Beysenbi, 2 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 402. Jazılğandar — 27. Qaytıs bolğandar — 3
Äleumet 3730 10 pikir 20 Şilde, 2018 sağat 10:18

Narcissizm. Bizdiñ qoğam "aynağa tabınadı"...

«Oy, şirkin zaman-ay!» dep qoyuşı edi bayağıda bala künimizde bir kisiler. Sondaydı biz de köre bastadıq. «Adam qalay, zaman qalay özgerdi, Özgergendi şükir qazir köz kördi» dep tamıljıtıp edi Şımbolat degen şayırıñız bir kezde. (Qalı bar patşanıñ «Qayta qwru» kezi edi-au deymin, qatelespesem).

Meniki jäy qısqa äñgime änşeyin: adamdardıñ mıñ özgerisiniñ bir özgerisi turalı ğana. Jalpı özgeris köp. Onıñ işinde jaqsı özgeris, jaman özgerister de bar. Ökinişke oray qazaq qoğamında birinşige qarağanda, ekinşi özgeris jeñis tuın jelbiretip, qolında wstap twr äzirşe. «Zamanuai gorodskoy  qazaqtar» men «artta qalğan  auılbayski qazaqtardıñ» mädeni-psihologiyalıq su astı teke-tiresi jürip jatır äli (Älemde bwl fundamentalister men modernisterdiñ şayqası dep ataladı. Fundamentalister – şıjıq nan jep, ayran işse, modernister – gamburger jep, koka-kola işetinder).  Keñ etek köylek kiip, oramal tartqan äjeler men şaşın himiyalatıp, tırıstırıp, şorti kigen äjeler de jür aramızda. Bwl endi keñesten qalğan eski kesel (Ol endi jaña keselge wlasıp ketpese boldı, äyteuir). Qwdayğa şükir  beti beri qarap jatqandar da bar. «Şirkin-ay, Mäskeuge barıp, Leninniñ mürdesin bir körer me edi!» dep armandağan ağayın qazir qajılıqtı armandap, payğambardıñ jatqa jerine ziyarat ete bastadı. YAğni, arman auısa bastadı. Bäri sol armannan şığadı eken ğoy, teginde. Adam – armannıñ qwlı. Ideyanıñ qwlı. Kredonıñ qwlı!

Hoş,  ötken kündi de türtpektep eske tüsirip jatırmız. Endi nostal'giyanı noqtalap,  bügingi künge bet bwrayıq. Joğarıda biz aytpaqşı  bolıp jatqan närse özgeriske qatıstı edi ğoy. Sonıñ bäri dendep kelgende, ruh pen denege qatıstı bop şığatın siyaqtı. Qazir älemde dene üstem. Ruh janşılıp jatır. Dene men ruh ara qatınası turalı tamaşa bir tuındı ol ataqtı ertekşi G.H.Andersenniñ «Köleñke» attı äñgimesi der edim. Onda qoğamnan qoldau tappay, teperiş körgen beyşara ğalımnıñ özin öz köleñkesine satqanı turalı aytıladı. Öytkeni, onıñ özinen göri köleñkesi pısıqay, zamanğa töselgiş bop şığadı da, köleñke qojayınına «men qojayın, sen köleñke bolsañ, seniñ bar jağdayıñdı jasaymın» dep wsınıs aytadı ğoy. Janı qısılğan ğalım bwl wsınıstı qabıldap, köleñke boluğa kelisim beredi. Ätşi äñgime. Ras aytam. «Mäñgürttendiru marsel'ezası» degen mändi şığarma jazğan M.Şahanov ağamız da:

Ğasırımız – izdeu, örleu, qiratular alañı,

Adamzattı qarın müdde qayda bwrıp baradı?

dep tolğanısqa tüsip jürgeli qaşan?!  Qazir sol denege qaray qattı ketu ädeti boy körsetip jür. Bwl ketis ne ketis? Jastar arasında äsirese. Ülkenderde ülesten qalıp jatqan joq. Bwl jolda olarda barın bazarğa salıp jatır. Tam jarıs, toy jarıs, toqal jarıs...  degendey. Sonıñ bir özektisi – özin-özi körsetu jarısı. Öz-özin körmege qoyu derti. Ol köbine  teledidar, internet, häm fotografiya arqılı iske asadı.  Internetti onıñ jeti atası jaylap alğan: feysbuk, instagramm, gugl, yutub, vatsap, tvitter t.b. Men özim internetke qarsı emespin. Şamam jetkenşe onıñ nu ormanın kezip jürgenniñ  jannıñ birimin. Odan alğan paydam orasan zor. Tilmen aytıp jetkize almaymın, tipti. Aytpağım, jeke jandardıñ internettiñ äjet şığarğış qızmetin, basıbaylı jeke basın jarnamalaytın  qwralğa aynaldırıp alğanı jayında. Bet-aldı özin jırtitıp, internettiñ o şeti, bw şetinen körsete beru, yaki körine beru. Äyteuir özimdi bir körsetip qalsam degen aram oy. Olardıñ bar tıqpıştaytını: jürip-twrğanı, işip-jegeni, kigen kiimi, taqqan äşekeyi, dünie-mülik, qora-qopsısı. Osınıñ bäri nege qajet?  Osınıñ bärin el-jwrtqa jariya etu kerek pe? Meniñ qaupim osınıñ bäri adamğa ziyan keltirip jürmese. Adam bara-bara twlğa boludan qalıp, jasandı bir mutantqa aynalıp ketpey me? YAki, Ş.Aytmatov ädebi beynesin jasap ketken mäñgürtke? Adamdar  bara-bara realdı ömirden qattı qol üzip, virtualdı keyipkerge aynalıp bara jatır. Adamdardıñ et-pen süyegi ornında twr, biraq olar temirdey suıp bara jatır. Temirge tabınuşı metallister siyaqtı mısalı. (Metallisterden mısal:

Mamaanarhiya,

Papastakan portveyna.

                                             V.Coy).

 

Jañalıqqa janı qwmar qazaqqa söytip subkul'tura wrığı sebilude.

Bet aldı suretke tüsu ädeti payda boldı. Jön-josıqsız. Tiri adamnan onıñ jansız sureti qadirli bop ketti qazir. Adamdardı jappay beyneqwmarlıq bilep aldı. Surette öziñdi öziñ körsetudiñ bir ädisi. Külip tüsu, mwñayğan bolıp tüsu, baysaldı adamnıñ keypine kirip yağni sonıñ maskasın kiip tüsu. Ol üşin bet-älpetiñdi mıñ qwbıltıp, mimikanıñ  şeberlik klasın körsetuiñ kerek-aq. Keremet, «fotogigeniçno» dep qoyıp. Aqın-jazuşılardıñ suretke tüsude öz maskası bar. Ol qattı oylanıp-tolğanıp, bükil adamzattıñ qamın jep jürgen siyaqtı bop tüsu. YAki öte talanttı beyne keypine kirip ne bolmasa şeksiz şabıt qwşağında şalqıp twrğanday bop körinu. Biraq qanşa fotosı keremet bolğanmen, jwrt onı jazğan düniesine qarap bağalaydı ğoy. Fotosız aqın aqındıqtan qalsa onda Bwqar jırau men Mahambet eñ bayğws şayırlar bolar edi-au, sirä! Bayağı keñes ükimetindegi sayasibyuro müşeleriniñ fotoşerui özinşe bir tarih. Fotosuret –  keñes şonjarlarınıñ asa zor ideologiyalıq qaruı bolğan ğoy sirä! Bwrın bireudi bireu suretke tüsirip jürse, endi onı qoyıp, özimizdi-özimiz tüsiretinge köştik. Jwrttan qalıp qoymayın dep qazaqta selfişiletip jatır-ay. Bwl endi tım artıq närse siyaqtı. Ataqtı ağılşın psihoanalitigi Donal'd Vinnikot selfi tüsiruşini jwrttan öziniñ şın beynesin  jasırıp, qoldan jasandı beyne jasauşı deydi. YAğni, ol özimen-özi oynaytın adam. Ol köbine köpşiliktiñ ığımen jüretin, kommentari men laykqa täueldi jarımjan jannıñ qılığı. Ğalımdardıñ aytuınşa künine keminde 3 ret selfi jasağan adam – sırqat adam. Bwl sırqat turalı bir aytsa osılar aytar ma eken degen jurnalisterimizdiñ özi sırqat: internet-addikciya dertimen. Suretke bet aldı tüsudiñ bir jaman jeri –  adamdı kädimgidey auıtquğa äkep soğatını. Oğan dälel – 19 ğasırda etek alğan fotosurettiñ postmortem janrı.  Onda adamdar tirilerdi qoyıp, ölgen  tuısqandarınıñ mäyitimen suretke tüsudi jappay ädetke aynaldırğan ğoy.

Al, endi teledidardı jata-jastanıp jaylap alğan arzan şoular men änşi-ärtisterdi aytpay-aq qoyıñız. Teledidar şoñnıñ emes şoudıñ meken-jayına aynaldı osı künde (osı sözderdi jazıp jatqanda Şoñ bi men Bernard Şou esime tüsip ketkenin qaraşı). Olar kögildir ekrannıñ ar jağınan sonda bizge ne demekşi? Olar öl tiril mağan köz tastañdarşı, meni, tek meni köre beriñderşi deytin siyaqtı bizge. Kündiz-tüni tek meniñ qas qabağıma qarap, üzdiksiz üzdigip tek meniñ bet-älpetimdi (Şımkentşe: äpti-peşenemdi) közderiñmen işip-jep otırıñdarşı  deytindey. Şaraşaysıñ ğoy. Bir betti köre bergennen. Onıñ üstine ol äjepteuir bet bolsa meyli  ğoy. Bwl özine özi qwmarlıq, özine-özi ğaşıqtıq qaydan şıqqan? Jaña şıqqan närse me, joq bwrınnan-aq bar ma? Bar eken. Çarli Çaplin mılqau kinoğa tüspey twrıp-aq, Stif Djobs ayfon oylap tappay twrıp-aq. Ol ne eken? Ol – auru. Auru?! Iya. Narcissizm degen auru.

Narcissizm – ejelgi girek (yunan) añızınan tuğan närse. Añızda Narciss degen bir jigit sudağı öziniñ beynesine qadalıp qaray bergen ğoy. Özin qattı jaqsı körgendikten. Sodan ol paqır älemdi wmıtqan. Özine qwda tüsip kelgen  qız qwday Ehoğa qaramay qoyadı. Qız qwdaydı mensinbey qoyğan soñ mäz bolsın ba, ömir boyı öziniñ sudağı suretine telmirip ğaşıq bolu jazasına kesiledi.  Aqırı Narciss degen gülge aynalıp ketken. Narciss söytip özin-özi joğaltqan ğoy. YAğni narcissizm – öziñdi-öziñ şeksiz süyu. Tek öziñmen-öziñ bolu. Al, onıñ artı täkäpparlıqqa wrındıradı. Onıñ artı keyde adamdı bar düniege baykot jariyalap, özin-özi qoğamnan oqşaulauğa (izolaciyağa) äkep soğadı. Bwl aurumen auıratındardıñ üylenuden de bas tartıp, ömir boyı eki tizesin qwşaqtap ötetinderi de bar. Sür boydaq jigitter men käri qızdar problemasınıñ da qatısı bar bwğan  (Jalpaq älemniñ janarın jaulağış Japoniyadağı hikikomoriler fenomeni de osığan keledi. Onda qazir milliondağan  hikikomoriler (qazaqşa: üyküşikter) armiyası ömir sürip jatır). Onıñ özi özgeni elemey tek özin jaqsı köruden şığıp jatqan närse. Ol özgeni elemeu, özge tügil tübinde bütkil älemdi elemeuge aparadı. Älemdik tarihta Şıñğıshan, Napoleon, Gitler, Stalin – osı narcissizm auruımen auırğan adamdar. Olardıñ älemdi bileu qwmarlığı osıdan şığıp jatır. Ataqtı filosof Fihte narciss bolğan. Ol bütin dünie, älem joq, onda tek men özim ğana barmın degen ğoy. Keybireuler tipti «osı Fihte mırza öz äyeliniñ barına da küdiktene me eken?» degen  eken sol kezde.

Iya! Abay aytadı: «Keybireulerdiñ bar öneri, maqsatı kiimin tüzemek, jüris-twrısın tüzetpek boladı da, mwnısın körsetpek, özin özi bazarğa salıp, bar aqılı  közindegi aqımaqtarğa «bärekeldi» degizbek. «Osınday bolar ma edik» dep bireuler talaptanar, bireuler «osınday bola almadıq» dep küyiner, mwnan ne payda şıqtı? Mwnşa äurelenip, sırtıñdı bir süygen qauımıña wqsatarsıñ? Sırtqa qasiet bitpeydi, Alla Tağala qaraytwğın qalıbıña, boyamasız ıqlasqa qasiet bitedi. Bwl aynağa tabınğandardıñ aqılı qanşalıq öser deysiñ? Aqıl össe, ol tüpsiz tereñ jaqsılıq süymekbirlän öser» («38 qara söz»). Narcissizm – yağni, Abayşa: özin-özi bazarğa salu, aynağa tabınu. Iya, qazir Abay aytpaqşı aqıl midan, jürekten birıñğay közge auısqan zaman. Osınıñ bäri batıstan qara qwyın bop keldi («Anjela» tayfunı qwsap mısalı). Oğan bizdiñ keñestiñ tar qorasınan şıqqan jwrtımız da şölirkep dayın otır edi. Nege batıs? Öytkeni, ol batıstıñ  «şirkeuleri: iri zauıttar, kinoteatrlar, himiyalıq laborotoriyalar, tüngi klubtar, gidro elektrstanciyalar, al poptarı: bankirler, injenerler, kino, estrada häm sport jwldızdarı, öndiris alpauıttarı, qarjı magnattarı» bolıp auısqalı qay zaman. YAğni, olarda arman auısqan. Ruh arman, dene armanğa auısqan. «Qayta örleu däuirinen» beri qaray. Senbeseñiz Osval'd Şpenglerdiñ «Zakat Evropı» («Batıstıñ ölimi») attı kitabın oqıp köriñiz. Aqıldıñ azabın qattı tartqan batıs qazir sekulyarizm salqınımen qattı twmauratıp twr. Qwdaysızdar qauımı Amerikada jantaqtay tereñ tamır jayıp jatır (Darvinizm elesi kezip jür o jaqtı äli. Maymıldarmen jegjat-jwrağat bola jazdap, ol oydan bizde äreñ qaytqan bop jatırmız).  Bireu  bälkim:  «Batısqa külgen neñdi alğan seniñ» der. Tüsinemin. Ol adamdı. Biraq söyte twra külmesem tağı bolmayd.  Ata-babamnıñ äruağı razı bolsın dep, tım qwrmasa. Sol ata-babam aytqan edi:

Auadağı jwldızdıñ altauı ürker,

Keybireuler betine opa bürker.

Bügin jaqqan opası erteñ keter,

Qwday swlu qılmasa bäri beker.

dep.

Iya, anığında «sırtqa qasiet bitpeydi». İşke bitedi. Dene – ruhtıñ köligi. Qızmetşisi. Ruhtı denege qızmetşi, malay ğıp qoymayıq. Andersenniñ äñgimesindegi köleñkesine qwl bolğan keyipker siyaqtı, öz suretimizge özimiz qwl bop qalmayıq bir küni! Suretten göri, tiri adamğa köbirek qarayıq. Şını ömirden şığıp, şın ömirge köz salayıq. Äynek ömir –  şın ömir emes. Örmekşiniñ torınan jasandı perde jasaudıñ keregi ne? Internet – suret pen informaciya bergenmen emociya bere almaydı. «Eki keme qwyrığın wstağan suğa ketedi» deydi qazaq. Eki ömirdiñ üdesinen şığu oñay emes. Eki jarılıp qalamız onda. Onıñ barar şegi– şizofreniya şalığı (derti)! Al, suret öziñdi öziñ qoldan äşkereleu ğoy ol negizi. Abay aytqanday: «Öleñ şirkin –  ösekşi, jwrtqa jayar, sırımdı toqtatayın ayta bermey» dep, biz endi özimizşe bwğan näzira jasap: «Suret şirkin –  ösekşi jwrtqa jayar, sırımdı toqtatayın tüse bermey» desek bolad. Riya. Öte qauipti närse. Riya jasauşı Qwdayğa emes, özine qwlşılıq jasaydı deydi ğalımdar. Öziñe swqtanudan sauısqanday saq boluıñ kerek. Ataqtı ämäuiler dinastiyasınıñ halifası Süleymen ibn Abdulmälik jwmağa şığar aldında aynağa qarap twrıp, özine qattı tañırqap, tamsanğan ğoy. Sol küni  ol kisi ayaq astınan auırıp, köp keşikpey qaytıs boladı. Ölimine sebepşi ayna boldı depti biletinder. Iya, aynağa abaylap qarau kerek ağayın! Äytpese, ayna seni azğırıp, öz-öziñe degen qwmarlığıñdı qozdırıp  qoyuı mümkin (Älemdegi alğaşqı selfidiñ birin 1914 jılı 2 Nikolay patşanıñ qızı Anastasiyanıñ   aynağa qarap twrıp jasağanın ayta keteyik).

Qazir adamdar  jappay ömirden qaşu ürdisine kirdi. Bwl ne närse? Bwl –  eskapizm! Eskapizmniñ de tüpki tamırı – narcissizm. Eskapizm – şın ömirden ötirik, qiyali illyuziya ömirge  qaşu. Nege? Nege qaşadı olar onda?! Öytkeni, adamzat qazir şın ömirdi qattı bılğap aldı. Qwrtıp aldı. Däri-därmek – adamnıñ as-auqatına, kino men jeñil muzıka – adam ömiriniñ mänine, kiim-keşek – (wyattı jerdi jabu funkciyasınan ajırap) birıñğay dizayn öneriniñ qwralına aynaldı. Adam qazir Qwdayğa qwl boludı tärk etip, öz qalauına jankeşti qızmet etu jolına birjola bet bwrdı (Individualizm deydi bireuler bwnı! Bwl ötirik individualizm ğoy negizi. Ol jäy änşeyin özimşildik. Şın individualizm qalauğa qızmet etuden emes, Qwdayğa qwl boludan şığadı äsili). Abay ne dedi bağana: «Sırtqa qasiet bitpeydi, Alla Tağala qaraytwğın qalıbıña, boyamasız ıqlasqa qasiet bitedi» dedi ğoy. Endi qasietti sırttan emes boyamasız işten izdeytin kez keldi. Narcissizmniñ küni sönip, nartäukeldiñ  jwldızı janatın uaqıt keldi! Aynağa şınayı qaraytın kez keldi. Äsili ayna – eki türli. Jüz ayna, jürek ayna. Biz endi  jüz aynadan bet bwrıp, jürek aynağa köp qadalıp qarauımız kerek (Ol qaraudan jürek aynısa da). Söytip, özimizge-özimiz esep bereyik bir. 70 jıl  ötirikti jırlağan halıqpız. Endi ne jırlaytınımızdı anıq bilip barıp jırlayıq (Aqırı jırlamay twra almaymız). Keyin külkige qalmas üşin. Äytpese, qaşanğı aramterimizdi ağızamız.

Maqalanı  aqın Serik Qalievtiñ «Qaltafon» öleñimen ayaqtaudı jön kördim:

 

Üñilgendi Ayfonğa künbe-kün mıñ,

Bası ettiñ azamattıq  mindetiñniñ.

Betin sürte bergenşe Aypatıñnıñ,

Şaşınan sipasañşı bir jetimniñ.

Sotka qarau zamannıñ şartı ma edi?

Pendeniñ parasatı, parqı ma edi?

Layk jinap, aldanıp mäz bolğanşa,

Sauap jinap qalğanıñ artıq edi.

Bayqamastay körmestey aynalañdı,

Virtualdı bir älem baylap aldı.

Şını işinen şığa alamay şır aynaldıñ,

Şınayı ömir, oylanşı qayda qaldı?

«Dünieniñ qızığı» uısıñda,

Jürek bar ma keudeñniñ quısında?

Androydtı telefon boldı jalğız,

Bala-şağa, dos-jaran, tuısıñ da!

Auızba -auız elge sır ayta almaysıñ,

Qwmarğa bir kirgen soñ, qayta almaysıñ.

Sausaqpenen sotkanıñ betin sipau –

Qwlşılıq bop ketkenin bayqamaysıñ.

Onsız da qısqa ömirde qadir qalmay,

Qarap twrıp ökpemniñ qabınğanı-ay!

Iirim, tartpa, qwrdım...  bäri-bäri,

Qaltafonnıñ işinen tabılğanı-ay!...

Aqjol Qalşabek

Abai.kz

 

10 pikir