Beysenbi, 13 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101372. Jazılğandar — 76756. Qaytıs bolğandar — 1269
Tarih 3763 12 pikir 30 Mausım, 2020 sağat 14:59

Alaşa han kesenesinde kim jerlengen?

Qazaq eli tarihın qalıptastıruda küni büginge deyin şeşimi tabılmay kele jatqan tüyitkildi mäsele sanatındağı Alaşa han jwmbağınıñ törkinine üñilgende, tarihi jäne şejire derekterin, el auzınan alınğan añız oqiğaların oraylastıra qarau atalmış wlı twlğanıñ kim ekenin naqtı anıqtauğa mümkindik beredi eken. 

Orıs etnograf-ğalımı A.I.Levşinniñ «Qırğız-qazaq nemese qırğız-qaysaq ordası men dalasın suretteu» attı jinağındağı el auzınan jazıp alğan köne añızda qazaq ruları tatar taypasımen bir memleket qwramında däuirlegeni, keyin kele bileuşi äulet swltandarı arasında örbigen taq üşin talas saldarınan memleket ıdırap, swltandar özderine tiisti enşilik aymaqtarı negizinde jeke-jeke handıqtar qwrıp alğanı, osı bölşektenuden Alaşa han bar bilikti öz qolına alğan soñ ğana qwtılğanı bayandaladı (Q.Salğarawlı, «Qazaqtıñ qilı tarihı» 1992 j. 125 bet).

Naq osı añız derekterinen ğasırlar tereñinde jatqan auqımdı tarihi oqiğalar tizilimin körip otırmız. Atalğan añızda eldiñ däuirleu kezeñi retinde tilge tiek bolğan memlekettik qwrılım Kök türikter qağanatı ekeni anıq. Qıtaymen terezesi teñ wlı memleket retinde däuirlegen  Qağanat  tağına 742 jılı otırğan Bilgi hannıñ wlı Täñir han ağa wrpaq salıp  bergen sara joldı jalğastıra almadı. Ol orda jwmısına qarapayım tarqandı aralastırdı. Ejelden kele jatqan handıq dästürge qayşı keletin bwl qadam şığıs jäne batıs şadtarınıñ aşu-ızasın tudırdı. (Tarihi derekterge jüginsek, han ortalıqta biligin jürgizse, onıñ batıs jäne şığıs qanattarına ortalıq bilikke bağınıştı mwrager hanzadalar- şadtar ämirlik etken).Täñir hannıñ bwl narazılıqtı basu üşin batıs şadın ölim jazasına kesui jağdaydı odan ärmen uşıqtırıp, ordada  töñkeriske äkelip soqtırdı. Şığıs şadı Pañkül ordağa basıp kirip, Täñir handı öltiredi. Taqqa onıñ wlın otırğızadı. Bwnımen tınıştıq ornay qoyğan joq.

Töñkerister äri qaray jalğasa kele swltandar ortalıq bilikke bağınudı doğarıp, qazaq ruların jeke-jeke bölip alıp bileuge köşti. Qalqa dalasındağı orda saqtalğanımen Qağanattı saqtap qalu endi mümkin emes edi. Añızda aytılğan memlekettiñ ıdırauı osılay orın alğan. Bwnday jağdaydan Alaşa han bar bilikti qolğa alğannan keyin qwtılatını A.I.Levşin qağaz betine tüsirgen halıq añızında aytıladı.

Bwl añız deregi tarihşı L.Gumilevtiñ: «Eger biz Hunnu men Türik qağanatı arasındağı jäne Qağanat pen Şıñğıs han imperiyası arasındağı dästürlerdiñ eki ret üzilgenin eskermesek, onda bizge Ortalıq Aziya tarihı tüsinikti bola almaydı», degen äygili sözimen («Köne türiktkr»,340 bet.Almatı, 1994 j.) säykes kelip twr emes pe?  Añız ben L.Gumilev jasağan tarihi qorıtındı Altaydağı taypalardı biriktirgen Alaşa hanımız basqa eşkim de emes,  Şıñğıs hannıñ tap özi ekenin anıq meñzeydi. Eskerilui tiis tağı bir jağday, ol basqa jaqtan emes, Oğız hannan bermen qaray handar äuletiniñ besigi bolğan Qalqa dalasınan şığıp otır ğoy. 

Atalmış añız deregindegi Alaşa han qwrğan memlekettik qwrılımğa engen taypalar  turalı QR Wlttıq ĞA akademigi Tileuberdi Sayduldin bılay deydi «Tarihi derekter boyınşa, Altı alaşqa—Kerey, Nayman, Merkit, Qoñırat, Jalayır jäne Moñğol jerinde bolğan Tatardı jatqızadı. Altın Orda zamnında tatarlar öz basşısınıñ atımen Noğay atandı. Altın Orda ıdırap, qazaq bolğan rular şığısqa qaytqanda, noğaylar batısta qaldı. Ol zamannan qazaq pen noğaydıñ qoştasu jırları saqtalğan». («Dat», 27-08-2014 j.)

Şıñğıstıñ Altaydıñ küngeyin mekendegen bwl altı taypa negizinde Altı alaştı qwruı op-oñay jüzege asa qoyğan joq. Handıq bilikke bauır basıp qalğan Şıñğıstıñ qandastarı oğan qarsılıq körsetip baqtı. Alayda Qalqadağı ordanıñ şınayı mwrageri Şıñğıstıñ wstanımı halıqtıq qoldauğa ie boldı, söytip qazaq eldiginiñ irgetası bolğan Altı alaştı qwrudıñ säti tüsti. Şıñğıs hannıñ Alaş jwrtın qwru barısındağı eñbegine sol kezderi bügingi qazaq jerin jaylap otırğan taypalardıñ barlığı derlik  qoldau körsetti. Tek Edil boyındağı Qıpşaq taypasınıñ hanı ğana Şıñğıs hannıñ tuıstastarğa tän beybit wsınısın dwrıs qabıldamay, Sübedey bahadürdi küş qoldanuğa mäjbürledi.

Şıñğıstı ğaybattauşılar Otırar soğısın tilge tiek etedi. Otırar bileuşisi Qayır han, lauazımınan körinip twrğanday, Qağanat däuirinen kele jatqan handar wrpağı boluına qaramastan, Sır boyındağı jwrttı Horezm şahına baylap beruge bağıt alğan satqındıq jolda twrdı. Ol Horezm şahı aytqan aqılğa süyenip, Şıñğıs han jibergen elşini jäne tartu jasau nietimen barğan 450 keruenşini qırıp saldı, söytip beybit qadamnıñ jolın kesti. Ol Horezm şahınıñ jibergen 10 000 sarbazına jäne tağı da järdem berem degen uädesine senip, Şıñğıs handı soğısqa arandattı. 

Osı wrıstan soñ Otırar tolıq qirap qaldı, üyindige aynaldı degen söz beker. Sol qalada Temirlan äskerbasılarımen birge qıstap, Qıtay jorığına dayındıq jasau barısında 1405 jılı qaytıs bolğanı mälim. Altın Ordanıñ soñğı hanı Toqtamıs Temirlanmen wrısta jeñilis tapqan soñ Wlı jibek jolı toqırap, qeruen saraylar, bazarlar kereksizdiginen Otırar, Sır boyındağı özge qalalar birte-birte elsizdenip, joyılıp ketti. 

Şıñğıs handı qazaq eşqaşan böten degen emes. Onı Alaş elin qwrğan köşbasşı retinde Alaşa han dep, ärdayım qwrmet twttı. Qoldağı şejire, tarihi jazbalar men añız derekterine süyenip, onıñ täni Alaşa han kesenesinde degen qorıtındığa keldik. Endi solarğa toqtalayıq. 

Şıñğıs wrpaqtarı qatarına jatatın Äbilğazınıñ «Türik şejiresinde» (Almatı, 2007 j.) qağannıñ Wlıtauğa keluine qatıstı oqırman nazarın audaratın «Şıñğıs hannıñ öz jwrtına oraluı», sonday-aq «Şıñğıs hannıñ auırıp, qaytıs boluı jäne balalarına aytqan ösietteri» dep atalatın eki tarau bar. Atalmış taraularmen kitptıñ Şıñğıs hanğa qatıstı böligine nükte qoyıladı eken. Osı arqılı avtor qağan ömiriniñ aqırı qay öñirde ayaqtalğanın anıq biletinin bayqatadı. Alayda Resey patşası II-Ekaterinadan bastap, qızıl kommunist Stalin de  Şıñğıs hannıñ şıqqan tegine qatıstı tarihi derekterdi baqılauda  wstağanın jäne solardıñ  ırqımen tarihımız bwrmalanğanın  biletindikten eki taraudıñ atı özgermegeniniñ özi bizdi qanağattandırdı. Eldi adastıru maqsatın közdep, şejirelik bayannıñ  mazmwnımen üylespeytin jalğan derekterdi sınalap jibergenin kördik jäne olardı nazarğa almadıq. 

Söz etilip otırğan eki taraudıñ birinşisi bılay dep bastaladı: «Şıñğıs han jazğıtwrım öz jwrtına qaray bağıt aldı. Jol boyğı uälayattar men qalalarğa bileuşiler men daruğalar qoyıp, Ämu suınan ötip, Bwqarağa keldi. Bwl jerde oğan jan-jaqqa jiberilgen hanzadalar men noyandar qosıldı»(90 bet).

Şıñğıs han Bwqaradan şığıp, Samarqandqa kelgen soñ Joşığa şapqınşı jiberip, kele jatqanın habarlaydı. Joşı  äkesin qwrmetpen qarsı alıp, jüz mıñ jılqı tartu etedi. Onıñ jiırma mıñı -  kök, jiırma mıñı – torı, jiırma mıñı – qara, jiırma mıñı – şwbar, jiırma mıñı – boz bolatın. Şıñğıs han osınşa bwl mol tartudı qabıldaydı jäne öz tarapınan balasına degen äkelik sezimin bildirip, sıylıqtar jasaydı.  Joşı han inilerin bauırına tartıp, ağalıq sezimin bildiredi (91 bet). Joğarıda elge bet alğan qağannıñ qasına hanzadalar men noyandar qosılğanı aytıldı ğoy. Demek, bwl sapardıñ qağan üşin de, wrpaqtarı üşin de mañızı zor bolğanı anıq. 

Şıñğıs han Wlıtau saparı qarsañında bäybişesi Börteden tuğan tört wlına enşilik aymaqtar bölip bergen bolatın. Ülken wlı, yağni handıq dästür boyınşa taq mwrageri sanalatın Joşığa bügingi qazaq jerin, ekinşi wlı Şağatayğa Sartauıldı (ol kezde Özbek wlısı degen at qalıptaspağan), üşinşi wlı Ükitayğa ortalığı Wyğırstan astanası Qaraqorım bolğan Şığıs Türkistandı, kenje wlı Tolığa äulettiñ qara şañırağı  sanalatın Qalqa dalasın bwyıradı.Bizdiñ oyımızşa, Börte begim kişi wlı Tolınıñ qolında, yağni qara şañıraqta bolğanı jönge keledi. Jorıqtarda janınan tastamay alıp jürgen kişi äyeli Qwlan Altın orda köşimen birge Wlıtauğa kelipti.

Äbilğazı öz şejiresinde Joşınıñ tegine baylanıstı jalğanşılar aytıp jürgen ösek-ayañğa nükte qoyudı da wmıtpaptı: «Joşı han anasınıñ atı Börte qoşın edi, ol ekiqabat kezinde Şıñğıs han joqta Merkit halqınıñ hanı Şıñğıstıñ üyin şaptı. Börte qoşındı olja qılıp alıp ketti. Oñ hannıñ qatını Börte qoşınnıñ jeñeşesi edi. Oñ han men Merkit hanınıñ arasında dostıq bar edi. Oñ han Börte qoşındı swratıp aldırıp, Şıñğıs hanğa jiberdi. Öytkeni Oñ han men Şıñğıstıñ äkesi Esukey bahadür dos edi. Börte qoşın jolda Joşını tudı». Quanğan Şıñğıs wlınıñ jolda tuğanın eskerip, Jolşı -  Joşı qoyıptı (111 bet).

Alayda Joşı hannıñ sayatşılıq kezinde qaza tabuınan Şıñğıs han ülken wlına bilikti tapsıru nietine jete almaydı. (Qazatıñ «Aqsaq qwlan- Joşı han» küyin eske alıñız). Osı qayğılı oqiğadan soñ Joşığa kesene saldıruğa Şıñğıstıñ özi bwyrıq bergen dep boljadıq. Özi dünieden öterde Altın ordası  men handıq bilikti Sayın han lauazımdıq atımen nemeresi Batuğa tapsıradı (117 bet). Bwl oqiğalar turalı şejirede: «Joşı han majar,  başqwrt, orıs, kärel jäne nemis jwrttarına attanbaq bolıp: «Jeti jıldıq sapar jorığınıñ qamın jesin», dep  elge jarlıq qıldı. Äsker jinalıp jatqanda özi auırıp, köp wzamay qaytıs boldı. Şıñğıs han ol kezde tiri edi, nemeresi Batuğa (laqabı Sayın han): «Äkeñ qay jerge barayın dep dayındalsa, sol jerge bas bolıp barasıñ», dep hükim qıldı. Sayın han äskerin jiıstırıp jürgende Şıñğıs han öldi». 

«Şıñğıs han bwl duniemen altı jüz jiırma törtinşi tauıq jılı (jañaşa 1227 j.) qoştastı... Üş ay boyına jan-jaqtan halıq kelip, aza twtıp, hanzadalardıñ qayğısına ortaqtastı. Aza twtu ayaqtalğan soñ ärkim öz jwrtına ketti, memlekettiñ bolaşaq qwrılısı jayında eşkim eşnärse oylağan joq. Eki jıldan keyin (mwragerlik saltımen) Ükitay qağan boldı. Ol Sayın hanğa «Attan», dep jarlıq qıldı», dep jazadı Äbilğazı. Şıñğıs hannıñ Altın ordasına äkesi Joşınıñ ornına ie bolıp qalğanımen qağandıq bilik  Sayın hanğa  tiisti emes ekeni anıq, öytkeni ol-nemere. El auzına Alaşa han atımen mälim bolğan qağanğa kesene twrğızu Sayın han üşin Europa bağıtına jasalğan attanısqa deyingi eki jıl tolığımen jetkilikti edi. 

Altın ordanıñ Wlıtauda tiguli twrğanın, oğan Şıñğıs äyelderiniñ biri ielik etip otırğanın bwl öñirge 1245 jılı kelgen italiyalıq jihankez Plano Karpini köripti. Ol: «...tam na odnoy prekrasnoy ravnine, vozle nekoego ruç'ya mejdu gorami, bıl şater, nazıvaemıy u nih «Zolotoy Ordoy», dep osı öñir tabiğatın ädemi surettegen. 

Şıñğıs han şatırına özi ölgenşe ielik etken süyikti jarı Qwlanğa topıraq Wlıtaudan bwyırıptı. «Qwlan ana» kesenesi Qarakeñgir özeniniñ sol jağalauında, Joşınıñ qızı «Bolğan ana» kesenesiniñ qasında twr. Şıñğıstıñ süyikti äyeli Qwlan qatunnıñ Wlıtauda jerlenui Alaşa han kesenesinde kimniñ jatqanın ayğaqtaytın bwltartpas dälel retinde tarihta qaldı. 

Oñğar Naqıp

Abai.kz

12 pikir