Beysenbi, 6 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 94882. Jazılğandar — 67031. Qaytıs bolğandar — 1058
Din men tin 7018 46 pikir 1 Qazan, 2018 sağat 08:49

QMDB arab dästürşildiginen bas tartqan joq

Qazaq halqınıñ qoğamdıq sanasınıñ tanımdıq qabatında bügingi küni kürdeli özgerister jürip jatır. Qazaqtıñ dästürli dünietanımındağı bwl özgerister erteñgi küngi qazaqtıñ qanday halıqqa aynalatının, birtwtas halıq bolıp tarih sahnasında qaladı ma, joq älde türli etnikalıq birlikterge bölinip, salt-dästüri men mädenieti bölek halıqtarğa aynaladı ma, bolmasa bir-birimen qırqısıp, mülde joq bolıp ketedi me? – degen kürdeli swraqtarğa jauap beretin boladı. Qazaq dünietanımındağı bwl özgerister Täuelsizdikpen birge kelgen «deideologizaciya» üderisimen birge keldi. Öziniñ wlttıq ideologiyalıq wstanımın ayqındamağan memleket halqı sırtqı küşter bağıttap otırğan dini-ruhani ekspansiyanıñ qwrbandığına aynaldı.

Olar özderiniñ ruhani ekspansiyasın ruhani ömirdiñ bar salasına bağıttadı. Din, muzıka, moda t.b. salaların tügelge juıq qamtıdı. Söytip qazaq ruhaniyatı talauğa tüsti. Keşegi Keñes ökimeti kezeñindegi qazaq halqı men qazirgi qazaqtıñ arasında at pen tüyedey ayırmaşılıq bar. Ol kezeñde qazaq ruhani-mädeni twtastığı bar, birtwtas halıq edi. Qazirgi qazaqta sol twtastıq joğaldı. Onıñ joğaluına ıqpal etken joğarıda aytılğan  üderister bolğanın qaytalap jatudıñ qajeti joq. Bwlardıñ işinde dini ağımdardıñ ıqpalı, äsirese, uahhabilik-salafilik ağımnıñ ıqpalı bärinen de joğarı boldı. Bwl bağıttağı ıqpaldıñ pärmendi boluına sol kezeñdegi QMDB basşılığı belsendi äreket etkenine bärimiz kuämiz. Ol kezeñde QMDB bir jağınan, qauipsizdik organdarımen birigip sopılarmen küresse, ekinşi jağınan QMDB Qwran kitabın ataqtı  sələfilik təpsirşi As-Saadige  (Saud memleketiniñ eks-müftii Usayminniñ wstazı) süyenip audarğan El'mir Kulievtiñ orısşa audarmasın on mıñ tirajben(10 000) bastırıp, Prezident Nazarbaevtıñ sıylığı dep Qazaqstan meşitterine taratuı boldı. http://www.gorodpavlodar.kz/News_1013_4.html). Qazirgi küni ol kitaptıñ ziyandı ekeni anıqtalıp, qoldanıstan şığarıldı. Biraq ol kitaptan qalğan tanım-tüsinik QMDB imamdarınıñ sanasında saqtalıp qaldı. Uağızdarın sol bayağı sarınmen jürgizip keledi.

Ras. Qazir meşitter «Hanafi mazhabındamız» – dep aytatın boldı. Onda da tek, namaz oqığanda «amindi işten aytıñdar», «ayaqtı taltaytıp twrmañdar» t.s.s. sırtqı formağa nazar audarıp, işki mazmwnğa özgeris engizgen joq. Sol bayağı uahhabilik-salafilik tanımmen sabaqtas arab dästürşildigin saqtap qaldı. Arab dästürşildigi men uahhabilik-salafilik tanım arasında aytarlıqtay ayımaşılıq joq. Solay bolğandıqtan äli sol bayağı äruaqpen küresu, Allağa serik qospau turalı uağızdar jalğasıp keledi. QMDB atınan şığıp, osı joldı uağızdağan A.Smanov, A.Quanışbaev siyaqtı uağızşılar qanşama jastıñ tanım-tüsinigin qazaqtıñ ruhani bolmısınan alşaqtattı. Jıraularımızğa jın jetektetti, äulilerimiz basındağı şıraqşılardı «esekbastarğa» aynaldırdı. Ol uağızşılar biraz uaqıttan beri sırtqa ısırılğanday bolıp edi, soñğı kezderi qayta efirge şığa bastaptı. QMDB bağıtınıñ qazaqtıñ dästürli dini tanımına say kelmeytini turalı qanşama maqalalar jazdıq, däleldedik. Biraq, QMDB sol bayağı äueninen bas tartatın türi joq (Soñğı kezde bir küdik payda bola bastadı. QMDB-ğa bas tartuğa mümkindik bermey otırğan basqa bir küş bar siyaqtı. Äytpese, QMDB-nıñ qazirgi basşılığında qazaqtıñ dästürli dininen habarı barlığına kümänim joq).

Ötken jılı Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı bağdarlamalıq maqalasınan keyin qazaqtıñ basın qayta biriktiretin kün tuğanday bolıp körinip edi. Sonı arqalanıp, qazaqtıñ bası birikse eken degen ümitpen birneşe maqala jazıp ta tastadıq. Azdap qazaq ruhaniatına betbwrıs jasalğanday bolıp, dinbasın auıstırıp, äulieli jerler turalı derekterdi jinap, ötkendi eske alıp degendey silkinip qalıp edik. Tipti ötken jıldan beri keybir qalalar men oblıstarda mektep oquşıları arasında jır-dastandar jattatıp, sayıs ötkizip, qomaqtı jüldeler tigip, qazaqtı qaytadan öz ruhani arnasına bwrudı qolğa aldı. Bwl öte quanarlıq jağday. Biraq sol quanarlıq jağdayda bizdi quanta qoymaytın tağı bir kiltipanımız bar. Ol - elimizdegi ruhaniyattıñ diñgegi bolıp sanalatın meşitterimizdiñ äruaqtı joqqa şığaratın bağıtınan aynımauı. Olar qazaqtıñ san ğasırlıq ruhani diñgegi bolğan dästürli dini tanımınıñ negizi – sopılıqtı, sol negizde san ğasır boyı qalıptasqan qazaq ruhaniyatınıñ jauharların joqqa şığarudan tanar emes. Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıruında» astı sızıp aytılğan «Wlttıq salt-dästürimiz, tilimiz ben muzıkamız, ädebietimiz, joralğılarımız, bir sözben aytqanda, wlttıq ruhımız boyımızda mäñgi qaluı tiis» degen sözderin de qaperge almaytın siyaqtı. Mwnıñ özi qazaq arasında oyı bar azamattardı dinnen bas tatuğa deyin aparıp jatqanına kuä bola bastadıq. Mısalı, Feysbuk paraqasında mına bir jazbanı oqıp, köşirip alıp edim, (avtorınıñ atın köşirmeppin) endi sonı nazarlarıñızğa wsınayın: «Miları dinmen ulanğan dini dübərəlardı körsem qwsqım keledi bar ğoy. Bizdiñ elde oñ özgeristiñ bolmay twrğanı osınday dümşelerdiñ kesirinen. Keşegi dene şınıqtıru mwğaliminiñ äreketin qos qoldap qoldar edim öz basım. Sol namaz oqıp jatqan oquşılar erteñ özine de, elge de ziyandı dübərə bolıp şığatınına eş kümänim joq. Ötkende Sayragül qamaudan bosap şıqqan küni tünde Alatau restoranında Abzal Qwspannıñ osı Sayragüldi şığarıp aluğa H'yuman Rayts halıqaralıq adam qwqığın qorğau wyımınıñ siñirgen eñbegin ayta kelip "Men üşin bwl adamdardıñ därejesi kez-kelgen mwsılmannıñ därejesinen kem emes" dedi. Abzaldıñ osı sözimen tolıq kelisemin. Öz basım äsiredinşilderdi bılay qoyğanda Hanafi mashabın däripteymiz dep jürgen özimizdiñ dini basqarmanıñ aytıp jürgen dininen äldeqaşan bezip ketkenmin. Biraq Qwday men Payğambardan bezgen joqpın. Eger bizdiñ dinimiz bizdi örkenitke bastamasa onday dindi qabıldamaymın. Bizdiñ dini basqarma jastardıñ boyındağı otansüygiştik qasietti joyıp jiberude. Al negizinde mwsılman adam otansüygiş boluı kerek. Mwsılman adam qazaqı bauırmal boluı kerek. Mwsılman adam ädiletsizdikpen küresui kerek. Mwsılman adam özin ğana emes basqa adamdardıñ da problemasın oylauı kerek edi. Osınıñ bäri bizdiñ elde kerisinşe bolıp jatır. Endeşe özimizdi mwsılmanbız dep aldamay-aq qoyayıq». Mine, körip otırsızdar, bwl jazbanı qazirgi elimizdegi meşitterdiñ wstanğan bağıtına berilgen bağa dep qabıldauımızğa boladı. Al, bwdan da soraqı pikirler bar. Solarğa da kezek berip körelik. FB-da Mihael Şerimbek atpen belgili azamat öziniñ paraqşasında bılay depti: «ĞIBADATTAR NE ÜŞİN QABIL BOLMAYDI YAKI DÄRET ALĞANDA KÖTTİ QALAY JUU KEREK?
Diskleymer: Wlı märtebeli ....  şayhılarıñızdıñ 5 jıl licenziyalanğan medresede oqıp, "Islam şariğatı" kursın tamamdap, arab tiliniñ "Sarf" häm "Nahv" kitaptarın da ayaqtap, Qwran Kärimniñ 4 parasın jatqa biletinin aldın-ala tağı da eskertip ötkim keledi. Sondıqtan, ... jasağısı yaki dinitışu sindromımen pikir qaldırğısı keletin dindarlar* arı oynasın. Wlı şayhınıñ qaharına wşıraysıñdar, tegi! Rahmet.
________________________________
Jalpı, kez-kelgen dinge jañadan kelgen adam jaratuşımen baylanıs jağdayına jaqındap ğibadat jasauınıñ alğaşqı qadamdarın däretti dwrıs alu erejelerinen bastaydı. Bizde de solay boldı. Därethanağa kirgen kezde, «Ä'uzü billähi minäl hubsi, uäl habaistı» bar nietpen aytıp kirip, barınşa taza bolıp şığuğa tırısatınbız. Nege? Öytkeni, işkiimiñde näjis qalıp ketse, ğibadatıñ qabıl bolmaytının mwğalimder qatañ eskertetin. Meniñ bar qorqınışım sol bolatın» dep kelip, arı qaray bılay dep jalğastıradı: «Key-keyde külip almaq maqsatında häm bügingi mwsılman qoğamınıñ beyşara haline kezekti ret köz jetkizu üşin islami sayttar men forumdardı qarap twratın ädetim bar, -dep bastaydı da, äri qaray sayttardağı jazılatın mäseleniñ sol däret pen sol siyaqtı wsaq-tüyekten asa almağandığın tilge tiek etedi. Soñın bılay qortındılaydı: «Dinniñ qay jağınan jürek tınıştığın izdep, kelgiñ kelse de, tübinde osı köttiñ därejesine qayta orala beresiñ, orala beresiñ...
Jay ğana islami sayttar men meşitterdiñ resurstarına kirsem, Jwmada talqılanatın mäñgilik taqırıptar bar. "Talaqtıñ dindegi ükimi", "Orazanıñ 10 artıqşılıqtarı", "Ğaybattıñ ükimi", "Islamdağı 4 äyel aludıñ ükimi", "Sadaqa mäselesi", "Äyeldiñ häm erkektiñ aqısı"… Men meşitke barğım kelmeydi. Tizesi şıqqan barşa adam jalıqqan taqırıptar ğoy, bäri de...
- NEGE? Nege meşitterde progressivti mwsılmannıñ qazirgi qoğamdağı ornı turalı, Islamdağı ğılım turalı, Mwsılmannıñ tehnologiya jetistikterin qoldanu şarttılıqtarı turalı, Mwsılmannıñ älemdik izgilikterge qosuı tiis ülesi jaylı jaqsı uağızdardıñ ornına ünemi kötti qalay juu turalı uağız estuimiz kerek? – dep qortındılaydı.

Aytıp otırğanında şındıq bar ma? Bar! Ökinişke oray, bizdiñ QMDB qoğam işindegi mwnday narazılıqtarğa moyın bwrar emes. Onıñ sebebin biz sol QMDB uahhabilik-salafilik bağıttan bas tartqanımen, arab dästürşildiginen bas tartpauınan  dep tüsinemiz. Sonıñ saldarınan qazaqtıñ dästürli dini tanımı meşitterge äzirge bas swğa almay keledi. Basqaşa aytqanda, qazaqtıñ bar ruhani-mädneni bolmısınıñ özegi bolğan dini tüsinik-tanımdar QMDB meşitteri üşin jat.

Endi osı jerde qısqaşa qazaqtıñ dästürli dini men arab dästürşildigine qatıstı qısqaşa tüsindirip ötu qajettigi tuındap otır. Öytkeni, dinnen habarsız köpşilik Islam dini bir emes pe dep oylauı mümkin. Din bir bolğanımen sol dindi qabıldau, tüsinu ärtürli bolıp keledi. Mısalı, qazaqtıñ Islamdı qabıldauında mınaday erekşelik bar. Biz Islamnıñ özin din jäne şariğat dep, ekige bölip qarastıramız. Şariğat – adamnıñ tänine, jalpı materialdıq düniege qatıstı mäselelerdi qarastıratın zañdar jüyesi. Din bolsa adamnıñ ruhına, ruhani bolmısına qızmet etedi. Sondıqtan da qazaqta ruh-äruaq qazaqı dini tanımnıñ özegi dese boladı. Qazaq üşin ruhtı moyındamau – dinsizdikpen teñ. Wlı Abaydıñ:

Aqıl men jan özim, tän meniki,

Men menen menkiniñ mağınası eki.

Men ölmekke tağdır joq äuel bastan,

Meniki ölse ölsin, oğan beki, - deuiniñ  astarında ülken män jatır. Öytkeni, qazaq jan men tändi teñ körmeydi. Jandı (ruhtı) ärkezde joğarı qoyadı. Tändi uaqıtşa, jandı-ruhtı mäñgilik kategoriya dep biledi. Abay atamızdıñ mına öleñinde bwl mäsele bılay twjırımdaladı:

«Tabiğat ölse öler, adam ölmes,

Biraq ol qayta kelip oynap, külmes.

Men menen menikiniñ ayrılğanın,

Öldi – dep, at qoyıptı öñşeñ bilmes». Demek, adamnıñ täni ölse de, janı ölmeydi. Ol eki düniede qatar ömir süretin mäñgilik jaratılıs. Sondıqtan da  qazaqı dini tanım ötkinşi ömirdi emes, mäñgilikti, eki dünieni qatar qoyadı. Eñ bastısı qazaqı dini tanımda ğibadat bastı orınğa qoyılmaydı. Bastı orınğa adamnıñ kisilik bolmısı qoyıladı. Bwl dinniñ talaptarına say keledi me? Iä, say keledi. Qwranda «Asır» süresinde adam balasınan eñ aldımen imandı boluın, jaqsı amaldar jasauın, ädiletti boluın, äri bar närsege sabırmen qarauın talap etedi. Abay atamız Qwrannıñ osı süresin bılay dep täpsirlegen eken:

«Mahabbatpen jaratqan adamzattı,

Sen de süy ol Allanı jannan tätti.

Adamzattıñ bärin süy bauırım dep,

Jäne haq jol osı dep ädiletti.

 

Osı üş süyu boladı imani gül,

Imannıñ asılı üş dep sen tahiq bil,

Oylan dağı üşeuin taratıp baq,

Bastı bayla joına malıñ tügil.

 

Din de osı, şın oylasañ tağat ta osı,

Eki dünie bwl tasdiq –Haqtıñ dosı.

Osılardı bwzatın jäne üş is bar:

Payda, maqtan, äuesqoy – onan şoşı.

 

Ruza, namaz zeket, haj – talassız is,

Jaqsı bolsañ, jaqsı twt bärin tegis.

Bastapqı üşin bekitpey, soñğı törtti

Qılğanmenen tatımdı bermes jemis». Demek, dinge bet bwru tek tağat-ğibadat emes, aldımen adam öziniñ adami bolmısın qalıptastıruı. Qazaqtıñ barlıq ruhani qazınası adamnıñ osınday adami, kisilik bolmısın qalıptastıruğa bağıttalğan. Sonıñ arqasında ğana qazaq dalasında türmeleri bolmadı, jesirin jılatpadı, jetimin qañğıtpadı. Bügin kelip sol ruhani qazına qoğamnıñ ruhani beynesin, adami bolmısın  qalıptastırudan  tıs qalıp otır. Onıñ ornın qazirgi küni arabtıñ tanım tüsinigi bastı. «Bes parızdı orındasañ boldı, jännättiñ töri seniki» deytin uağızşılar şıqtı. Biraq, bwl jerde ol turalı söz qozğamaymız. Ol jeke, arayı maqalanıñ taqırıbı.

Alayda, meşitterdegi osı arab dästüşildigine negizdelgen dini uağızdar qazaq halqınıñ belgili bir böligin basqa dinge bet bwruına ıqpal etip otır. Meşitterdegi qazaq ruhaniatına qarsı aytılıp jatqan uağızdardan şarşağan halıq türkiniñ köne dini Täñirşildikke bet bwra bastadı. Eñ ökiniştisi – olardıñ qatarında qazaq ziyalı qauım ökilderiniñ köptigi desek artıq aytqandıq emes. Sonda mına qazaq qoğamı qayda bara jatır? Bwl swraqtıñ jauabın beru oñay emes. Bwl swraqtıñ artında birneşe swraq twr. Birinşisi, QMDB wstanğan bağıt nelikten qazaq bolmısına bet bwrmaydı? – degen swraq. Ekinşisi, Täñirlik dinge bet bwrdıq – dep jürgen azamattardıñ oyında ne bar? Bwl da qazaqtı iştey irituge bağıttalğan kezekti «proekt» emes pe?- degen swraqtıñ bası qıltiyadı. Biraq, qanşa qiın bolsa da bwl swraqtarğa jauap berilui tiis. Egerde bwl swraqtarğa jauap berilmeytin bolsa, onda erteñgi küni qazaq halqınıñ tarih sahnasında halıq retinde qalu-qalmau mäselesi tuındağalı twr. Oylanayıq.

Zikiriya Jandarbek

Abai.kz

46 pikir