Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Ädebiet 2725 2 pikir 26 Şilde, 2018 sağat 09:04

Tereñdik. Tämsil. Talasbek

Qazaqtıñ intelektual jazuşısı, küyşi Talasbek Äsemqwlov birinşi tamız küni 63 jasqa keler edi. Jazuşınıñ közi tiri bolsa, Payğambar jasın oqırmandarı atap öter me edi, ötpes pe edi, belgisiz. Belgilisi - bolaşaqta talasbektanuşılar köbeye bermek.

Abai.kz aqparattıq portalı oqırman nazarına belgili sınşı Äsiya Bağdäulettiñ maqalasın wsınıp otır. 

Qazaq jastarı eki birdey ruhani sardarınan ayırıldı. Onıñ biri köktemde ketken aqın Ämirhan Balqıbek bolsa, ekinşisi küzde qaytqan jazuşı Talasbek Äsemqwlov edi.

Ekeui de jastardıñ dosı, ädebietşilerdiñ köñil kökjiegin keñitip otırğan enciklopediyalıq bilim iesi edi. Arğı-bergi tarihtı, ädebiet pen mädenietti sol eki azamattan artıq biletin adamdı taba almaytınbız. Sol eki ağanıñ intellektualdıq küşin paydalansa, tau qoparuğa bolatın edi. Biraq ekeuiniñ de qoğamğa kerektigin sezingen mereyli sätinen göri qajetsizdigin tüysingen qamırıqtı künderi köbirek bolğan siyaqtı. Basqa kez kelgen qoğamda aqıldı adamnıñ, intellektual, talanttı adamnıñ mereyi üstem, ol adam bay-däuletti. Bizdiñ qoğamdağı paradoksqa qarañız, jañağı eki ağamız da wşan-teñiz bilimmen soñğı jıldarı üyde otırdı. Jwmıssız. Qazaqtıñ kez kelgen balası solarmen deñgeyles bolsa ğoy, äñgime basqa edi. Biraq olay emes. Olar mıñnan, tipti millionnan suırılıp şıqqan ardağımız edi. Al qay jağıña qarasañ da bilimsizder men diletanttar tolıp jüredi. Eñ bilimdi adamdar jwmıssız otıradı. Bwl neniñ qwdireti? Ruh pen teksizdiktiñ küresi jürip jatır desek, eki ağanıñ ömiri de sol wlı maydandağı ülken qwrbandıqtar siyaqtı äser qaldıradı. Bwl – qoğamğa soğılğan şapalaq, ruhtıñ eskertpesi. Biz jeñilip jatırmız... Jä, ol jayında keyinirek.

«Elu segiz degen erkek öletin jas pa eken?» deuşi edi «Taltüs» romanınıñ bir keyipkeri. Küy siyaqtı qwyılıp twrğan roman jazğan Talasbek Äsemqwlovtıñ özi de, jañağı sözdi auzına Qwday salğanday, elu toğızında ıqılımğa ketti. Qwday salğanday deymiz-au, şın talant iesiniñ sözin, auzına Qwday salmağanda, kim salatın edi? Ömir men ölim qanday tılsım bolsa, talant ta sonday tılsım ğoy. «Talasbektiñ bükil ömiri, jazğanı men sızğanı, tüygeni men tüysingeni tılsımğa tolı edi» degendi, qatelespesem, Didar Amantay ayttı-au deymin.

Rasında, Talasbek Äsemqwlovtıñ qoñırqay jüzine, oylı közderine bayıptap qarasañ, keudesindegi kümbirdi estuge bolatın. Bir sät te toqtamay, bayıppen, sırbaz ğana tögilip twratın, mwñdı da säuleli qoñır küy edi ol. Talasbektiñ el aytatın tılsım magiyası sol bolatın. Sol küydiñ bwdan bılay tınşığanına ilanğıñ kelmeydi. Ol özi tartatın küyler siyaqtı keñ, epikalıq tınıstağı adam edi ğoy. «Tättimbet seri» romanına üñileyikşi. «Adam tağdırdı tañdamaydı... tañday almaydı... Tağdır adamğa qonadı... Sondıqtan tağdırıñ än eken, al än baqıtqa... quanışqa jat... Baqıt penen än... bir-bi-rine eşqaşan qosılmaytın... bir-birimen qatar twra almaytın... eki bölek jaratılıs... Än... qasiretpen ğana tuıs... Qasiret pen qamırıq... änniñ azığı... Al tağdırıñ än eken... onda köreşegiñ – qasiret... Osığan moyınswn... Sebebi bügin ayırılğanıñnan... keleşekte ayırılarıñnan... bayağıda... öziñ düniege kelmey twrıp ayırılğansıñ... Sebebi... sen änsiñ... än bolıp keldiñ... än bolıp ketesiñ... Bwl düniede... sen qimaytın eşteñe joq...». Bwl, önerpazdardıñ bärine aytılğan kesim. Auır da azaptı, biraq şınşıl kesim.

Adamnıñ sanasında eñ ülken silkinis, eñ ülken jañalıq, ölimniñ haqtığın tüysingen kezde boladı. Bala keziñde äldekimniñ ölimin köruiñ mümkin. Sağan aytadı, «Nağaşı ağañ (atañ, apañ, bäribir, äyteuir sen öziñ jaqsı körgen bir adam) basqa jaqqa ketti, endi kelmeydi». «Eee, deysiñ sen. – Tım alısqa ketken boldı-au». Odan keyin de ölimdi talay ret köruiñ mümkin. «Tiriniñ bäri öledi» degendi orayı kelgende aytıp ta jüruiñ ıqtimal. Biraq ölimniñ haq ekenin äli tüysinbeysiñ. Onı tüysinu säti bir adamğa erte, bir adamğa keş keledi jäne ömirde bir-aq ret keledi. Sol sätten bastap adam özgeretin, eseyetin sekildi. Talasbek Äsemqwlov kitabi bilimnen bölek, ömirlik danalıqtıñ, ömirdi eñ joğarğı mağınasında qabıldau biliminiñ iesi edi. «Taltüstegi» qiyanattı köp körgen Äjigereydi alıñızşı ( Äjigerey Talasbek ağanıñ balalıq şağı emes pe edi). Qarşaday kezinde atası qaytqanda, qanday tereñ baylamğa keledi: «Ölim – adam özgerte almağan jalğız ğana baylam eken. Basqanıñ bärin öz aqılına bağındırdı, aytqanımen jürgizdi. Ölim ğana adamnıñ biliginen tıs, päk küyinde qalıptı. Pendeniñ armanı tausılğan ba. Qolınan kelse ölimge de bilik jürgizer edi. Biraq ölim, adam eşqaşan attay almaytın şektiñ ar jağında, tılsım düniesinde twr. Adamnıñ qolı oğan eşqaşan jetpeydi. Adam tek qana öle aladı. Biraq ölimniñ sırına eşqaşan qana almaydı. Sondıqtan ölim düniedegi jalğız ğana şındıq, kir şalmağan jalğız ğana aqiqat... Kenet... jaqınıñnıñ ölimi öziñniñ ölimiñe meñzep twrğanın tüysinesiñ. Sebebi är ölim – ärkimniñ ölimi. Sebebi  är ölim – bäriniñ ölimi». Qanday tamırlı, kemeline kelgen bayıptı pikir. Bärimizdiñ sanamızdıñ bir tükpirinde bayız tappay bezgektep jürgen oy. Biraq sol oydı Talasbek qağazğa tüsirgende ğana, ol kieli kitap sözindey bwljımas formasın tabadı.

«Pendeniñ jalğız jwbatuşısı – ölim, – dedi ol tağı da sol romanda.

– Adam pende qırıq qwlaş zındannıñ tübinde jatsa da ömirden ümitin üzbeydi. Al ölim degen basqa, erekşe baq. Ärbir adamğa kesimdi küni keletin täni ölim emes. Paqırlıqtan kemeldengen, bes jasar balanı payğambar därejesine köteretin erekşe tüysik retindegi ölim». Jalañ pälsapa emes. Balañ köñildiñ sättik äseri de emes. Adam wzaq ömir sürip, köp quanış pen qasiretti körgennen keyin ğana, aspan jaqtan kelip, jürekke tüyilui mümkin jalğız baylam. Köp adam onday baylamnıñ biigine köterile almaydı. Olardıñ ölimnen qorqatını da sodan şığar? Al Talasbek qorıqsa, «jiğan bilimimmen bölise almay ketem-au» dep qorıqtı. Ölimnen qorıqqan joq. Onıñ minez-bolmısı bala siyaqtı bolsa da, «momaqan danalıq» ılği da özimen birge edi. Bireuler aytadı, «Közi tirisinde maqtau kerek edi, Talasbek öz bağasın bilmey ketti» deydi. Joq, ol kisi öz bağasın biletin. Özgeniñ bağasın sonşalıqtı biletin adamnıñ öz bağasın bilmeui qisınğa sıymaydı. Biraq jılı sözge zäru bolğan joq desek, tağı da jalğan bolar edi. Ol öz bağasın bile twra, özi aytatın «publika bolıp qalıptaspağan» qoğamnıñ özimşildigi men pasıqtığına köndikken, dünieniñ opasız jalğandığın da, bärin – bar qalpında qabıldaytın jäne sonıñ bärinen biiktey alğan adam edi. Aqılı kemel adam bärinen biiktey aladı. Biraq aqıldan bölek, jan degen substansa bar emes pe? Mine, sol jan degen jarıqtıqtıñ «auıru, janşılu, azap şegu» degen qabileti boladı. Adam aqılımen bärinen biiktep twrğan künniñ özinde, jüregi men jüyke jüyesindegi äldebir iirimder onıñ janın qılbwrauğa salıp şıñğırtıp jatadı. Talanttı adam bizsiz de jalğız, esti adam bizsiz de baqıtsız.

Keyde Talasbek ağa keleşektiñ adamı siyaqtı körinetin. Keyde kerisinşe, on toğızınşı ğasırdan adasıp, qalıp qoyğan adamday elesteytin. Añğaldığı men danalığı astasıp jatatın, peyil tazalığı oğan jastardı, jastardı oğan tartatın da twratın. Ol qaşan da jañalıqtıñ, käsibiliktiñ, talanttıñ jağında boldı. Jäne jastardı önerge tar şeñberde qaramauğa üyretti. Özi dästürli prozanıñ ökili bola twra, jañaşıl äriptesterin qorğap-qoldau jolındağı jankeştiligi tañğaldıratın. Söytsek, ol ädebiettegi korifeylerdiñ özinen keyingini körmey tastau «talantına» tañırqap, eñ bastısı, keyingi buındı da sol şeñberde tärbielep jatqanın sezgende ündemey twra almağan eken. Önerge qiyanat bastalğanda şıday almağan eken. Öytkeni özi aytpaqşı, «talğam degen estetikalıq ar-wyat» bolatın.

Talasbek ağanıñ kez kelgen maqalası ülken filosofiyalıq, estetikalıq traktattıñ jügin arqalauşı edi. Ärqaysısı körkem şığarmadan beter tereñ bolatın. Oyın sığımdap beretini sonşalıqtı, är abzacın bwtalap, jaña oy, jaña tolğam men payım aşıp, tañırqap jatatınsız. Ol Didar Amantay, ne Aqberen Elgezek, ne Erbol Alşınbay siyaqtı özi jaqsı köretin inileriniñ şığarmaşılığın tüsindirse, jalpı, ädebiet, jalpı, söz öneri, oylau jüyesi, ömirge pälsapalıq qatınas jaylı jazğan bolıp şığatın. Öytkeni ol kisiniñ tınıstau täsili sol edi, ol ne närseni de öziniñ oqığan, bilgen köp düniesiniñ kontekstinde qabıldaytın. Bizdiñ keybir qwbılıstardı, minezderdi, keybir avtorlardı ol kisidey qabılday almaytınımız, jañağı avtorlardıñ kemşiliginen emes, özimizdiñ Talas ağaday tereñ bilimimiz men kemeldigimizdiñ joqtığı edi.

Ol kisi birde telefon şaldı. «Oqığam joq» degen maqalam şıqtı, oqıdıñ ba?»  «Oqığam joq...». Talay närseni «bilmeydi ekem, körmeppin, oqığam joq» dep moyındauğa tura keledi, biraq däl osı maqalağa qatıstı Talas ağağa aytqan jauabımdağı auırlıqtı bwrın-soñdı sezip körsemşi. «Oqığam joq...». Qarap otırsam, sol maqalalarımen-aq Talasbek ağa bärimizdi tärbielep jür eken ğoy. Eşqanday universitette sabaq bermegen, eşbir därisi üşin jalaqı almağan, biraq sanalarda bilik jürgizetin wlı lektor, wlı wstaz bolıptı. Qazaqtıñ kökireginde säulesi bar bütin bir wrpağın ösirip şığarğan eken ol. Bılay qarağanda, «oqığam joq» sindromı bir ğana Talasbek ağanıñ buınında ğana emes, odan keyingi jas buında da bas köterip kele jatqan. Ol ağalardıñ iştarlığın beysanalı sezuden tuğan jap-jas iştarlıq bolatın. Talasbek ağa sonıñ aldın aldı. Üyinde otırıp-aq, «otuken.kz» saytı arqılı-aq ülken jükti köterip jüripti.

Joğarıda aytqanday, ol basqa däuirde, basqa, bwdan göri tekti, taza formaciyada ömir süruge tiis adamday edi. Jäne sonday formaciyanı qalıptastırğısı keldi. Özim körmesem de, keyingiler körsin deytindey-di. Talasbek ağa şeksiz optimist bolatın. «Efial'ttıñ kegi nemese qazaq interneti jaylı bir üzik sır» degen maqalası esteriñizde me? «Internetti joyu auanı joyumen birdey» deytin jañaşıl keyipkeri Asanqadır turalı: «Ertegidey ömirdiñ şeti bizge taqap kele jatır. Biraq onıñ da üsti bwltsız aspan emes. Özine tän oy-şwqırı, qaltarıs-qateri bar. Mine, osı jaña bolmıs, jaña şındıqtıñ saqşıları, saqtauşıları taksileriniñ terezesinen qol bwlğap ketip bara jatır. Bolaşaq osılardıñ qolında dedim iştey. Tek abıroydan ayırmasın» dep ayaqtaytın edi ğoy... Ol özi de, «otuken.kz» saytın oñdı-soldı şarlap jürgen wrpaqtan köp ümit kütti. Öytkeni ol wrpaq özgeniñ mädenietimen, ädebietimen qanşalıqtı tanıs bolsa, öz halqınıñ ruhani baylığınıñ şın bağasın, joğarı bağasın sonşalıqtı biluge tiis. Jäne ol wrpaq önerge eşqaşan qiyanat jasamaydı. Talasbek ağanıñ tälimin dwrıs siñirse, däyim layıqtı şığarmanı moyındaydı, jañaşıldıqtı qabıldaydı, beyneleudiñ jaña tilin izdeytin boladı.

Jäne Talasbek ağa tögiltip, bwrqıratıp ta jaza alatın. Äsirese, kinodramaturgiyada tüydektelip, töpeley qwyılatın şwraylı tildi tiriltti. Mwhañ men Ğabeñderden keyin däl solay körkem tilmen söylesetin, astarlap söylep, köp aytatın keyipkerlerdi körgen emespiz. «Ağatay, osı seni işiñnen bir närse ottay qari ma, al meni şoqtay şıjğıradı» deytin Birjan salınan keyin kemeñger Qwnanbaydı kütip jür edik. Bwğan deyin «Twmardı» jazdı, «Jeztırnaq», «Kökbalaqtıñ ölimi» boldı, wsaq-tüyekpen aldanbay, alañsız jazuğa mümkindik bolğanda, tağı qanşama dünieler oyında bar edi... Ol kisiniñ romanı men povesine de qanşama aqparat, qanşama twjırım sığımdalıp enip jatatın. Prozanı köp jazğan joq. Bar bolğanı eki roman, bes-altı äñgime ğana. Biraq işinde qanşama jañalıq, bayağı qazaq üşin üyrenşikti, qazirgi qazaq üşin tosın jañalıq bar edi. Qazaqtıñ wlttıq dünietanımı barğan sayın jwqarıp bara jatqanı ras qoy. Talasbekpen birge eki ökiniş ketti. Sonıñ biri, endi qazaqta sonşama bilim jinaytın, bilimge aşqaraq wrpaq tua ma, onıñ bärin qazaqı zerdemen qorıta ma, ekinşisi, bwdan keyingi, Jünisbaylardan (Talasbek Äsemqwlovtıñ atası) tälim almağan qazaqtıñ boyına sol tamırlı tanım bite me degen ökiniş.

Olay deytinimiz, Talasbek Äsemqwlovtıñ äleminde aşıq mätinmen aytılmaytın, biraq qazaq üşin asa mañızdı wğımdar bolatın. Esiñizde me, «Taltüstegi» alğaşqı oqiğa? Sabıt şal kempiriniñ moynına şılbır salıp, atpen süyrey jöneletin. El-jwrt toqtatıp alğanda, «Ne boldı, Saba?» dep swramay ma? «Periştedey balamdı qor qıldı, süyegin jasıttı» deytin aqsaqal. Äjigereydi basınan tepkeni üşin kempirin törkinine qaytaruşı edi. Nemese «Birjan sal» fil'minde «Azamattıñ arı taptalıp jatqanda bir qatınnıñ ölimi sadağa» deytin Äpiş. Sonıñ bäri bizge bwljımas zañ, mızğımas moral' bolıp bekidi. Öytkeni wmıtıla bastağan, biraq qanımızda, sanamızda bar wstanımdar edi. Qazaq mädenieti Omar Jälel aytpaqşı, «Matuşka Rossiya deytin orıstardiki siyaqtı äyel tekti mädeniet emes, atajwrt, atameken deytin atatekti mädeniet». Tağı da sol «Taltüstegi» Äjigereydiñ wnatqan qızımen kezdesip kelip, tañerteñ atasına sälem beretin sätin alıñızşı. «Atamnıñ közinen özgeniñ baqıtına degen şeksiz qwrmetti kördim» deytin. Talasbek ağanıñ özi de sonday jomart, darqan jürektiñ iesi edi. Onıñ optimistigin de, jastarğa jaqındığın da solay ğana tüsindiruge boladı.

Öytkeni adam o basta baqıttı bolıp düniege keledi. Onı baqıtsız qılatın, şermende qılatın biz. Biz degenimiz, qoğam, qoğam degen maşina, kädimgi konveyer, barıñdı, asılıñdı jwta beredi, jwta beredi, jwta beredi... qazir jastar bir närseni tüsingendey boldı. Talasbek pen Ämirhan tarığıp ötken qoğamnan ayauşılıq kütu, jaqsılıq kütu qisınsız. Bwl qoğam jaqsı adamnıñ, tereñ adamnıñ, ilim jiğan adamnıñ qadirin bilmeydi. Sırttay qarağanda sanalı adamdardıñ wyası siyaqtı körinetin ädebi ortanıñ, ziyalı ortanıñ da jazılmağan zañdarı bar. Al Talasbek ağalardıñ bar ayıbı, sasıq zañdarmen jürmeuinde edi. «Tura bide tuğan joq» dep talay adamdı közinşe sınadı. Aşı aytqan kezderi boldı. Sol kisiniñ sözinen keyin «auırıp» qalğan talaydı bilemiz. Biraq Talasbek ağanıñ eñ keremet qasieti – jaqsı şığarmanı körgende ündemey qaludı qılmıs sanaytın. Bärimiz sol kisidey oylap, sol kisidey äreket etsek, öner men ädebiette ädilet ornap, onıñ sapası biikter me edi, kim bilsin...

Wlttıñ sapası sanaulılarmen ölşenedi ğoy. Talasbek, Ämirhan, keşegi Asqarlar siyaqtı, oy alıptarımen ölşenedi. Sondıqtan olardıñ küyi – «memlekettik mañızı bar is» bolu kerek. Joğarıda ayttıq qoy, ruh pen teksizdik taytalasında teksizdik tıqsırtıp baradı. Al mına qoğamnıñ ruh ielerin bağalaytın beti körinbeydi. Basqanı bılay qoyğanda, mısalı, Talasbek Äsemqwlovtıñ üyindegi jeñgemiz Zira Naurızbaevanı tanımı tereñ, asa talanttı mädeniettanuşı retinde bilemiz. Osınday eki birdey talant iesiniñ bir şañıraqta toğısqanına ılği da tañırqap jüruşi edik. Endi Zira jeñgemiz qorğansız qalğanday elesteydi. Talasbektiñ jarı bolğanı üşin emes, asa tereñ intellekt iesi bolğandığı esepti, Ziranıñ bilim-biligi qwyılar arnasın tapsa eken deysiñ.

Ölige aytar ökpe joq. Aynalayın tiriler, qwrığanda biz, oylı adamnıñ jalğızdığına jalğızdıq jamay bergenşe, azabın jeñildeteyikşi...

Äsiya Bağdäuletqızı

Abai.kz

 

2 pikir