردا ۇستايتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – جاستارىمىزدىڭ ەل بولاشاعىنا سەنىمدىلىگى، پاتريوتتىق سەزىم دارەجەسى.

اقپاراتتىق اشىق قوعام، ەكونوميكالىق داعدارىس، جۇمىسسىزدىق، ەل ىشىندەگى جەمقورلىق جانە باسقا كەلەڭسىز قۇبىلىستار جاستاردىڭ ءوز بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن ازايتىپ، شەتەلگە كەتۋ ءۇردىسىن كۇن ساناپ كوبەيتىپ بارا جاتقان جوق پا؟ جاستارى ەلجاندى بولماعان ەل – ىرگەسى سوگىلە باستاعان ەل.
قازىر شىعىس قازاقستان وبلىسى مەكتەپتەرىن ءبىتىرىپ رەسەي وقۋ ورىن­دارىنا تۇسەتىن، سول جاقتا قىزمەتكە قالاتىندار سانى تۇلەكتەردىڭ جارتى­سىنا جەتىپتى، باسقا ىرگەلەس وبلىستاردا دا جاعداي وسىنداي بولۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – رەسەيدىڭ ۋنيۆەرسي­تەتتەرىندە گرانت كوپ، بىتىرگەن سوڭ جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىك مول. 
ءبىلىم مازمۇنىن ادامنىڭ تەك ينتەللەكتىن، پراكتيكالىق داعدىسى مەن ۇتقىرلىعىن دامىتۋعا باعىتتاۋ – كەلەشەك جاقسى ورىنداۋشىنى قالىپ­تاستىرۋ دەگەن ماقسات. بۇل قاي ەلدەن بولسىن بىلىكتى ماماندى، جاقسى ورىن­داۋشىنى ىزدەپ جۇرەتىن ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ، بيزنەس الپاۋىتتا­رىنىڭ مۇددەسىنە ساي، ءتىپتى ولاردىڭ تاپسىرىسى بولۋى دا مۇمكىن. ەگەر ادامنىڭ بۇل قابىلەتتەرى ىرگەلى بىلىممەن، ەلجاندىلىقپەن، رۋحاني قۇندىلىق­تارمەن كومكەرىلمەسە، ونداي ءبىلىم العان ادام كەلەشەك ءوز ەلىنە قىزمەت ەتۋدەن گورى، لەگيونەر بولىپ، شەتەلدە پايدا تاپقاندى دۇرىس كورۋى مۇمكىن.
كوپشىلىك جاستار اراسىندا مار­گينالدانۋ، زورلىق-زومبىلىق جاساۋ، اقشا بوپسالاۋ، سۋيتسيد جاساۋ وقيعا­لارى، اگرەسسيۆتى توپتار مەن ءدىني اعىمدارعا ەنۋ ۇرەي تۋدىراتىن دەڭگەيگە جەتتى. باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتى بويىنشا 2015 جىلى جاستار اراسىندا 201 سۋيتسيد جاسالعان، 485 سۋيتسيد جاساۋعا ارەكەت­تەنگەندەر تىركەلگەن. يۋنيسەف جانە دۇنيەجۇ­زىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، قازاقستان جاسوسپىرىمدەر اراسىندا وسى اسا قا­تەرلى قۇبىلىستىڭ سانى جاعىنان الەمدەگى ەڭ العاشقى ورىنداردىڭ بىرىندە. سوڭعى ايدىڭ وزىندە ەكى سۋيتسيد تىركەلدى: سەمەيدە 20 جاسار قىز پويىزعا باسىلىپ ءولدى، قاراعاندىدا جوعال­­عان 25 جاسار قىز اسىلعان كۇيىندە تابىلدى.
وسىنداي اۋرۋلاردى جاسىرساق، تەك اسقىندىرامىز، ال اسقىنعان اۋرۋدىڭ ارتى نە بولارى بەلگىلى. ءبىز «جاقسى­مىزدى اسىرىپ، جامانىمىزدى جا­سىرۋعا» داعدىلانىپ الدىق. بىراق ادامزات قوعامى – سينەرگەتيكالىق جۇيە. ونى جۇيەنىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارى وزدىگىنەن رەتتەيدى، جابۋلى كۇيىندە قالا بەرمەيدى. 
تاربيەلەۋدەن ۇنەمدەلگەن قارجى­نىڭ تۇرمەنى قارجىلاندىرۋعا كەتەتىنىن ەستە ۇستاعان ءجون. پوليتسەيلەردى جاقتاعانىمىزدان گورى، ۇستازدا­رىمىزدى ماقتاعانىمىز دۇرىس بولار.
تۇجىرىمدامانىڭ كەلەسى ماسەلەسى – ەل ازاماتتارىنىڭ رۋحىن كوتەرۋ. 
قادىر مىرزا ءالى اعامىزدىڭ «بايلىعى كوپ ەلگە، ساۋداگەرلەر قاپتاپ كەتەدى»، «رۋحى جوق ەلدى، كىم-كورىنگەن تاپتاپ كەتەدى»، «رۋحسىز حالىق – ىرىق­سىز حالىق» دەگەن سوزدەرى بار. دانا اقى­نىمىزدىڭ وسى تاعىلىمدى تۇجى­رىم­دارى قازاق ەلىنىڭ قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ەسكە ۇستايتىن قاعيداسى بولسا كەرەك. ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ باس­قا دا جوق اسىل قاسيەتتەرى كوپ. بىراق ءبىز ءوز-ءوزىمىزدى جەتكىلىكتى باعالاي بىلمەي­مىز، ءوز-وزىمىزگە سەنىمدىلىگىمىز از، جال­تاق­­­تىعىمىز باسىم، باسقالارعا باس يۋگە قالىپتاسىپ قالعاندايمىز. بۇل ءبىز­دىڭ ەڭ قىمبات قۇندىلىعىمىز انا تىلىمىزگە دەگەن قاتىناسىمىزدان، ءبىر ءسوز قازاقشا سويلەسەك، كىنالى بولعانداي، جان­تالاسا ەكىنشى ءسوزدى ورىسشا ايتا­تىنداي قازىرگى بەيباق كۇيىمىزدەن كورىنەدى.
جاس جەتكىنشەكتەرىمىز ابىلايدىڭ ايبارىنان، ماحامبەتتىڭ وتتى ولەڭ­دەرىنەن، قۇرمانعازىنىڭ قۋاتتى كۇيلەرىنەن، باۋىرجاننىڭ قايسار­لىعىنان قايرات الۋى ءتيىستى، سوندا عانا ولار ەڭسەسى بيىك، رۋحى جوعارى، ەرىك-جىگەرى مول، تالابى تاۋداي ەلجاندى تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى. 
دۋلات باباتايۇلى:
تۋ ۇستاپ تۇلپار جاراتپاي،
الدىنان توپ تاراتپاي،
ەلدى اۋزىنا قاراتپاي،
جاي وتىنداي وق اتپاي،
انادان تۋدىم دەگەنمەن،
باستاماسا ەل، ۇلان با؟ – دەپ قاي­راعان ەكەن نامىسىمىزدى. 
ۇلتىمىزدىڭ ابىرويىن توگەتىن، التىن جاعاسىن سوگەتىن ىنجىق ىلاڭدار ەمەس، ەرلىك پەن ورلىكتىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرار، قاتارىنان وزا تۋعان قول باستار ۇلاندار كەرەك بۇگىن بىزگە.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «جاس­تارىمىز سالت-ءداستۇرىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي باعىپ جۇرەتىن، كوپتىڭ كوكەيىنە ءۇمىت وتىن جاعىپ جۇرەتىن، ادامزاتتىڭ وزىق وي كوگىندە اعىپ جۇرەتىندەي بولۋى ءتيىس» دەگەن ۇكىلەگەن ءۇمىتى مەن اق سەنىمىن اقتايتىنداي جاستار كەرەك بىزگە. 
قازاق كينوستۋدياسى تۇسىرگەن فيلمدەر ادامنىڭ ەڭسەسىن ەڭكەيتەتىن جۇپىنى كورىنىستەردى، قايعىلى وقي­عالاردى، جىلاۋ-سىقتاۋدى كورسەتۋدى ءداستۇر ەتىپ العان. گرۋزين، وزبەك فيلم­دەرىندە ءوز كەيىپكەرلەرىن قايسار، وجەت ەتىپ كورسەتەدى. تەك اقان ساتاەۆتىڭ «مىڭ بالا» ءفيلمى قازاق جاستارىنىڭ رۋحىن كوتەرگەن ايرىقشا فيلم بولدى، ونى كورگەن جاستار اتا-بابالارىنىڭ ەرلىك تاريحىنان قايرات الىپ، جىگەر­لەندى، كوزدەرىنە جاس الدى، تىك تۇرىپ قول سوقتى. بىزگە كەرەگى دە وسىنداي تاماشا تۋىندىلار. قازاق تەلەارنالا­رى مەن كينوەكراندارىن بوتەن ەلدەر­دىڭ ادامنىڭ سانا-سەزىمىن تومەندەتەتىن، ەرىككەننىڭ ەرمەگىندەي ارزانقول فيلمدەرى جاۋلاپ بارادى. «ونەردىڭ ىشىندەگى بىزگە ەڭ كەرەگى – كينو» دەپ لەنين ونىڭ ەڭ پارمەندى يدەولوگيالىق قارۋ ەكەنىن ەسكەرگەننەن ايتسا كەرەك. وسىنى ءبىز دە تۇسىنسەك يگى ەدى. 
رۋحىمىزدى كوتەرۋ ءۇشىن سپورتتا جەڭىستەر كەرەك، كوك تۋىمىزدىڭ جەل­بىرەگەنى كەرەك. شابۋىلداۋدىڭ ورنىنا قورعانشاقتاپ، دوپتى العا ەمەس، ارتقا تەبۋ – ءبىزدىڭ فۋتبول كوماندالارىنىڭ اۋرۋى. مۇنداي جاسىقتىق پەن جىگەر­سىزدىك ءبىزدى قالايشا جەڭىسكە جەتكىزبەك. كەيبىر فۋتبول كوماندالا­رىنىڭ قارجىنى شىعىنداپ، ابىرويىمىزدى توكەننەن باسقا بىتىرەرى جوق. ال نەگىزى­نەن، قازاق جىگىتتەرىنەن تۇراتىن بىل­عارى قولعاپ شەبەرلەرىنىڭ كومانداسى ابىرويىمىزدى اسقاقتاتىپ جۇرگەنىنە قۋانامىز.
قازىرگى تەلەديدار مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءجيى كورەرىمىز «جۇلدىزدا­رىمىز» – جاس انشىلەر. وعان ەش قارسى­لىق جوق. ازاماتتىق تۇلعاسىمەن جاستارعا ونەگە بولىپ جۇرگەن ونەر­پازدا­رىمىزدىڭ قوعامدا ءوز ورنى بار، مادەنيەت سالاسىنداعى جاپ-جاقسى ۇلتتىق جوبالارىمىز دا سولاردىڭ ەڭبەگى. بىراق ۇلاعاتتى ۇستازدارىمىز بەن ەڭبەك ادامدارى، عالىمدارىمىز، اقىن-جازۋشىلارىمىز جاستاردىڭ كولەڭكەسىندە كومەسكىلەنىپ قالعان جوق پا؟ ايتقان ءسوزى مەن ىستەگەن ىسىنە، ازاماتتىق ۇستانىمىنا قاراپ ۇلگى تۇتاتىن رۋحاني كوسەمدەرىمىزدى، تاۋ-تۇلعالارىمىزدى، ۇلتتىق ابىزدارى­مىزدى قوعام تورىنەن كوبىرەك كورسەك-ءتى.
 «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن قازاقتا عانا بار قاعيدانى بۇزىپ، جەمقورلىققا سالىنىپ، ابىرويىنان ايىرىلعان قىزمەتكەرلەر قانداي ۇلگى؟ (جەمقورلىق رەيتينگىسىندە ەلىمىز 126-ورىندا). قىلمىسكەرلىك پەن جەم­قورلىق جايلاعان ەلدە ادام كاپيتالى ءوز پايداسىن بەرە المايدى. ءتىپتى شەتەلدەن اكەلىنگەن جوعارى ساپالى ادام رەسۋرستارىنىڭ ءوزى مۇنداي ورتادا كۇتىلگەن ناتيجە بەرمەيدى، دەگراداتسياعا ۇشىرايدى.
وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدەگى ادام ساپاسىنىڭ كورسەتكىشتەرى، ال ونى تۇزەمەي العا باسۋ جوق. سوندىقتان بولاشاق ەل تاعدىرىن، ۇلت قاۋىپسىزدىگىن شەشەتىن وسىنداي ماسەلەلەردى زەر­دەلەپ، ۇلتتىق تۇجىرىمداماعا ارقاۋ ەتىپ، كەشەندى ءىس-ارەكەتتەر جاسالسا دەپ ويلايمىن.
تۇجىرىمداماداعى ەندىگى باسىمدىق – ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى، رۋحاني يادرومىزدى ساقتاۋ. 
بار عالامنىڭ قۇرىلىسى بىردەي ەكەنى بارىمىزگە مەكتەپتەن ءمالىم. ءار دۇنيەنىڭ ءوز يادروسى بار. يادرو – سول دۇنيەنىڭ بار اسىلىن جيناقتاعان سۋبستانساسى، وزەگى، ول بۇزىلسا دۇنيە جوعالادى. قازاقستان قوعامىنىڭ يادروسى – قازاق ۇلتى، ال قازاق ۇلتىنىڭ يادروسى – ونىڭ ءتىلى، تاريحي جانە رۋحاني قۇندىلىقتارى، ولاردان ايىرىلساق، جۇيەلى داعدارىسقا كىرەمىز، ىرگەمىز سوگىلەدى. قازىرگى عالامدانۋ كەزەڭىندە سول يادرونى بۇزۋعا، ياعني، ۇلت ساپاسىن السىرەتۋگە سىرتتان ارەكەتتەر جاسالۋ قاۋپىن دە ەسكەرۋ كەرەك. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى.
ماحاتما گاندي «باسقا ەلدەردەن كەلگەن جەلدىڭ سوققانىنا قارسى ەمەسپىن، بىراق ولار ەسىگىمىزدەن دە تەرەزەمىزدەن دە كىرىپ، ءوز اياعىمىزعا تۇرا المايتىنداي جاعدايعا ۇشىراۋدان ساقتاندىرامىن» دەگەن ەكەن. 
فينليانديا، وڭتۇستىك كورەيا، جا­پونيا، سينگاپۋر، قىتاي مەملەكەت­تەرىنىڭ ەرەكشە قارقىندى دامۋ فەنومەنى ادامي كاپيتالدىڭ رۋحاني قۇراۋشىسىن باسشىلىققا الۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. بۇل ەلدەردە مىڭجىلدىق رۋحاني قازىنالارعا، ادالدىققا، ۇلتتىق داستۇرلەرگە، ەڭبەكقورلىققا، وتباسى مادەنيەتىنە، ىلتيپاتتىققا نەگىزدەلىپ قۇرىلعان ادام كاپيتالى سىيقىرلى تاياقشاداي تەز ارادا فانتاستيكالىق ناتيجەلەر بەردى. 
وڭتۇستىك كورەيادا بولعان ەكى اپتا ۋاقىت ارالىعىندا كارىستەردىڭ ءوز انا ءتىلىن، داستۇرلەرىن، تاريحىن قالاي قا­دىرلەيتىنىن كوردىك. اتا-اناسى مۇعا­لىمدى قادىرلەۋدى بالالارىنىڭ ساناسى­نا جاستايىنان قۇيادى، سوندىقتان ۇستاز مارتەبەسى وتە جوعارى. قاپتاپ، ءار بۇرىشتا اڭدىپ جۇرگەن پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرى جوق، بىراق ءتارتىپ بۇزىل­مايدى، تازالاۋشى جوق – تازالىققا تاڭعالاسىڭ. ادام ساپاسى جوعارى بولعان جەردە، ارتىق شىعىندار وسىلاي قاجەتى بولماي قالادى. ءوز حالقىن عانا ەمەس، دامۋشى ەلدەردىڭ مىڭداعان ادامدارىن وقىتىپ، جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىرعانىنا ريزا بولماسقا شاراڭ جوق. جەرى تار، قازبا بايلىعى جوق بولسا دا جان-جاعىنا جالتاقتامايدى، باسقا­لارعا تابىنبايدى. ەڭبەك ادامىنا جاعداي تۋعىزۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قادىرلەپ، ءبىلىم مازمۇنىنا ارقاۋ ەتۋ ارقىلى يننوۆاتسيانى يگەرىپ، ورنىقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن ەل بۇل.     
ادام ساپاسىن كوتەرۋدىڭ تاعى ءبىر شارتى – ءومىر بويى ءبىلىم الۋعا جاعداي جاساۋ.
ءبىلىم بەرۋدىڭ يدەولوگياسى مەن ستراتەگياسىن انىقتاۋ اسا جاۋاپتى ءىس، مۇندا قاتەلىك جاساۋ – بىرنەشە ۇرپاق­تىڭ وبالىنا قالۋ دەگەن ءسوز. مىسالى، بۇدان ون شاقتى جىلدار بۇرىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ زاڭگەرلەر مەن ەكونوميست، قارجىگەرلەردى قاپتاتىپ دايارلاۋى ناتيجەسىندە، قانشاما جاستارىمىز جۇمىس تاپپاي سەندەلىپ قالدى.
ءبىلىم بەرۋ ستراتەگياسى شاعىن توپتىڭ شەشىمىمەن ەمەس، زيالى قاۋىمدى كەڭ قاتىستىرىپ، عىلىمي-فيلوسوفيالىق نەگىزدەردى باسشىلىققا الىپ، تامىرى تەرەڭ ءداستۇر مەن يننو­ۆاتسيانىڭ وڭتايلى ارا-قاتىناسىن ساقتاي وتىرىپ قانا قۇرىلۋى ءتيىستى. 
 قازىر تەحنولوگيا مەن تەحنيكانىڭ جاڭارۋ كەزەڭى 4-5 جىل، ال دامىعان ەلدەردە ءتىپتى 2-3 جىل عانا. يننوۆا­تسيالىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ۇلەسى گەرما­-نيادا – 73%، بەلگيا، دانيا، اۆ­ستريادا 60%. ەكونوميكانى ۇيىم­داستىرۋ تەورياسى سالاسىنداعى ءىرى رەسەيلىك ەكونوميست-عالىم ب.ميل­نەردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن ۇتىمدى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن مامان ءوز جۇمىس ۋاقىتىنىڭ 15-20% بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە ءبولۋى ءتيىستى. يندۋستريالىق قوعام داۋىرىندە ادام العاشقى 20-25 جىلىندا العان ءبىلىمى ومىرىنە تۇتاستاي جەتەتىن بولسا، قازىرگى وزگەرمەلى قوعامدىق ورتا ادام ءومىر بويى ءبىلىم العاندا عانا تابىستى بولا الادى. 
وسىنداي جاڭا جاعدايلار ماماندار دايىنداۋ جانە بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ جۇيەسىن ايتارلىقتاي وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى. 
ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيلەرىنىڭ اراسىن­داعى مازمۇندىق جانە قۇرىلىمدىق ساباقتاستىقتى نىعايتۋ قاجەت. جوعارى سىنىپتاردا وقىلعان جالپى پاندەردى ءبىرىنشى كۋرستا قايتالاماي ورنىنا كاسىبي ارنايى پاندەردى وقىتقان، وندىرىستىك پراكتيكا كولەمىن ارتتىرعان ءتيىمدى بولار ەدى. مەكتەپ وقۋشىلا­رىنىڭ سوڭعى سىنىپتارداعى وقۋ جە­تىستىكتەرىنە، بەيىمدىلىكتەرىنە موني­تورينگ جاساي وتىرىپ جانە مەكتەپ بىتىرەردەگى اكادەميالىق باعالاۋ تەستى (بۇل تاجىريبە اقش-تا SAT – Scholastic Assessment Test) دەپ اتالادى) قورى­تىندىلارىن ەسكەرە وتىرىپ جوعارى وقۋ ورىندارى ۇمىتكەرلەردى وزدەرى تاڭداپ شاقىرىپ، ەمتيحانسىز گرانت بەرەتىن جۇيەنى بالاما رەتىندە قول­دانۋدى ويلانساق. بۇل تۇلەكتەردىڭ ىنتاسىن، ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتقان، وقۋ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى ساباق­تاستىقتى ارتتىرعان بولار ەدى. 
 كرەاتيۆتى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قازىر وقىتۋدىڭ فورمالدى، ياعني، ينستيتۋتتىق جۇيەسى جەتكىلىكسىز، ادامنىڭ ءوزى ءارتۇرلى ءفورمالدى ەمەس جولدارمەن، online جاعدايدا بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ وتىرۋعا مۇددەلى جانە قابىلەتتى بولعانى كەرەك. دامىعان ەلدەردە ءار كومپانيا ءوز قىزمەتكەرلەرى مەن ماماندارى ءۇشىن مەنەدجمەنت، ىسكەرلىك، پسيحولوگيا، كوممۋنيكاتسيا سالالارىندا تەگىن ترەنينگتەر، كوۋچينگتەر وتكىزىپ تۇرادى. بۇل جۇمىس ورنىنداعى شىعارما­شىلىقتى، كرەاتيۆتىلىكتى دامىتادى، ۇجىمنىڭ ىنتاسىن، ۇيىمشىلدىعىن ارتتىرادى. مۇنىڭ ورنىنا ءبىزدىڭ كوپ مەكەمەلەر ءالى كۇنگە دەيىن اۆتوريتار­لىق باسقارۋ رەجيمىنەن ايىرىلار ەمەس.
ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ساپاسى تەك ءبىلىم دەڭگەيلەرى بويىنشا ولشەنبەيدى، ول حالىقتىڭ ءارتۇرلى توپتارىن ساپالى بىلىممەن تولىقتاي قامتۋ دەگەندى دە بىلدىرەدى.
 اقىلى مەكتەپتەردىڭ كوبەيۋى، جاس بالالاردى دارىندى، دارىنسىز دەپ ءبولۋ، كەيبىر مەكتەپتەردى ايرىقشا ارتىق قارجىلاندىرۋ پەداگوگيكالىق ورتادا الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسيا قۇبىلىسىنا اكەلىپ سوعادى. بىردەي قولجەتىمدىلىك، پەداگوگيكالىق ادىلەت­تىلىك ۇستانىمدارىنىڭ بۇزىلۋى بالا­لاردىڭ سانا-سەزىمىندە ديسكومفورت تۋدىرىپ، قارىم-قاتىناستى دەگۋماني­زاتسيالايدى، پەسسيميزم، جىككە ءبولىنۋ، كورەالماۋشىلىق، نامىستانۋ سە­زىمدەرىن ءورشىتىپ، بىرتە-بىرتە ادامدار اراسىنداعى اگرەسسيۆتى قارىم-قاتى­ناستارعا ۇلاسۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە قاراپايىم وتباسىنان تالاي دارىن­داردىڭ، تاماشا تۇلعالاردىڭ شىققانى بارىمىزگە بەلگىلى.
ء بىر حالىقارالىق كونفەرەنتسيا كەزىندە فينليانديا پروفەسسورىنان «سىزدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىڭىزدىڭ باستى ايىرماشىلىعى مەن ارتىق­شىلىعى نەدە؟» دەپ سۇراعانىمدا، ء«بىزدىڭ ەلدە بارلىق مەكتەپتەردە بىردەي جاعداي جاسالعان، دارىندى بالالار، باي بالالار مەكتەبى، اۋىل، قالا مەكتەبى دەگەن جوق; سەبەبى، ءبىز ءاربىر وقۋشىنى ۇلتتىق ادام كاپيتالىنىڭ قۇندى ەلەمەنتى دەپ باعالايمىز. فين ۇلتى بەس جارىم ميلليون عانا، ءاربىر ادام ءبىز ءۇشىن باعالى، سوندىقتان ءار وقۋشىعا جەكە كوڭىل بولەمىز، ەشكىمدى دە كەمسىتپەيمىز، ول جوعارى دەڭگەيگە جەتكەنشە جەكە-دارا كومەك كورسەتەمىز، ۇلگىرمەي جاتسا قوسىمشا ءبىر جىل تەگىن وقىتامىز» دەپ جاۋاپ بەردى. بۇل پەدا­گوگيكالىق تۇرعىدان دا، يدەولوگيالىق تۇرعىدان دا اسقان كورەگەندىك ەمەس پە؟ ءبىز دە وسى دانا ساياساتتى ۇستانساق كەرەك-ءتى. سەبەبى، جاستايىنان الەۋ­مەت­تىك اۋتسايدەرلەر قاتارىنا شەتتەتىپ، توبىرلار قاتارىنا قوساتىنداي قازاق تا كوپ ەمەس، ءاربىر قازاق بالاسى باعالى. 
دۇنيەجۇزىلىك بانك قولداۋىمەن ەىدۇ ازىرلەگەن «قازاقستانداعى مەكتەپ رەسۋرستارىنا شولۋ» (2015 جىل) قۇجاتىندا قازاقستاندا وزات بالالارعا، ولاردىڭ وليمپيادالارداعى كور­سەتكىشتەرىنە باسا كوڭىل بولىنەتىنى، ال تومەن كورسەتكىشتەردى جوندەۋگە، ياعني، الەۋمەتتىك جاعدايىندا، وقۋ ۇلگە­رىمىندە، تارتىبىندە قيىندىعى بار نەمەسە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى دامى­تۋعا از كوڭىل بولىنەتىنى ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وسال تۇستارىنىڭ ءبىرى دەپ باعالانىپ، بۇل قازاقستاننىڭ PISA, TIMSS سياقتى حالىقارالىق سالىس­تىرمالىق زەرتتەۋلەردەگى تومەن كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىر سەبەبى ەكەنى اي­تىلعان. قازىر ەلىمىزدە قولايسىز وتبا­سىن­دا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 247 925 بالا بار ەكەن. وسى بالالاردىڭ ءاربىرى كۇندە­لىكتى جەكە كوڭىل ءبولۋدى، قامقور­لىق پەن قولداۋ كورسەتۋدى قاجەت ەتەدى ەمەس پە؟
جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ مۇعالىم­دەردى دە ولاردىڭ شاكىرتتەرىنىڭ وليم­پيادا نەمەسە ۇبت ناتيجەلەرىمەن باعالايتىنى ادىلەتتىلىك ەمەس، سەبەبى، ولار بىردەي جاعدايدا جۇمىس اتقارىپ جاتقان جوق جانە بۇل وقۋ باعدارلاما­سىن سول ماقساتتارعا قاجەتتى كولەمدە عانا ورىنداۋعا الىپ كەلەدى. 
ء بىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.سا­عاديەۆ اۋىل مەكتەبىنىڭ قالا مەك­تەپتەرىمەن اراسىنداعى ايىرماشى­لىعىن ازايتۋ، شاعىن جيناقتى مەك­­تەپ­­تەردى ينتەراكتيۆتى تاقتالارمەن، قاشىقتىقتان وقىتۋ قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋ، ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسىن دامىتۋعا، وزەكتى ماسەلەلەر بويىن­شا ۇستازدارمەن تىكەلەي اقىل­داسۋعا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. بۇل – ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسىندە وسىعان دەيىن ورىن الىپ كەلگەن جۇيەلى پروبلە­مالاردى شەشۋگە باعىتتالعان ۇستانىم ەكەنى انىق. 
مەنىڭ ويىمشا، جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەرگە تەرەڭ دە كەشەندى الەۋ­مەتتىك، پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق زەرتتەۋلەر وتكىزىپ، اشىق تالقىلاپ، ۇلتتىق تۇجىرىمدامانىڭ وتكىر ما­سەلەسى رەتىندە، مەملەكەتتىك ماسشتابتا ءتيىستى شارالار بەلگىلەۋ كەرەك. بايان­دالعان جايدىڭ ءبارىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ شارۋاسى دەپ قاراساق نەمەسە جاسىرۋ، زاڭدى قاتايتۋ جولىمەن شەشەمىز دەسەك، جاڭىلىسقانىمىز. ادام كاپيتالى ماسەلەسىن مەملەكەتى­مىزدىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ پلاتفور­ماسى رەتىندە قاراپ، قوعامدىق كەڭەس قۇرا وتىرىپ، بۇكىل زيالى قاۋىم، ءاربىر ۇيىم، كوش باستاۋشى «نۇر وتان» پارتياسى جانە باسقا يدەولوگيالىق ينستيتۋتتار نازارعا السا، ارقايسى­سىمىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوسساق قانا وڭدى ناتيجە بولماق.

ءادىلحان دۇيسەبەك، 
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى،
ى.التىنسارين بەلگىسىنىڭ يەگەرى

Abai.kz

0 پىكىر