Dýysenbi, 28 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107775. Jazylghandar — 102736. Qaytys bolghandar — 1699
Qúyylsyn kóshin 5991 23 pikir 29 Qazan, 2019 saghat 12:07

Auyt Múqiybek: Kóshi-qonnyn kýn tәrtibindegi jeti problemasy preziydentke jetti

Ótkende preziydent Qasym-Jomart Toqaev Últtyq qoghamdyq senim kenesinin birqatar ókilderin Aqordada qabyldady. Kenestin júmys jayy, jospar-mindeti turaly әngimelesti.Preziydent qabyldauynda «Abai.kz» aqparattyq portalynyn túraqty avtory, aqyn, qogham qayratkeri Auyt Múqiybek te bolyp qaytqan. Biz býgin Auyt Múqiybek myrzany sózge tartyp, sol jolghy kezdesudin әujayyn әngimeledik.

- Auyt agha, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Últtyq qoghamdyq senim kenesinin mýshelerimen jeke-jeke kezdesuler ótkizip jatyr. Ótken aptada preziydent janynan qúrylghan sol kenestin ókili retinde siz de preziydent qabyldauynda boldynyz. 

Áleumettik jelide óziniz «Memleket basshysyna jetkizsem degen jeti úsynysymdy tolyq jetkizdim. Eshqanday shekteu bolghan joq» dep jazdynyz. Áueli sol jeti úsynys turaly aytayyqshy...

-Esh qúpiyasy joq. Aldymen, uaqyt bólip, jeke qabyldaghany ýshin preziydent Qasym-Jomart Kemelúlyna alghys aytam. Memleket basshysynyn búl qabyldauy – jeke men ýshin ghana emes, barsha qandastarynyz ýshin de zor mәrtebe, qamqorlyq dep bilem. Ásirese, jaqynda ózi resmiy saparmen baryp kelgen Qytay Halyq Respublikasynda auyr sayasiy qysym astynda túryp jatqan eki miliongha juyq qazaqtyn ruhyn kóteruge, taghdyryn sheshuge óz septigin tiygizedi dep senem.

Óziniz jaqsy bilesiz, preziydenttin әr minuty esepteuli. Qabyldaudy úyymdastyrghan Erlan Qarin myrzanyn maghan aldyn-ala aytuy boyynsha, kezdesu 15-20 minutqa josparlanghan bolatyn. Biraq, soghan qaramastan, preziydentpen әngimemiz jarty saghatqa sozyldy. Uaqyt shektemesin eskerip, men de barynsha jinaqy sóyleuge, naqty úsynystardy dәlelimen aytugha, qazaq kóshine baylanysty, kýrmeuin sheshilui tiyis, kýn tәrtibinde túrghan týyinderdi tolyq qamtugha tyrystym. Shynymdy aytsam, bir aydan artyq uaqyt jazyp-syzyp dayyndaldym.

Endi úsynystargha kelsek, en aldymen preziydenttin «Oralman» atauyn «Qandas» dep ózgertuge ózinin erekshe yqylas audaryp, pәrmen bergenine rahmet aytudan bastadym. Soghan jalghas, býgingi tanda «Qazaqstan Respublikasynyn keybir zannamalyq aktilerine halyqtyn júmyspen qamtyluy jәne kósh-qon mәseleleri boyynsha ózgerister men tolyqtyrular engizu turaly» Mәjiliste talqylanyp jatqan zan jobasyna qatysty ýsh mәseleni kóterdim.

Onyn birinshisi, Qandastarymyzgha Qazaqstan Respublikasynyn azamattyghyn alghannan keyin tughan jerin túrghylyqty jerine bir ret  ózgertip jazuyna mýmkindik beru turaly úsynys.

Óziniz jaqsy bilesiz, osy mәselege baylanysty «Abai.kz» sayytynda ýsh maqala jazyp, jariyaladym. Qandastarymyzdyn tughan jerin ózgertip jazu turaly sonda aytylghan uәjderdi bayandadym.

Ekinshisi, «Halyqtyn kóshi-qony turaly» zanynyn 48 jәne 49-babynda qandastarymyzdyn túraqty tirkeuge túru, QR azamattyghyna qújat tapsyru kezinde basty kedergi bolyp kelgen qatan normalar bar. Ákimshilik qúqyq búzu boyynsha jauapqa tartylyp, sot sheshimimen shara qoldanylghan qandastarymyz úzaq uaqyt qújattaryn rettey almay qalady. Sol ýshin, QR «Ákimshilik qúqyq búzushylyq turaly» Kodekstin 517-babyndaghy  sheteldikterdin әkimshilik qúqyq búzghany ýshin olardy on tәulikke deyingi merzimge әkimshilik qamaqqa alu, Qazaqstan Respublikasynyn sheginen әkimshilik jolmen shygharyp jiberu,  bes jylgha deyin qayta keluge shekteu qoyu jәne bir jylgha deyin túraqty tirkeuge túru qúqyghynan ayyru jazasyn Qazaqstan Respublikasyna túraqty túru maqsatymen kelgen búrynghy odaqtas respublikalardyn azamattary men etnikalyq qazaqtargha qoldanbau jayly aytyldy. Sebebi, búl jaza túraqty túru maqsatynda kelgen otbasy mýshelerinin eki elde bólinip qaluyna әkep soqtyrady.

Ýshinshisi, «Jer kodeksinin» 37, 46, 100-baptaryndaghy «Oralmandargha» degen sózden keyin «jәne Qazaqstan Respublikasynyn azamaty bolyp tabylmaytyn últy qazaq adamdargha;» degen sóylemdi qosyp, shettegi etnikalyq qazaqtargha da jerdin paydalanu qúqyghyn berudi úsyndym.

Múnyn bәri – preziydenttin aldyna qoyghan birinshi ýlken úsynysym.

- Preziydent búl úsynystarynyzdy qalay qabyldady?

- Bek riza kónilmen ayta keteyin, preziydent Qasym-Jomart Kemelúly búl ýsh mәselenin ýsheuin de erekshe yqylaspen tyndady. Bir-birlep taldap, óz oyyn ashyq aytty.

Naqtylay týssem, jalpy kezdesudin barysynda qandastarymyzdyn tughan jerin túrghylyqty jerine ózgertip jazu jayly birinshi úsynysqa ýsh ret qayyrylyp, sonynda «Oylanatyn mәsele, aqyldasamyz!» dedi. Al, QR «Ákimshilik qúqyq búzushylyq turaly» Kodeksi turaly da osy sózdi aytty. Preziydenttin erekshe yqylasyn audarghan - «Jer kodeksine» qatysty mәsele boldy dep oylaymyn.

- Sheteldikterge, azamattyghy joq adamdargha, sheteldik zandy túlghalargha, sonday-aq, jarghylyq kapitalyndaghy sheteldikterdin, azamattyghy joq adamdardyn, sheteldik zandy túlghalardyn ýlesi elu payyzdan asatyn zandy túlghalargha auyl sharuashylyghy maqsatyndaghy jer uchaskelerin jaldau sharttarymen uaqytsha jer paydalanu qúqyghyn beruge qatysty moratoriy engizu turaly Jarlyq bar emes pe? «Oralman» mәrtebesin alghan qandastarymyz da shetel azamaty ghoy?

- Dúrys aytasyz. Biraq, ol moratoriydyn «Jer kodeksinin» 37, 46, 100-baptaryndaghy «Oralmandargha» jer beru turaly normalaryna qatysy joq. Búl baptar óz kýshinde túr. Mәjiliste talqylanyp jatqan Zan jobasyna búl úsynysty deputat Bekbolat Tileuhan arqyly úsyndyryp, Júmys tobynyn jetinshi otyrysynda talqygha saldyrgham. Shynyn aytsam, deputattar manyzyna sonshalyq mәn bere qoyghan joq. Segizinshi otyrysqa jetpey, deputat búl úsynysyn qaytaryp aldy. Naqtylap aytsam, qaytaryp aldyrdy.

Eger, Qazaqstan Respublikasynyn azamattary bolyp tabylmaytyn últy qazaq adamdargha Jer telimderinin paydalanu qúqyghyn beru jobasy iske assa, Elimizge shettegi qazaqtardyn әleuetinen paydalanu mýmkindigi tuady. Olar Qazaqstangha kelip, kәsiporyndar qúra alady. Júmys kózderi ashylady...

Tipti, ózi túrghan elderdegi ózge últtar etnikalyq qazaqtar arqyly Qazaqstangha qarjy sala bastaydy. Sonymen birge, qazir «Otandastar qory» «Etnikalyq qazaqtardy memlekettik qoldau turaly» Zan jobasyn dayyndap jatyr. Atalghan zan ayasynda «Qazaq kartasy» degen úghymdy engizgizu jaghyn qarastyruda. «Qazaq kartasyn» alghan etnikalyq qazaqtar jenildik alyp, sharua nemese fermer qojalyghyn jәne tauarly auyl sharuashylyghy óndirisin jýrgize alady. Sóytip, otandyq ónimdi óz elderine aparyp, ýlken naryqta erkin satugha ken jol ashylady...

Deputattyn úsynysyn «qaytaryp aluyn» tilge tiyek ete otyryp, preziydentke osy oyymdy erkin jetkizdim. Sonday-aq, kezinde Den Syaopinnin teniz jaghalauyndaghy audandardy «Ashyq rayon» etip, sheteldik qytaylargha kәsiporyn qúrugha mýmkindik bergenin de esine saldym. Tәuelsizdiktin alghashqy jyldary Týrkiyadaghy qazaqtardyn teri óndeu zauyttaryn ashqaly kelip, tauy shaghylyp qaytqanyn da aytyp ýlgirdim.

Jalpy, biz shettegi qandastarymyzben baylanys jasaudyn jәne ol baylanysty ýzbeudin jolyn jan-jaqtyly qarastyrghanymyz jón. Ol – mәdeniy sharalarmen ghana shektelmey, ekonomikalyq jaqtan da qarastyryluy tiyis. Qandastarymyzdyn eki el arasynda emin-erkin qatynasyp túruy ýshin, búryn «Yqtiyar hat» berildi. Songhy jyldary ol «Yqtiyar hat» keybir elderdegi qazaqtargha «bәle» bolyp jabysty. Súraqqa tartyldy, lagerlerge qamaldy degendey...

Demek, men úsynyp otyrghan joba shettegi qandastarymyzdyn bedelin kóteredi. Odan da manyzdysy, otandastary etnikalyq qazaqtargha mýddeli bolady.

Preziydent búl jobanyn manyzyn birden týsindi. Jerge qatysty óz oyyn da aytty. Qasynda otyrghan Erlan Qaringe qarap, «Óte jaqsy úsynys. Degenmen, qiyndyghy da bar. Biraq, sózsiz eskeriletin bolady» dedi.

- Ári qaray...

- Kelesi mәsele - «Oralmandar men qonys audarushylardy qonystandyru ýshin ónirlerdi ayqyndau turaly» Qazaqstan Respublikasy Ýkimetinin 2016 jylghy 18 aqpandaghy №83 Qaulysyna say, kóship kelushiler men qonys audarushylardy Ýkimet ayqyndaghan ónirlerge qonystandyrudyn jana mehanizmin jasau turaly.

Ýkimet Qaulysyna say, kóship kelushiler men qonys audarushylar ýshin 2017 jәne 2018 jyly 3182 otbasyna arnayy kvota bólindi. 2019 jyly 9873 adamgha kvota qarastyryldy. Bәrin qosqanda, mólshermen 25 000 adam shamasynda. Olardyn keri kóship jatqandary da az emes.

Al, 2017 jyly 37 700, 2018 jyly 41 900, 2019 jyldyn alghashqy toghyz ayynda 31 287 adam shetelge qonys audarghan. Olardyn basym bóligi osy ónirlerge tiyesili. Demek, shekaralyq aymaqtardaghy auyldar túrghynsyz qalyp jatyr. Eger, biz Ýkimet ayqyndaghan ónirlerge qonys audarushylar men kóship kelushilerdi ýsh jyldan beri qoldanyp kele jatqan osy tәrtippen kóshirsek, nәtiyjesi kónil kónshitpeytini belgili.

Osy týyinderdi bayanday kelip, atalghan ónirlerge kóshiru júmysyn jekemenshik kompaniyalargha tendermen beru arqyly jýzege asyrudy úsyndym.

Sonday-aq, QR Bilim jәne ghylym ministrligi shetten kelip, dayyndyq kursyn oqityn etnikalyq qazaq studentterdi Ýkimet ayqyndaghan osy ónirlerden oqugha basymdyq berui jәne olar JOO-na týsken jaghdayda, olardy Ýkimet ayqyndaghan ónirlerden oqugha yntalandyruy kerektigin de ayttym. Ol ýshin, joghary shәkirtaqy taghayyndau, júmysqa ornalastyru jәne baspanamen qamdau mәselesin oblys әkimderi keshendi týrde sheshu tiyis ekenin, sóytip  jastardy jeti oblysqa birden qonystanyp qalugha shart-jaghday jasaghany jón ekenine de preziydent nazaryn audardym.

Osyghan baylanysty, taghy bir úsynys - Qazaqstan Respublikasynyn «Qayyrymdylyq turaly» zanynyn negizinde, qazaq kóshine baylanysty arnayy qayyrymdylyq sharalaryn qarastyru mәselesi de sóz boldy. Qazaqtyn auqatty azamattarynyn shette jýrgen qandastaryn elge oraltugha, oralghan júrtty Ýkimet ayqyndaghan ónirlerge qonystandyrugha, auyl qúrugha qarjy bóletin mezgil jetkenin mysaldarmen ayttym.

Preziydent múqiyat tyndap, «Qúday búyyrsa, jasaymyz!» dedi.

Tórtinshisi úsynysym – búrynghy Kóshi-qon Agenttigin qayta qúru turaly.

Búl jóninde, «Qazirgi tanda basqaru jýyesinde jana Agenttik qúru joq. Biraq, Enbek jәne halyqty әleumettik qoghau ministrliginin qúramyndaghy Kóshi-qon komiytetin keneytip, óz aldyna bólek komiytet etip qúru jaghyn qarastyrugha bolady» dedi, Qasym-Jomart Kemelúly.

Besinshisi – 18 qarashany – «Últtyq kóshi-qon kýni» merekesi etip belgileu turaly.

1991 jylghy 18 qarashada «Basqa respublikalardan jәne shetelderden selolyq jerlerde júmys isteuge tilek bildirushi bayyrghy últ adamdaryn Qazaq KSR-inde qonystandyru tәrtibi men sharttary turaly» Qazaq KSR Ministrler Kenesinin №711 Qaulysynyn eki tildegi kóshirmesin ala bargham.

Osy Qauylynyn negizinde 1997 jyly «Halyqtyn kóshi-qony turaly» Zan qabyldandy, millionnan astam qandasymyz Otangha oralghanyn, biz «18 qarashany» shetelde jýrgen qazaqtardyn taghdyry sheshilgen tarihiy kýn dep esepteytinimizdi, sol ýshin búl kýnnin tarihiy manyzy tótenshe zor ekenin aytyp, «Qazaqstan Respublikasyndaghy kәsiptik jәne ózge de merekeler turaly» QR Preziydentinin Jarlyghyna tolyqtyru engizip, 18 qarashany – «Últtyq kóshi-qon kýni» merekesi etip belgileuinizdi súradym.

Preziydent eski qújatty paraqtap, taqyrybyn, keybir betterin dauystap oqyp, sonynda Erlan Tynymbayúlyna berdi. Eskeriledi dep senem! 

Altynshysy - Qytaydaghy jәne Qytaydan kóship kelgen qazaqtar turaly.

Osy jerde myna ýsh týyindi erekshe atap óttim.

Onyn birinshisi – Qytaydan kóship kelip, Qazaqstan Respublikasynyn azamattyghyn alghan qandastarymyzdyn QHR azamattyghynan shyghu turaly; Ekinshisi - «Otbasyn biriktiru maqasatyndaghy shaqyrudyn» Qytay jergilikti organdary jaghynan qanaghattandyrylmay jatqany jayly; Ýshinshisi – jәne sol Qytaydan kóship kelip, Qazaqstan azamattyghyn alghan qazaqtardyn Qytay vizasyn aluynyn qiyndyghy.

- Syrtqy ister ministri Múhtar Tileuberdi jaqynda «Qytayda oqytu ortalyqtarynda otyrghan etnikalyq qazaq joq. Búl aqparat rastaldy. Ol ortalyqtarda tek qúqyq búzushylar ghana otyr... Bizge "bәri jiberildi" degen resmiy týrde aqparat berildi» dep mәlimdedi ghoy. Búl turaly sóz boldy ma?

-En bastysy, osy mәselelerge kelgende Qazaqstan Respublikasynyn Syrtqy Ister ministri Múhtar Tileuberdi myrza saq jәne Qytay zandaryna sauattyraq bolghany jón. Qytay jaghy bergen mәlimetten góri, osyndaghy enirep jýrgen júrttyn zary men kýpti kóniline kóbirek den qoyuy kerek!

Múny aytyp otyrghan sebebim, Múhtar Tileuberdi myrza Qazaqstan syrtqy ister ministrinin orynbasary bolyp túrghanda, (janylmasam, 2018 jylghy 16 sәuirde) deputattardyn súraghyna jauap berip jatyp, «Olar túraqty tirkeuden shyqpaghanyna baylanysty qamalyp otyr. Sebebi olar túraqty tirkeuden shyqpaghandyqtan qosymsha әleumettik tólemderdi alyp otyrghan. Sol sebepti jergilikti biylik búghan tyiym salyp otyr. Osynday mәseleler tuyndap otyr...» degeni de bar.

«Qosymsha әleumettik tólemder» dep otyrghany – zeynetaqy bolsa kerek. Qytay zany boyynsha, Qytay memleketinin azamattary qay elge qonys audarsa da zeynetaqysy men basqa da jәrdemaqylardy alu qúqyghy bar.

Al, Qytay Halyq Respublikasyn qoldanystaghy «Azamattyq turaly» zanynyn 9-babynda «Shetelge qonystanghan QHR azamaty óz erkimen shetel azamattyghyn qabyldasa, sol kýnnen bastap, QHR azamattyghynan avtomatty týrde shyqqan bolyp esepteledi» dep, anyq jazuly túr.

Demek, Qytay Elshiligi Qazaqstan azamattyghyn alghan qazaqtardy songhy kezde osy tәrtippen azamattyqtan shygharmay, «Qos azamattyqqa» ózderi iytermelep otyr. 25 jyl boyy atqarylyp kelgen óz zanyn ózderi ayaqqa taptauda...

Búl – qazaqtargha qasaqana jasalyp otyrghan sayasiy qysym deuge bolady!

Osy әngimenin bәrin Qytaydyn qatysty zannamalary men normativtik qújattarynyn qytaysha kóshirmesin kórsete otyryp, egjey-tegjeli jetkizuge, preziydenttin nazaryn barynsha audarugha barymdy saldym.

Qasym-Jomart Kemelúly Qytaysha Zandardy qolyna alyp, qytaysha oqyp otyrdy jәne Syrtqy ister ministrine tapsyrma beretinin aytty.

Endi, songhy – jetinshi úsynystyn kóshi-qongha qatysy joq.

Ol – Qazaqstannyn halyq jazushysy, qazaqtyn asa kórnekti aqyny Túmanbay Moldaghaliyevtyn kelesi jyly atalyp ótiletin – 85 jyldyghyna baylanysty.

Jinaqtap aytqanda, bir ay boyy kóz ilmey dayyndalghan, asygha kýtken qabyldau óte sətti boldy. 15-20 minutqa josparlanghan qabyldau, jogharyda ayttym, jarty saghattan asa uaqytqa sozyldy. Memleket Basshysyna jetkizsem degen jeti úsynysym tolyq, egjey-tegjeli aytyldy. Eshqanday shekteu bolghan joq. En bastysy, Preziydent Qasym-Jomart Kemelúlynyn yqylasy men peyiline dən riza boldym. «Osy mәsele turaly Sizden súrayyn dep otyrmyn, aytynyzshy...» dep, keybir úsynystarym túsynda  ózime súraq ta qoydy, preziydent! Sóytip, emin-erkin, kósilip sóyleuime barynsha mýmkindik berdi.

Taghy da elep-eskerip qabyldaghan Preziydent Qasym-Jomart Kemelúlyna, qabyldaudy úyymdastyrghan Erlan Tynymbayúly men Berik Uəliy inilerime shyn jýregimmen rahmet aytam! Elimiz tynysh, azamattarymyz aman, kóshimiz baysaldy bolsyn!

- Auyt agha, egjey-tegjeyli әngimeniz ýshin sizge de rahmet! 

Ángimelesken Núrgeldi Ábdighaniyúly

Abai.kz

23 pikir