Beysenbi, 6 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 94882. Jazılğandar — 67031. Qaytıs bolğandar — 1058
46 - söz 2699 4 pikir 1 Şilde, 2020 sağat 17:17

«Jazuşınıñ ömiri ökinişti ayaqtaladı dep kim oylağan...»

Quandıq ağamız jılt etken jaqsı oyı, jöndem söylemi bar jazarman jastardı elep, dem berip, ümit etip jüretin, ädebietke jaña kelgender tügili juan qabırğalı jazuşılardıñ özin izdep jatpaytın osınau qataldau uaqıtta özinen keyingilerge nazar saluı, bayıptı oy aytıp aq jol tileui – onıñ nağız ağalıq qasieti edi, adal nietin bayqatatın. Söytken ağamızdı jarıq jalğannıñ kökjiegine siñip ketti degenge köñil sener me...

Meyirhan ağamızdıñ «Altın Ordasında» jürgen kezde Quandıq ağaydıñ sauattı, öresi biik maqalaları jii şığıp twratın, ol kisi «Altın Ordanıñ» Qarağandıdağı menşikti tilşi Ayşa apaydıñ küyeui ekenin sol kezde bildik. Odan keyin «Əlem ədebieti» jurnalınıñ 2011, 2012 jj. bir-eki sanında monğol jazuşılarınıñ prozası osı kisiniñ audarması arqılı şıqtı. Al, keyingi jıldarı ağanıñ jazuşılıq qırı anıq jarqırap körine bastadı.

«Altaydıñ arğı jağı» degen äñgimesindegi Näzirhannıñ sayasi tapsırmanı orındauşı jendettiñ qolına tüskenin közben körgendey bergeni... tañğaldırmay ma? Därigeri anau bolsa, basqası turalı oylau da qorqınıştı deysiñ. (Ağamızdıñ qazası onı biletinderdiñ bärine battı, osı kezde jazuşınıñ şığarması onıñ tağdırın boljaytını turalı qisındar da esime tüskenin jasırmaymın)...

Bwl şığarma taqırıbına qarasañ tım qarapayım, al, özi... jay qağazğa oralğan brilliant siyaqtı erekşe, öte kürdeli dünie. Şıñjañdağı qazaq tağdırı men osındağı jağday eki liniyamen örbidi. Altaydıñ ar jağı men ber jağı, jazuşınıñ sayasi sauatı, körgen-tüygeni öz aldına, sol azaptı bastan keşken adamdarmen baylanıs, habarı barday körinedi. Kezi kelgende bwl şığarmanıñ el men eldiñ arasına qırağı köz jibergen, halıqtar tağdırın, adam bayğwstıñ şıbın qwrlı ekenin körsetetin körkem şığarma retinde tanılıp, ädebiette kädimgidey jañalıq boları sözsiz.

«Temir qwrsau» sol hirurg jigit turalı äñgimeniñ jalğası sekildi, Jarqınbek qalay qaşıp şığar eken dep işiñ birtürli bolıp qaltırap, ara-arasında ğana tınıs alıp oqisıñ, avtordıñ qıtay tarapınan bizdiñ eldi zertteu, astırtın äreket arqılı jaypauğa baylanıstı ülken josparı barın sınalay jetkizgeni janıñdı jay taptırmaydı, Layn Lyan men anau Lyuo ma, sol ekeuiniñ aralarındağı dialog arqañdı şımırlatadı, bwl swmdığı men swrqiyalığı mol soğıstıñ bastalğanı anıq, tübi ne boladı? Sun' Czınıñ sayasatı men filosofiyası töbe şaşıñ tik twrğızarday swmdıq, biz bolsaq qannen qapersiz neğıp otırmız? dep oylaysıñ. Tüsinseñiz, avtordıñ bwl eñbegi jay şığarma emes, qauip oylatatın säuegey şığarma, proza türinde berilgen sayasi twspal. Jazuşı Quandıq Şamahay şığarmasında işten-sırttan iritu sayasatın anıq, däl jazadı. Şındasa tapal qıtaydıñ şağın uısına sıyıp ketetin bizdey az wlttı saqtanuğa, qorğanuğa şaqıratın osıdan artıq qanday instrukciya kerek?

«Tözim» degen äñgimesine toqtalayıq. Şınında bizdiñ jerge, elge qatıstı ün qatu men jiınımızdıñ artı osılay ayaqtalatın bolıp ketti, halıqtıñ mwñınan, janayqayınan, mwqtajınan basşılardıñ bedeli, reputaciyası mıñ ese mañızdı. Köbine köz aldau üşin jwmıs isteytin biliktiñ mitıñ tirligi otız jılda söylemegen mılqau adamnıñ da tilin şığarğanı – avtordıñ özi oylap tapqan täsili, taza jetistigi. Qwstıñ qanatı talatın jerimiz bar deymiz, biraq, avtor sodan halıqqa wltaraqtay jer tegin timeytinin jetkizedi, basqa şaruağa aqordanıñ pärmenin kütsin, al, eñ bolmasa halıqtıñ jer telimi mäselesin şeşe almaytın äkimder özderinen «men osı orında neğıp otırmın» dep swray almaytını bizdiñ de juas, eziluge beyim jwrt ekenimizdi körsetpey me... Söytip Nayzağay twñğış ret söylep, sol boyda abaqtığa qamaldı, ol bizdiñ bwrq etip twtanğan namısımız ben ruhımız edi...

Ağamız o basta jurnalist edi, maqala jazsa da, tv-dan söylese de qoğamnıñ qotırın aşıp körsetetin, biraq kele-kele özi körgen, bayqağan jaydıñ bärin körkem şığarma arqılı aytqısı keldi, onıñ «Küşenşegin» oqıp, äri külip, äri ayaysıñ, qanşama küşenşek jür ğoy... sarkazm dünie. Al, «Orınbasardı» oqıp nağız beyşaranı köresiñ, kim üşin, ne üşin ğwmırın räsua qılğan? Ömir boyı mekemedegi birinşi basşı boludı armandap, endi jettim be degende, ol mekemesi tarap ketkende keyipkerdiñ infarkt almağanına şükir deysiñ. «Sürtkiştegi» - oqiğalar bizdiñ elde ğana bolatın siyaqtı körinedi, loqsisıñ... effektisi swmdıq!

«Mereytoy» - jalğan abıroy üşin jasalğan toydı sınaydı, adamnıñ ölermendigi qanday, eñ aqırı şarua baqqan momın adamğa da ötirik aytqızdı, tura sol toyğa qatısıp, şarşap şıqqanday bolasıñ. Eñbek jolın zootehnikten bastadım deuge arlanıp, sovhoz direktorlıqtan bastadım deytin, tek kerek adamdarmen aralasqan, bälen bastıqtıñ,tügen qayratkerdiñ özin tanımasa da «dejurnıy» maqtap ketkenin märtebe sanaytın bayğws kedey Bekjandı kelsin, körsin, meniñ qanday adam ekenimdi degen şığar. Bekjannıñ ömiriniñ jalğanı men jarqıl-jwrqılı az, bäribir mağınası bar ğwmır ekenin bilmeydi au, ondağı arnau aytqış aqındardı jem izdegenderge teñemeske amal kem... kim jem şaşadı, sonı maqtau parız olarğa, jürekten bwrın qwlqın...

«Bet» degen äñgimede ajarımen, ädemi betimen alısqa wzağandar jaylı aytıladı. Äbiş ağamızdıñ «Şetkeri üy» degen äñgimesi bar edi, swlu ajarımen erkekterdi arbap, eñ soñında jalğız ötken, öligin poştaşı tauıp alğan ayanıştı ömir edi ol. Quandıq ağanıñ äñgimesinde de mına äyel bir dökeydiñ köñildesi, qolı wzın bolğasın kelisip jürip talay şaruanı bitiredi, biraq, Därmen aytpaqşı talayğa kesiri tiedi. Avtor qoğamğa zalalın tigizetin zalımdıqtıñ bir şet jağasın körsetuge tırısqan.

«Kişkentay adam» bizdiñ ğılım salasındağı jügensizdikter men berekesizdiktiñ qwrbandığı, ädiletsiz qoğamnıñ ölse qwnı swrausız beyşarasın suretteydi. Avtobustağı nemqwraylılıqqa eti ölgen atmosfera äbden tanıs bizge. Ädette qağazğa qattı şwqşiğandar kedey äri ärkim üstinen basıp öte beretin könbis,bayğws bolatını nesi? ... sebebi olardıñ egregorı, işki ındını basqa, materialdıqtan alşaq, onı aqşası barlardıñ kez kelgen uaqıtta küresinge laqtıra salsa obalsız köretini ädildik pe? Özi tirliktiñ esebine şorqaq bolğasın da kiriptar ğoy. Äyteuir, basqada esesi ketken, eñbegi eş, twzı sor bolğandardıñ obrazı seni de bey-jay qaldırmaydı.

«Şöleyt jaqta»degen äñgimesinde ömirdi tanığan swñğılalıq bar. «Ärkimniñ öz izi bar» degendegi Räbiyalardıñ bar jerde jürgenine kümän joq, sonday aq, «Şörik ağaydağı» tas müsin bastıqtar da tanıs. «Şal» - basqalardıñ köz jasımen kelgen täuelsizdiktiñ bar igiligin körgen, semirgen, Qwdayın tanımay ketkenderdiñ biri. Bwl da jalğızdıq taqırıbı, osılay beytarap,üşinşi jaqtan äñgimelegen wnaydı, onıñ üstine bwl jalğız şal kimmen dialog qwradı? Qwdaysızdıq mäselesi jäne täubege kelu, ol turalı aşıq aytılmasa da körinedi, negizi şal täubege keldi, biraq, keş... «Istanbwl samalında» äke mahabbatı bar. Itter turalı äñgimesinde är itke (şınında it emes)harakter berip, it-ömirdegi itjığıs tirlikti beredi. «Jiırma jıl ötkende» Medetbek baqıtın wzaq kütipti. Qız Medetgül osı kisiniñ qanı şığar dep oylaysıñ. Mädina Medetbekti körgende qayter eken , soñı ne boladı? Avtordıñ özi «ükimdi oqırman şığarsın» dep şeşkeni anıq.

Quandıq Şamahay ağamızdıñ bir-eki äñgimemizge pikir aytıp, maqala jazıp, respublikalıq «Tañ-Şolpan» körkem-ädebi jurnalına (redaktorı Nwrlıbek Samatwlı) şığarğanın qalay wmıtayın. Sonday ağalardıñ keyingilerdi qarap jüretinin, oqitının, oy tüyetinin oylasañ jalqaulanu qılmıs sekildi. Ağamız öziniñ aldında ötken pätualı sözi, basalqı pikiri bar ülkenderdiñ dästürimen maqalasında mağan da aq jol tilep edi, är söyleminen nazarsalğış, män bergiş yağni jazuşılıq közi, eñ aldımen «bir tüyir jaqsısın bayqayın» degen nieti köringen edi…

Quandıq ağamız bir sözinde «Şığarmağa recept jazılmaydı, syujet keyde avtorğa bağınbaydı» degeni bar edi, onıñ ömiri de soñı boljay almastay bolıp jwmbaq küyde üzilgen şığarmaday boldı... jazuşınıñ ömiri osılay kenetten, adam senbestey, ökinişti ayaqtaladı dep kim oylağan...

Ayşa apayğa, balalarına köñil aytamız, Alla aldınan jarılqasın ağamızdı...

Jadıra Ğazizdiñ äleumettik jelidegi jazbası

Abai.kz

4 pikir