Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8322. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Alaşorda 6536 1 pikir 29 Mamır, 2017 sağat 18:25

Twrsın Jwrtbay. «Qaragöz» qalay jazıldı? (jalğası)

 

Jazuşı, alaştanuşı ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ «Besigiñdi tüze!..» kitabınıñ jalğası. Ötken bölimderin mına siltemelerden oqi alasızdar:

http://abai.kz/post/view?id=7271

http://abai.kz/post/view?id=7292

http://abai.kz/post/view?id=7363

http://abai.kz/post/view?id=7851

http://abai.kz/post/view?id=7819

http://abai.kz/post/view?id=7851

http://abai.kz/post/view?id=7963

http://abai.kz/post/view?id=8004

http://abai.kz/post/view?id=8164

http://abai.kz/post/view?id=8190

http://abai.kz/post/view?id=8438

http://abai.kz/post/view?id=8635

http://abai.kz/post/view?id=8747

http://abai.kz/post/view?id=8925

http://abai.kz/post/view?id=8955

http://abai.kz/post/view?id=9050

http://abai.kz/post/view?id=9536

http://abai.kz/post/view?id=9857

http://abai.kz/post/view?id=10194

http://abai.kz/post/view?id=10277

http://abai.kz/post/view?id=10532

http://abai.kz/post/view?id=10740

http://abai.kz/post/view?id=10973

http://abai.kz/post/view?id=11107

http://abai.kz/post/view?id=11260

http://abai.kz/post/view?id=11485

http://abai.kz/post/view?id=11583

http://abai.kz/post/view?id=12512

http://abai.kz/post/view?id=12602

http://abai.kz/post/view?id=12674

http://abai.kz/post/view?id=12762

http://abai.kz/post/view?id=12863

http://abai.kz/post/48131

http://abai.kz/post/50997

http://abai.kz/post/50447

http://abai.kz/post/52092

http://abai.kz/post/52363

IV.

 Leningrad universitetindegi oquın üzdirip, Semeyge şaqırtıp alğan Qazaq oqu-ağartu komissariatınıñ bwyrığı Mwhtar üşin jemis te äkeldi. «25-jılı Semeyde «Tañ» jurnalın şığardı» (M. Äuezov). «Kinäşil boyjetken», «Bürkit añşılığınıñ suretteri», «Barımta», «Jetim», «Eskilik köleñkesinde», «Qaralı swlu» äñgimelerin jazdı. Mwhtardıñ jeke basınıñ mwñ-nalasın, quanış-renişin jır ğıp tökken ataqtı  «Qaraközdi» sol qısta jazdı» (M. Äuezov).

Mwhtardıñ qazaq halqınıñ ömirindegi ruhani äseri onıñ tek körkem äñgimelerimen, oqıtuşılığımen şektelip qalğan joq. 1926 jılı qazaqtıñ twñğış teatrın qwru üşin Qajımwqan Mwñaytpasov, Mayra Uäli qızı, Ämire Qaşaubaev, Isa Bayzaqov, Elubay Ömirzaqov, Qwrmanbek Jandarbekov ispetti saqarağa atı şıqqan önerpazdar Qızılordağa şaqırıldı. 1926 jıl 12 qañtarda Qoşke Kemeñgerovtıñ «Altın saqina», 13 qañtar küni Mwhtar Äuezovtiñ «Eñlik-kebegi» oynalıp, teatr şımıldığı aşıldı. Alayda, odan bwrın 1925 jılı jeltoqsannıñ 9-ı küni Mwhtar Leningradta jürgende «Eñlik-Kebek» sahnada qoyılıptı. Bwl, zadı, artisterdiñ şama-şarqın bayqau üşin, spektakl'diñ jayküyin bilu üşin ükimet komissiyanıñ resmi emes qabıldau bolsa kerek. Sol alğaşqı qoyılım haqında «Eñbekşi Qazaqtıñ» 10 jeltoqsandağı sanında maqala jariyalandı. Mwnda, qazaq teatrınıñ alğaşqı oyını qalay ötti, spektakl' qalay şıqtı, ne jetispedi, sol turalı mağlwmat beredi. Önerimizdiñ balañ şağındağı sın da balalıqtan arılmaptı. Oqırmannıñ esinde jürsin, äri Mwhtardıñ köñil küyinen habardar eteyik degen maqsatpen maqalanı wsınudı jön kördik. Tuğan halqınıñ twñğış teatrınıñ sahnasındağı twñğış spektakl'diñ avtorı boluı da ärkimniñ mañdayına jazılmağan. Sondıqtan da bwl quanıştı oqiğanıñ da Mwhtardıñ jüregine quanış nwrın qwyğanı sözsiz:

«Keşe Qazaqstan memelekettik wlt teatrında, Qazaqstannıñ o jaq, bw jağınan şaqırılğan sauıqşılar men Qızılorda äuesqoyları tize qosıp «Eñlik-Kebekti» oynadı.

Jinalğan jwrtpen teatr üyi lıq toldı. Işinde partiya tobınan kelgen ökilder köp edi.

Qazaqstan astanasınıñ Orınbordağı kezi bolsın, Qızılordağa kelgen soñ bolsın, qoyıp jürgen oyındar işindegi bir öñdisi bolıp şıqtı. Bwrın sahna swr bolatın: ne jasau joq, ne dekoraciya joq. Onıñ üstine oynauşılar tigen kiimdi kie salıp, qalay bolsa solay oynay salatın.

Bwl oyın onıñ janında sıp-sıpayı boldı. Öytse de birsıpıra kemşilikteri bar. Bwlardıñ keybireulerin aytıp ketkenim paydalı bolar dep oyladım. Öytkeni «köş jüre tüzeledi». Bir jolı bolğan kemşilikterdi körsetsek, ekinşi jolı bwlardıñ tüzelui – aq. Bizdiñ aldımen (...) kitapqa keziktik. Kitap bastı jazuşılardıñ biri – Äuez wlı Mwhtar (...) kitaptağı oqiğa tarihı Sarı arqadağı (Semey guberniyasınıñ Tobıqtı degen elinde) keşken oqiğa. (Bir jaq şeti jartılğan. Biraq onda kitap pen onıñ avtorı Mwhtar turalı aytılğanı añğarıladı – T.J.).

Oynauşılardıñ kigen tımağı, qazaqşa aytqanda, qırıq türli boldı.

Köldeneñ sınağan jan bolsa bwl eldiñ bayırğı bas kiimi qaysı ekenin ayıra alarlıq emes edi. Kiimge özbek kiimi de aralasıp jür. Bwda sonday äser bererlik saqaldardıñ orısşa ketkeni boldı. Jasau degende, wmıtpasam, 2 körpe, bir jastıq, bir äbdire, bir şımıldıq. Bwdan basqa közge tüserlik jasau şamalı. Idıs-ayaq tipti joq deuge boladı.

Dekoraciya: sahnağa kiiz üy dekoraciyası qwrıldı. Kerege körinbeydi. Şarşılap, bezelgen, türlep oralğan şige az ğana wqsastığı bar – bir dekoraciya boldı. Üydiñ jasauı az bolsa da, osı dekoraciyanıñ türli boyauı közdiñ jauın alıp, jasaudı eletpedi. Dwrısında bwl dekokoraciyanıñ bezegi anıq şım şige wqsamaydı. 3-bölimde, Nayman men Tobıqtı adamdarı auıldıñ sırtında otıruğa tiisti, olay bolmadı. Aydalada otırğan sıqıldı. Anadaydan esikteri üñireyip, kiiz üyler (aumaqsız, tikigen qaraşa üylerge wqsas) körinip twr. Tım bolmasa otırğan kisilerge tayau bir üydiñ sırtı körinip twruı tiisti edi.

Auıldıñ ar jağında köringen taular, körer közge ersileu edi: üp-üşkir, şanşılğan biikter. Birinen birin ayıra almaysıñ. Ärine, bwl şeberdiñ olaqtığınan da jäne jasauşınıñ tüsindiruiniñ jetkiliksizdiginen.

Qalay oynaldı? Soğan keleyik. Jalşı, Esen batır, Espenbet, Köbey, Qaramende, Keñgirbay biler tım jaqsı oynaldı deuge siyadı. Qazaqtıñ tildi, auızdı bilerin közdiñ aldına elestetti. Jalğız-aq Keñgirbaydıñ orınsız kölbegeni, Qaramendeniñ dausı jäne jay, salmaqpen söylemegeni kelispedi. Espenbettiñ rayları birıñğaylau kete beretin jerleri boldı. Öz janınan qosıp jiberip jürdi. Bwl ädet – sauıqşılardıñ qay-qaysına bolsa da keregi joq ädet.

Eñliktiñ äni süykimdi emes. Şapanın jartastıñ üstine qoyğanı kitapta joq bolsa kerek edi. Basqa jağın jaqsı oynadı.

Kebek – eñ eleuli keyipker, geroy (er) edi, rayları qazaqşa emes, köbinese orısşa boldı. Qazaq qalpına olaq eken. Äni tipti oñbadı. Esenmen jekpe-jekke şıqqandğı qimıldarı şaban boldı. Bwnday jerleri qaşan da bolsa köñildegidey oynala qoymaydı. Bwl dağdılı ne ıñğaylı oyınşılardıñ qolınan keledi.

Bwl jerde, assa oqu komissariatına, qala berse teatr basqarmasına eskerte ketetin mäsele bar: dekoraciyanıñ keybireuleri öte... jasaluı kerek. Mısalı: «Eñlik-Kebek» sıqıldı kitaptarğa derbes dekoraciya jasatu köp emes (bwnda oqiğanıñ han, Şıñğıs taularında bolğanı ayrıqşa aytılıp, şın tarihtıñ bir betin körsetip otır). Olay bolsa oqiğa bolğan şın Orda körsetilsin: Qaqpa jartas, Orda tauınıñ jotasındağı Kebek bekinetin üñgir tastardıñ jäne onıñ töñiregindegi körinisterdiñ suretin bastarıp alıp, dekoraciyanı soğan qarap jasatu kerek. Bwl dekoraciya men oynağandağı körinistiñ suretin... jiberip, sauıqtı bir jolğa saluğa boladı.

Dekoraciya, jasau kiim degenderdiñ sauıq düniesindegi ornı bölek mısalı, orıstı alayıq. Olardıñ keybir p'esaları bar. «Eñlik-Kebekten» anağwrlım mänersiz. Neşe jıldardan beri oynalıp kele jatır. Qarımlığı äbden jetti. Sonda da barmaytın jwrt az. Bügin qoysa – bügin, erteñ qoysa – erteñ baradı.

– Bwl nelikten?

Sauıqtıñ mänerli boluı, jalañ onıñ kitap mazmwnında ğana emes, oynauında, jasau – dekoraciyasında. Sonda halıq ta qızığadı.

Bwlardıñ bäri tügendelse, «Eñlik-Kebek» sıqıldı p'esalar da eskirmeydi.

Alğaşqı qarqında, oynauşılarımızdıñ mwnısı kemşilik bolıp sanalmaydı. Isılıp, bwl aytılğan kemşilikterdi toltırar degen ümittemiz.

«Jauqaşar».

Nesi bar, osınau qarapayım, biraq şın nietimen jazılğan pikirdi estudiñ özi, student Mwhtar üşin az olja emes edi.

 

«KİMDİ İZDEP ÖMİR SÜREM...»

NEMESE «QARAGÖZ» QALAY JAZILDI?

«Beatriça men Laura siyaqtı äyelder, olardan da swlu, qılıqtı kelinşekter bizdiñ tvorçestvolıq tağdırımızdı şeşedi... Güldiñ jwpar iisi qalay auağa tarasa, meniñ boyımdağı barlıq şabıtımdı birte-birte oyatqan sol äyel edi».

                                   Onore  de  Bal'zak.

«Zamannıñ bwlañ jigit, erke totısı keledi... Tanırmısıñ?! Tanımassıñ...

Ol asa bir soqqan jeldey, alıs ta sarı beldey, Arqanıñ aq tösinde aq aynalı köldey, tolıqsıp aqqan seldey, şırqap ketken kelmey, alıs tağı asqarday, alqınsañ da kelmeytin arşıñdap ötken zaman ğoy...

Sol kün seniñ esiñde qaldı ma? İz aldırmay joğaldı ma eken?

Jasıl bel basına tikken ala tudı wmıttı ma eken?! Qayğılı sarı özen sıbızğı ünin oylay ma eken? Bügingi qaralı jartas jarıq tünde kezdesken asıqtardıñ änine qosqan jañğırığınan jañıldı ma  eken?.. Arqanıñ qoñır jeli sadaq oğına jırtılğan jüregin jalğadı ma eken?.. Üzilgen küy jañğırdı ma eken. Seri jigit, erke qız bwrınğıday aytısa ma eken. Aşı dauıs şırqay ma eken? Qarauıldıñ añqıp wşqan alğır qwsı Sırımday bügingi jigit qiyannan toyat tiley me eken? Mwnıñ bäri eskilik.

Bügingi dala jay bolıp sarılğan, bügingi än mwñayğan, jüdeu, qaralı... Jel şalqıp espey, kürsinedi... Dombıra küy tartpaydı, jılaydı. Qız än şırqamaydı, sıbırlaydı... Sondıqtan, sondıqtan! Körinde toqsan - tolqıp, jüz küñirengen Sırım men Qaraköz zamanınıñ saltanattı seriligin senderge äkeldi. Terbeuge könseñ – terbetpekşi!.. Sergimin deseñ – sergitpekşi. "Sıpayı jigit, ülgi qız!»

Mwhtar Äuezov.

Qaraköz», 1926 jılğı, birinşi nwsqası.

I

Tağdır men tauqımet, mahabbat pen ğadauat. Serilik pen sergeldeñ. «Aqındıq qwmarlığına eltigen uız jastar» men zar eñiregen köşpeli Zaman, Oyı ekige jarılğan adamnıñ Aqıl azabı, Esile kösilip şattan'ş, egile Jılau Mwhtar şığarmalarınıñ işinde tek «Qaraközdiñ» mañdayına jazılğan sıbağa. Jazuşınıñ birde-bir şığarması däl osınday qarama-qayşı sezimderdiñ şarpuına, kürdeli qwbılıstıñ qaqtığısına qwrılğan emes, şığarmaşılıq tarihı eñ auır, bwralañ men qatparı mol, şığarmaşılıq psihologiya twrğısınan alğanda da qilı-qilı sezim-küydi qamtığan, jazuşı men keyipker oyınıñ aralasıp ketkeni sonday, qaysısı kimniñ sözin jetkizip otırğanın ajıratuı qiın tuındı da osı «Qaraköz». Kökireginde jiılğan zapırandı, jan tebirenisin Sırım bop sırtqa şığarğan Mwhtardıñ «aşı dausın» estirtetin de «Qaraköz». Birese, «Arqanıñ qoñır jeli sadaq oğına jırtılğan jüregin jalğadı ma» – dep sonau elesi öşken däuirdi; birese, «Qarauıldıñ añqıta wşqan alğır qwsı Sırımday bügingi jigit qiyannan toyat tiley me eken?» – dep sayrandı-sauıqtı, birese, «dombıra küy tartpaydı, jılaydı» dep, birese: «bwlañ jigit, kermaral erke totını» elestetip, köñili alıp-wşqan Äuezovtiñ bwl kezdegi jan düniesiniñ tolğağın añğartqan da «Qaraköz». Keyin san ökindirip-opındırğan da, aşındırıp-ayalağan da – «Qaraköz».

Tağdırdıñ talqısına salıp, tälkekige (iä, solay!) wşıratqan da, bolaşaqtağı zaualdıñ alğaşqı qara qwyını bop soqqan da, osı «Qaraköz». Sonıñ işinde, p'esanıñ aldındağı «eski pişindi şal, ülken aqsaqaldıñ» tolğauı Mwhtarğa «jüregin jırtqan sadaq oğınday» qadaldı. Abız beynesindegi aqsaqal «han men qara, bi men bek, ana men balanıñ qiyalın terbetken» jırşısınday körindi. Äleumetşil sınşıldar är söz ben är noqattıñ arasınan jasırın sır, emeurin izdedi. Olar üşin «Qaraköz» sonı añsağan zar, köşpeli älemniñ joqtauı ğana edi. Al bir ısıp, bir suığan tvorçestvo adamınıñ köñil-küyine pısqırıp ta qaramadı. Sırımnıñ Qaraközdiñ qabiri basındağı monologınan qwrannıñ uağızın estigendey boladı. Kedeyşil sınşı Jwmabay Ormanbaywlınıñ pikirine süyensek, «Qaraközdiñ» halıqqa beretin tağılım mınau:

«Qazaqtıñ qoyılmay kele jatqan jaman ädetteri: molağa (äruaqqa) tüneu, onı jebedi dep soğan senu, öli aruaqtıñ qwrmeti men qwdaydıñ raqımın tüsiru, oğan jaratılıstıñ künin kürkiretu, nayzağay jarqıldau, ölgen aşıqtar aqırette qosıladı deu, as beru, ezilgen taptar ezile berui kerek, ündemeu kerek, aqırette ezuşiden kegin qwday äperedi deu siyaqtı süyekke siñgen jaman ğwrıp, märdem salt bar... Endi proletariat üstemdigi ezilgen wlt, bütin eñbekşilerdi teñgeremin, olardı socialşıl twrmısqa jetekteymin dep otır. Ol üşin türli ädister, joldar izdep otır. Bir jağınan şaruasın, ekinşi jağınan jauız baylardıñ qolındağı sayasi bilikti alıp, üşinşi jağınan salt, sananı baylardıñ qolınan alıp, osı küştiñ bärin sol eñbekşilerdiñ paydasına jwmsaydı. Baylardıñ paydasına jwmsalıp jürgendegi türin özgertedi, olardıñ küşin baylarğa qarsı qoyadı. Olay bolsa «Qaraköz» neni körsetip otır? Baylardıñ sol molağa tüneuin, aruaq, qwdayğa jalbarınuın, oğan qwdaydıñ, aruaqtıñ anıq jebeytinin, aşıqtardıñ aqırette bir-birine qosıladı deytinderin anıqtap, eñbekşilerge Sırım men Qaraközdi dälel qılıp körsetip otır... «Qaraközdiñ» bwl jağınan bizdiñ qarsı tapqa tietin paydası köp, bizge ziyannan basqa keltiretin paydası joq. Endeşe, bizdiñ proletariat bağıtına «Qaraköz» tügelimen qarsı jazılğan, bizdiñ proletariat ädebietinen orın almauı kerek».

Ie, Mwhtardıñ esimin «ädebietten sızıp tastaudı» talap ettirgen de «Qaraköz». Bwl Mwhtarğa jasalğan alğaşqı şabuıl, birinşi atılğan oq. 1928 jılı proletariat sınşılarınıñ basın biriktirgen – «Qws jolı» jinağı şıqtı. Sonda «Qaraköz» attı atışulı maqala basıldı. Jinaqtıñ maqsatı – taza kedeyşil ädebiet pen «swlu, biraq bayşıl» ädebiettiñ arasın «ajıratu», yağni jik tastau. Şet qaqpay qalğan jazuşınıñ müddesin qorğau üşin Mağjan Jwmabaev Taşkent qalasında «Alqa» attı ädebi wyım aştı. Körkem şığarmanıñ tek-tamırın, tabiğatın tüsinudi bılay qoyıp, äleumetşilder, Mwhtar men Mağjannıñ, Jüsipbektiñ auzınan şıqqan är sözdi täjike etuge köşti. Äsirese, «Qaraközdiñ» prologı qattı sınğa wşıradı. Bir söylemdi jeke-jeke jiliktey bölip ap, keleke-kelemejge aynaldırdı.

«Qaraközdiñ» barlıq mañızı, tüyini osı prologında körinui kerek. Sonda qanday mañız, tüyini körinedi, mwnda kimderdiñ ömirin joqtaydı? «Qaraköz» ötken däuirlerde dalanıñ erkin esken jeli, osı küni espeydi deydi. Osı küni jel nege espeydi. Jel espeytin aqsap qalıp pa? Joq, olay emes. Erkin esken jelindey üstem boluşı tap joğaldı dep kökseydi, bi men han-qaranıñ seri jigiti şığadı».

Bwl – «sınşınıñ» bismillası – bastauı ğana. «Erkin esken jel – üstem tap emes», jastıqtıñ, mahabbattıñ şalqığan şattığı, aqınnıñ şabıtı ekenin Ormanbaydıñ wlı tüsinbey otırğan joq.

«Ol zamannıñ erketotısı şığadı, keledi deydi. Sonı sen tanırmısıñ deydi. Ol kündegi bi men bek, hannıñ qiyalın terbetken serini bwl kündegiler (eñbekşiler tanıp ne ğılsın) ärine tanımaydı. Sondıqtan jazuşı şal bolıp qamığadı. Jılaydı»...

Dälirek aytsaq, halqı üşin qabırğası qayısqan Mwhtardıñ qiyalın terbetken «el – ana», al däl osınday sındı tanımasa, Mwhtardıñ tanımauı, moyındamauı kerek edi. Biraq oğan mwrşası kelmedi, mümkindik te bermedi.

«Osı zamandı esinde qaldırğanıñ bar ma, ala tudı bilesiñder me dep swraydı. Ala tu Abılaydıñ ala tuı ma? Bolmasa patşanıñ ala tuı ma? Ol ala tudı, qan men qaranıñ jırın-saltın bügingi biz ne qılamız. Estuge, köruge kerek bolğanımen, onı imanday keudege jattap jüre almaymız ğoy».

Osınau «ala tudıñ» astarın izdep onı Abılaydıñ aq tuımen, islamnıñ jasıl tuımen, «şatastırıp» Mwhtardı ğana han men bekşil, türikşil etip körsetip qoyğan joq prologtı paydalanğan osı joldıñ avtorına da «Alaştıñ ideyasın tiriltip otır» – dep san märte sarsañğa tüsirgender tabıldı. Bwl – solşıl äleumetşildiñ önerdi toqıratuğa deyin jetkizgeni ayqın şındıq retinde däleldengen, «aqtandaqtar» joyılıp, jañaşa oylauğa bet bwrğan zamanda tağılıp otırğan ayıp. Al, «kedeyşilder» qılıştay jalañdap twrğan kezde bas ketetin ayıp edi. «Ala tu» – Abılaydıñ da, islamnıñ da, türiktiñ de tuı emes. Ol sal-serilerdiñ oyın-sauıq körsetetin jerine tigiletin belgi, yağni, qaraqşı. Köşpeli jwrt asta, toyda jwrt jinalatın jerge aldın ala belgi retinde alıstan közge şalınuı üşin basına är türli şüberekti baylap qaraqşı tigip qoyadı. Mwhtardıñ sol mağınanı megzegenin Jwmabay Ormanbaywlınıñ özi de moyındap, «bäygeniñ qaraqşısı – proletariat üstemdigi» dey otırıp, nege «ala tudıñ» tonın teris aynaldırıp, ilikke sebep tauıp bergenin, ärine, tüsinuge boladı. «Ala tudı» şır aynaldırudıñ mäni basqada. Daqpırt – daurıqpanı, baybalamdı küşeytedi. Al ayqayşı üşin kereginiñ özi de sol. Sınşı tek tudıñ tüsin ğana şatastırmaydı, keyipker söziniñ de tigisin teris jatqızadı.

«Bügingi dala jay bolıp sarılatın qazaqtıñ bäri köşip ketip, örtenip ketken be? Bwrın dala bos, üstinen köşip el ğana ötetin bolsa – jerge ielik isteytin bay, onıñ maldarı emes pe edi. Osı küngi dalanı eñbekşiler qolğa alıp, tesik jer qalmay qala bolıp, egin salıp, emin-erkin jaylap jatır ğoy. Olay bolsa «sarıldı» deu qate, keñester odağınıñ ezilgen wlt eñbekşilerine alıp bergen erkindigin, en, iesiz dalanı olardı jayıp biletkenin köre almay jasırıp otırğandıqtan».

Ärbir sözdiñ öz mağınasına säykes qamtitın auqımı, wğımdıq şekarası bar. Soğan süyensek: jalanıñ atı – jala. Ormanbay wlı da Mwhtarğa jala jauıp, qara sudı teris ağızğan. Biraq onıñ bwl piğılı tek «jala» degen sözdiñ kölemine sıymaydı. Oğan arandatu men toñmoyındıq, jekkeriniş, nadandıq jäne qızıl-köz jalaqorlıq qosılğan.

(jalğası bar)

Abai.kz

1 pikir