Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Bir saual 3138 8 pikir 11 Tamız, 2020 sağat 12:46

AQŞ pen Qıtay soğısa ma?

AQŞ pen Qıtaydıñ ara qatınasınıñ uşığıp bara jatqanı külli älemdi alañdatıp otır. 40 jıl boyı ıqpaldastıq, seriktestik auanda twraqtı kele jatqan eki el qatınası 2018 jılğı sauda majırasınan keyin-aq oypıl-toypıl boldı da ketti. Sauda kelisiminiñ birinşi kezeñin bitimmen tınıstata bere,Covid-19 dauı köterildi. Onan arı bir-birlerindegi jurnalisterdi qudalau, AQŞ Qıtay memleketi süyemeldeydi dep tanığan käsiporındardı jazaldı, adam qwqıqtarına sayatın şeşimderge iligi bar delingen Qıtay şeneunikterin elge kirgizbedi, eldegi Qıtay studentteri men ğılımi zertteu maqsatımen jürgen mamandardıñ äreketin qadağaldı, QKP müşeleri men olardıñ otbasın elge engizbedi. Qıtay tarapı da bwl äreketterge jauap qaytardı. Mwnıñ aqırı özara konsuldıqtardı jabu sındı auır teketireske wlastı.

AQŞ ilgeride moyınsal sıñay tanıtıp kelgen Qıtaydıñ oñtüstik-şığıs qıtay teñizine bolğan ielik qwqın birden teriske şığarıp, oğan äskeri kemelerin jiberip qoydı. Onımen qoymay Qıtaydıñ jan jarası – Tayvandı qanatına alatın ıñğayın bildirdi. Gon' Kongtı erekşe sauda märtebesinen ayırdı. Qazirge deyin soqqınıñ bäri AQŞ taraptan. Ondağı uäji – QHR ädiletti sauda jasamadı, käsiporındardı memleket qarjısımen süyemeldedi, DSW erejelerin saqtamadı jäne ondağı uağdalı mindettemelerin orındamadı, ziyatkerlik menşik qwqıqtarın wrladı, adam qwqıqtarın ayaqqa taptadı, Covid-19 indetin jasırıp, adamzat balasın apatqa bayladı, t.b.. Qıtay osı kinalardı joqqa şığaru jäne keybirine «erulige qarulı» şaralar qabıldauğa ırıqsız jağdayda. 23 şildedegi Pampeodıñ bayandamasınan keyin, müyizdesken eki alıptıñ eregesi soğısqa wlasuı mümkin degen twspaldar aytıla bastadı. Endi bwl boljamnıñ ıqtimaldığı qanşalıq därejede?

Bwl swraqqa jauaptı eregestiñ neden jäne qalay örşigeni, sonday-aq qos taraptıñ wzaq merzimdi strategiyalıq geosayasi-ekonomikalıq, äskeri-diplomatiyalıq jospar-jobaları jäne oğan qarsı jaqtan bolğan naqtı kedergiler nemese bolatın ıqtimal reakciyalardıñ sipatı men quatı, eki el biligindegi qazirgi twlğalardıñ jeke minezdemesi men işki esepteri siyaqtı auqımdı qoynaulardan izdegen jön.

Bizdiñ bağamdauımızşa, mäseleniñ qaynarı Qıtaydıñ qazirgi basşısınıñ senimi men payımına say eldiñ öz quatın layığında mejeley almauına barıp tireledi. Qıtay törağası Şijinpiñ Marksizm-leninizm ideyasınıñ taza müriti, adal qoldauşısı. QHR qazirge deyingi basşılarınıñ arasında respublikanı qwruşı Mao-dan keyin osı ideyağa dogmalı türde qwlay berilip, közsiz jığılğanı osı Şi bolar. Ol tağı öziniñ Maodı pir twtatının jasağan şeşimderi men jariyalağan wstanımdarı arqılı däleldep keledi. Mao siyaqtı «iri isterdi» jasap ketuden de dämeli. Onıñ «Joñhua wltınıñ wlı däuirleui – Qıtay armanı», «qos jüz jıldıq» ıntası (QKP qwrılğandığınıñ 100 jıldığında eldi döñgelek däuletti memleketke, QHR-nıñ 100 jıldığında osızamandanğan quattı memleketke aylandıru), «adamzattıñ tağdırlastığı qauımdastığı» ideyası, «Tayvandı kerek kezinde küşpen qaytarıp aluğa da baratının» mälimdeui siyaqtılar osınıñ ayğağı.

Ol, eñ äueli, qazirgi adamzat wstanıp otırğan erkindik, teñdik, demokratiya qağidattarı jüyesi adamzattı baqıtqa bastaytın birden-bir jol dep sanamaydı. Marksizm principterin basşılıqqa alğan socialistik tüzimmen de (jüyemen) adamzattıñ keleşegin qamtamasız etuge boladı dep qaraydı jäne Qıtaydıñ 40 jılğı jetistiginiñ sonıñ nätijesi ekendigine bek senimdi. Tolağay tabıstardıñ eldiñ reformağa moyın bwrıp, älemdik qauımdastıqqa esigin aşuınıñ, el ekonomikasın jahandıq aynalımğa kiriktiruiniñ, älemdik narıqtıñ da oğan qwşağın jayuınıñ jemisi ekendigin eskere bermeydi nemese onı moyındağısı kelmeydi. Esesine, damuşı elderdi ekonomikanı basqarudıñ qıtaylıq jüyesin qabıldauğa ündeydi. Qıtay ekonomikasınıñ kölemi jağınan älemdegi 2-orınğa ötui (2010 jıl), tauar eksport-importı boyınşa eñ iri elge aylanuı (2013), öñdeu-öndiruşilik quatınıñ älemniñ 30.4%-ın wstauı (2019), valyuta qorı (3.1trln $) eñ bay elge aylanuı (2019), ğarıştı igeru tehnologiyasınıñ qauırt damuı, jasandı intellekt, 5G, biotehnologiya salalarınıñ işinara alañdarında ozıp şığuı, qıtaydıñ öz quatına, sonımen birge socialistik tüzimniñ artıqşılıqtarına bolğan senimin üstey tüsti.

Sonımen, Qıtay eli (Mao zamanındağı) «eldiñ ornınan twruı», (Deñ zamanındağı) «baquattanuı» sındı kezeñderdi artqa tastap, (Şi däuirindegi) «küşeyuge» qadam basqanın mälimdedi. «Jaña twrpattı halıqaralıq qatınastar jüyesin» engizudi wsındı. Aziya, Europa, Afrika elderin auqımına tartqan, ülken geosayasi ambiciyağa ie «Jibek jolı beldeui, teñizdegi jibek jolı» bastamasın köterdi jäne mwnı «Aziya infraqwrılımdardı investiciyalau bankimen» qarjılay tiyanaqtadı. Qısqası, AQŞ-tıñ älemdegi jetekşilik orınına saual tastadı. Biliktiñ ayqayına halıqtıñ qiquı qosılıp, eldi twtastay «21 ğasır bizdiñ ğasır», «AQŞ-tıñ jetekşilik orının almastıratın şekke jettik», «halıqaralıq tärtiptiñ erejeleri endigarı bizsiz qabıldanuğa qaqılı emes», t.s. wranşıldıq auan bilep aldı. İşinara sabırğa şaqırğan, el quatınıñ ol örege jetpegenin däyektegen pikirler sanalı-sanasız türde tıñdalmay qaldı, tipti, twnşıqtırıldı.

Bwl nısay öz kezeginde Tramp ükimetiniñ şamına tidi. Negizi, Qıtaydıñ  ärbir qadamı ilgergi AQŞ prezidentteriniñ nazarınan qağıs qalğan emes jäne ıñğayına, därejesine qaray bağalanıp, jauabın alıp keldi. Mısalı, Klinton 90-jıldarı «2015 jıldan keyin AQŞ-pen täjikelesetin jerşarındıq bäsekeles şığuı mümkin, Qıtay men Resey osınday äleuetke ie boluı mümkin» («qorğanıs bayanatı») dep mejelese, Obama Qıtay ıqpalın tekteu üşin «Tınıq mwhit jağalauı ekonomikalıq ıntımaqtastıq şartın-TRR» (2006 jıl) jasaqtap, «Aziya-tınıq mwhit öñirin qayta teñgeru» strategiyasın jolğa qoydı. Dese de, qaysısı bolsın Qıtaymen aşıq jamandasuğa barğan joq, öytkeni «Qıtay güldene kele aşıqtıqtı wstanadı, eli işinde de erkindik ornaydı, sonday-aq sırtqa töndirer qauıpi de jeñildeydi» dep ümittengen (Pompeo, 23 şilde). Onıñ üstine Qıtaydıñ teñdessiz narığı kim-kimge de qızığarlıq edi. Tramp däuirine jetkende Qıtaydı jüyege kiredi deu qwr twlıpqa möñireu ekendigi belgili boldı. Sondıqtan da, AQŞ-tıñ 2018 jılğı «qorğanıs strategiyası bayanatında» Qıtay birden «strategiyalıq bäsekeles» dep sıypattaldı. Endigi äñgime idealogiyalıq qayşılıqtar, qwndılıqtar tanımı alşaqtıqtarı töñireginde örbidi.

Nätijesinde, Tramptıñ aradağı sauda teñsizdigin joyudı talap etip, Qıtay tauarlarına kedendik salıqtı köteruden bastalğan soqqısı täsilin türlendirip, pärmenin ekpindetip keledi. AQŞ-tağı prezident saylau merzimi taqağan sayın bwl üderistiñ qarqınday tüser türi bar. Tramp qos partiyanıñ, sayasi elita men biznes ökilderiniñ, bılayğı jwrttıñ Qıtayğa qarsılıq twrğısındağı birıñğay pıyğılın öziniñ qayta saylanuı üşin paydalanıp bağuda.

23 şilde AQŞ memlekettik hatşısı Pompeo Qıtay turalı öz ükimetiniñ aqırğı sözin jetkizgendey boldı. Ol Qıtaymen qatınastı jaqsartu jolın aşqan Nikson sayasatınıñ maqsatı Qıtaydıñ «özgeruin qamşılau» bolğanımen, ol ümittiñ aqtalmağanın, kerisinşe, «kommunistik Qıtaydıñ özderin (batıs älemi-avtor) özgertu» qaupiniñ tuındağanın, «olardıñ äreketiniñ bügingi erkin älemniñ bastı qaupi» bolıp otırğanın bayanday kele, «kezinde prezident Regan Keñes odağına qarata «senemiz jäne tekseremiz» deytin sayasat wstanğan eken. Al, men aytar edim, biz Qıtayğa «senbeymiz jäne tekserip otıramız» dep jariyaladı. Qıtaydıñ oñtüstik- qıtay teñizine iegerşiligin teristegen Pompeo «bizdiñ qorğanıs minstrligi qwlşına kirisip twtastay şığıs qıtay teñizi, oñtüstik qıtay teñizi jäne tayvan mañında erkin ärekettenuge köşti. Biz ğarış armiyasın qwrdıq, ol osı atalğan soñğı şepte Qıtaydıñ swğanaqtıqtarın tejeuge kömektesetin boladı» dep mälimdedi. Osı bayandamadan halıqaralıq qauımdastıq soğıstıñ iisin sezgendey boldı. «Qıtay men AQŞ soğısa ma» degen swraq köterildi.

«Erin bauırına aluğa» tiic Qıtay tarapı bwl mälimdemege käduelgi toytarıs jasaumen qatar, «bwl AQŞ-tıñ «qırğilar tobınıñ» (Qıtayğa jau) poziciyası, Tramptıñ özi solardıñ qol jaulığına aylanğanın sezbeydi nemese bwl Tramptıñ anau Covid-19-dı tizgindey almauına baylanıstı öziniñ tüsip ketken bedelin saylauşılar nazarın Qıtayğa bwru arqılı köterip aludıñ täsili» dep, äñgimeniñ öñin aynaldıruğa tırısatını bayqaluda. 30 şilde küni QHR-nıñ AQŞ-tağı elşisi Cuy tiyankay POLITICO saytında «tarihtıñ dwrıs jağına şığıp, Qıtay-AQŞ qatınasınıñ qalıptı jolğa qaytuına at salısayıq» attı maqala jazıp, «Qıtay-AQŞ ara qatınasınıñ keleşek tağdırı söylesu-ıntımaqtasu, qarsılaspau-soqtığıspau, özara sıylasu men seriktesip birige wtuda. AQŞ-tıñ Qıtay-AQŞ qatınasın onı damıtudıñ qalıptı arnasına qayta oraltuın ümit etemiz» depti. Mwnan Qıtaydıñ qarsılasın ımırağa şaqırğan işarası seziledi. 5 tamızda QHR sırtqı ister minstri Uañ iy ilgeridegi AQŞ-tı basıñ-köziñ demey töpeleytin arınınan aynıp, «Biz AQŞ tarapımen ärqanday deñgeydegi, ärqanday saladağı söylesu mehanizmin kez-kelgen uaqıtta qayta iske qosuğa, qanday da bir mäseleni üstel basında talqılauğa äzirmiz» dep mälimdedi. Bwl Qıtay tarapı poziciyasınıñ müldem jwmsarğanın bildiredi.

Realdıq twrğıdan qarağanda da, birsıpıra faktorlar Qıtaydıñ soğısqa mwrsasın keltire qoymaydı. Biılğı indetke baylanıstı el ekonomikasınıñ 40 jıldan keyingi alğaşqı qwldırauğa wrınğanı bar. Qıtay juıqta eldiñ JİÖ-niñ ekinşi toqsanda 3.2%-ke öskenin keltirgengenimen (biraq bwğan eldegi eñ äleuetti ölke - Jıjiyañnıñ işki öniminiñ äzer 0.5%-ke öskendigin mısal etip, küdiktengender bar), bwl ürdistiñ saqtaluına «birneşe ornıqsız faktorlardıñ» kepildik bergizbeytinin eske salğan-dı. Qıtaydıñ prem'er-minstri biılğı «ükimet qızmeti bayandamısında» ağımdağı jağdaylar sebebinen «twñğış ret keler jıldıñ ösimi jaylı boljam jasalmağanın» moyındağan. Sonımen birge, Qıtay tek oñtüstik-şığıs teñizde ğana emes, Tayvanda, Gon' Kongta, Indiya şekarasında, «Bir beldeu, bir jol» alañında twtastay derlik ırıqsız diplomatiyalıq küyge bet-eki kelip otır.

Eñ mañızdısı, Qıtaydıñ äskeri quatı, äsirese, teñiz armiyasınıñ quatı AQŞ-pen alısudıñ teñi bolmayın dep twr. Mwnıñ işinde onıñ strategiyalıq yadrolıq küşi, öte-möte teñizdegi yadrolıq quatı AQŞ-tıñ 0.025%-na äreñ tatidı eken. Äskeri jetkizu-qamdau quatı jaylı söz şığındaudıñ özi artıq. Öytkeni AQŞ-ta qazirdiñ özinde är tiptegi tasığış wşaqtarınan 829 danası bolsa, Qıtay keñester odağı öndirgen 76 dana IL-76 wşağına senip otırğan körinedi. AQŞ-tıñ jer şarınıñ 140 elinde ornalasqan 242 qwrlıqtıq jäne 384 äskeri bazası kezkelgen mezette, jerşarınıñ kez-kelgen nüktesine jetip, soqqı bere aladı.  Bwl jäne Qıtay BAQ-nıñ mälimeti. Demek, Qıtay jatqan arıstannıñ qwyrığına jarmasa qoymas. Tek, AQŞ tikeley Tayvanğa soqtıqpasa bolğanı. Öytkeni, Tayvan mäselesi – territoriyalıq ielik, aumaqtıq twtastıq ğana emes, wlttıñ arı mäselesi. Pompeo soñğı bayandamasında QKP men Qıtay halqın bölip qarastıradı. Al, Tayvan mäselesiniñ partiya men halıqtı böluge kelmey qalatın osınday twsı bar.

AQŞ tarapınan söz qozğasaq, Tramptıñ doyırlığına salsa, onıñ Qıtayğa maydan aşa saluı da kädik. Biraq, mwnday tağdırşeşti mäsele Amerikanıñ zañı men dästürine say tek prezidenttiñ qwzırındağı tirlik sanalmaydı. Onıñ üstine indetpen küres mäselesi, jwmıssızdıq pen ekonomikanıñ keri ketu mäselesi, «qara näsildilerge tiispeu» mäselesiniñ kesirinen Tramptıñ qoldauğa ie bolu körsetkişi soñğı aylarda 40%-ke tüsip ketkeni mälim bolıp jatır. Demek, onıñ qanday da bir bastamasınıñ lezde qoldau taba qoyuı neğaybıl. Saylau dodasına 90 kün qalğanda soğısıp marqadım tappasın prezidenttiñ özi de, jaqtastarı da jaqsı tüsinui kerek. Degenmen, sarapşılar Pampeonıñ Qıtaydıñ oñtüstik-şığıs teñizge ieligin teriske şığaruın AQŞ-tıñ osı aumaqqa öziniñ «kirisuin» zañdıq negizdeudiñ qamı dep jatır. Osı twrğıdan bajaylasaq, AQŞ-tıñ Qıtaydıñ «sırtınan ielenip» jürgen araldarın, äsirese oğan Flippinniñ talası bar jäne qazirşe bos jatqan Huañ yandao aralın (ağılşınşa Scarborugh Shoal, Fillipinşe Panatag Shoal) äskeri jattığu jeleuimen atqılauı kädik. Öytkeni, ol aral kezinde AQŞ-tıñ mergendik-atqılau jattığu alañı bolğanı bar. Degenmen, bwl Qıtayğa ses körsetu, QKP-nıñ bassızdığın tejeu üşin eşteñeden tayınbaytındığın işaralau twrğısınan jasaluı ıqtimal.

Qısqası, özderi üşin de, bükil älem üşin de berekesiz bağıtqa tayıp bara jatqan AQŞ-qıtay qarım-watınasın bir qalıpqa beyimdeu mäselesiniñ qaruğa jüginuge negizi joq dep topşılaymız.

Mwqamethan Qonarbay

Abai.kz

8 pikir