Jeksenbi, 31 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10858. Jazılğandar — 5220. Qaytıs bolğandar — 38
46 - söz 6826 0 pikir 27 Qazan, 2015 sağat 13:56

JÄNİBEK QOJIQ. ŞAL MEN KEMPİR

REDAKCIYADAN: Äleumettik jelidegi (FB) paraqşasında  publicist Jänibek Qojıq «şal», «kempir» söziniñ törkinine üñilip, orındı mäsele köteripti.  Kündelikti twrmısta, auız eki tilde retti, retsiz qoldanala beretin şal men kempir sözi qanday mağınağa ie eken?.. Oqıp körelik.  

KEMPİR

 Qazirgi jastar  «şal», «kempir» söziniñ  tüpki mağanasın tolıq bilmegesin, ülkender «wyat boladı, qoyıñdar» demegesin bir-birin «kempir», «şal» dep aytıp jür. Jastar tügeli ülken astarda «Ata wldarına» şapan taratqanda, köp jerlerde «ana rudıñ şalınan kim bar», «mına rudıñ şaldarınan kim bar?!» dep ayqaylap jatadı. Aqsaqal degen qastarli söz wmıtılıp, şal degen söz basıp baradı. Qazir, balalarımız, äke, şeşe degen ardaqtı sözdiñ ornına «bizdiñ üydiñ kempir, şalı deytin boldı. Bir birinen «Şal qayda?», dep swrasa, «Şal auılda joq» dep jatadı. Bwl sözderge qwlağımız üyrenip baradı.

Osıdan 25 jılday bwrın Ondı auılında (Mañğıstau oblısı) ülken toy boldı. Ağaş üydiñ işi tolğan aqsaqaldar, qaq törde Ibıray nağaşım otır. Ibekeñ öte äñgimeşil, şejireşi kisi. Bir kezde qolğa su qwyatın bala keldi. Asaba jigit: «Birinşi sudı şaldardan bastap qwy», -  dep balağa bwyrıq berip twrdı. Ibekeñniñ tömengi jağında otırğan ülken kisiler «şal» degen sözge şamdanıp qalıp edi,  asaba jigit: «Ne, sender şal bolmağan da kimsiñder?» -  dedi. Törde otırğan Ibıray nağaşım: «Äy, bala, sözdiñ mağanasın bilmeseñ aytpa, meniñ jasım 85-te. Biraq 80-ge kelgenşe şal bolğanım joq, qalay tüsinseñ solay tüsin», - dedi. Asaba jigit wyalıp qaldı, ülkender külip jatır. Jaqında Şetpedegi özimniñ qattı qwrmetteytin salt –dästürdi jaqsı biletin nağaşı ağamnan şal söziniñ anıqtamasın swradım. Sonda onıñ mağan aytqanı: «Şal kündiz maqtanşaq, keşke jasqanşaq, tünde qızğanşaq boladı», - dedi. Keyde ülkender jağı: «Ey, mınau jasına jetpey şal bolıptı ğoy», - dep jatsa, endi birde, «Äy, onı şal demeñ, jaqında balalı boldı ğoy», -  dep te jatadı. Keyde äyeli qaytıs bolğan jası ülken adamdarğa da: «Ol äli şal emes şığar, tösek jañğırtsa boladı ğoy» dep jatadı. Köbine ülken kisiler şal degenge şamdansa, al qazirgi jas jigitter «şal» degen sözge maqtanadı. Şal söziniñ tüpki mağanası «tüngi tösekke jaramay qalğan er adam» degen söz. Qadirli,ini- kelinderim, sizder analarıñdı, süygen jarlarıñdı kempirge teñemey-aq, anaşım, şeşem, jarım, jwbayım, kelinşegim, zayıbım deseñder boladı. Al, kelinder, küyeuleriñdi «şalım», «bizdiñ şal», «bizdiñ üydiñ şalı» degenşe, «küyeuim», «otağası», «jarım», «balalarımnıñ äkesi» degenderiñ jön. Ärine, men til mamanı emespin biraq, aqsaqaldardan estip, swrap jasağan twjırımım. Qate bolsa, keşirim swraymın. Biraq, biz bilgenimizdi jastarğa aytıp, jazıp otıruımız qajet.

KEMPİR

 Qazaq  «Kempir» dep küyeui qaytıs bolğan egde jasqa kelgen äyeldi aytadı. Qazaqta «pirsizdiñ piri - şaytan, äyeldiñ piri - küyeui» degen maqal bar. Kempir piri kem äyel degendi bildiredi. Qazaq jetimin jılatpağan, jesirin qorlatpağan halıq. Küyeui qaytıs bolğan kelinşekti «jesir» dep atağan. Biraq, küyeuiniñ bir jıldıq asın bergennen keyin. El aqsaqaldarı jiılıp jesirdi qaynısına, ne qaynağasına atastırğan. Al, egde jastağı äyeldiñ balaları er jetip, qızdarı boy jetken kezde küyeui qaytıs bolsa, kempir dep atağan. Qazaq olardı qwrmettep sıylağan. Küyeui qaytıs bolğan kempirler üy biligin de, tüz biligin de özderi alğan. Qazir ülken kisilerdiñ «kempirimmen aqıldasayın», «bizdiñ üydiñ kempiri şeşedi», «kempir biledi» dep jürgen sözderi sodan qalğan. Al, küyeui tiri adamdı eşkim kempir demegen. Keybir äjelerimiz de kempir degen sözge aşulanıp qalatını sondıqtan. Biraq qazir köp sözdiñ şınayı mağınası wmıtıldı. Qazaq halqında küyeuinen ayırlısu degen bolmağan. «Atıñ jaman bolsa, satıp qwtılarsıñ, qatınıñ jaman bolsa, qaytıp qwtılasıñ?» degen söz sodan qalğan.    Mine, kempir söziniñ törkininde osınday josığı bar.

Abai.kz

0 pikir