Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107262. Jazılğandar — 101877. Qaytıs bolğandar — 1671
Jañalıqtar 3095 0 pikir 31 Qazan, 2010 sağat 21:26

Aldan SMAYIL: JAÑA TOLQINDI WLTTIQ NAMIS ŞIÑDAYDI

QR Parlamenti mäjilisiniñ deputatı Aldan Smayıl Parlament minberinde halıq müddesi, wlttıq sana, ädebiet pen mädeniet töñireginde keleli äñgimeler qozğap jürgen azamattarımızdıñ biri. Belgili qalamgerdi halıqpen baylanıstıratın da, halıqpen jaqındastıratın da osı qırı bolsa kerek. Ädebiettiñ auılınan alıs kete almaytın qalamgerge mwñın şağıp, problemasın qozğap, tuğan tiliniñ, ädebietiniñ jırın aytıp keletinder de halıqtıñ öz ökilderi. Bizdiñ de deputatpen äñgimemiz "qara qazan, sarı balanıñ" qamınan bastaldı...

- Aldan ağa, jaqında Almatı oblısındağı Twzdıbastau auılında eki birdey bala özin-özi asıp öltirdi. Mäsele, olardıñ qanday jağdaylarmen asılıp ölgeninde emes, elimizde qazir öz-özine qol jwmsau siyaqtı faktiler jiilep ketti. Bwl qoğamnıñ bügingi körinisin körsetedi dep oylamaysız ba?

QR Parlamenti mäjilisiniñ deputatı Aldan Smayıl Parlament minberinde halıq müddesi, wlttıq sana, ädebiet pen mädeniet töñireginde keleli äñgimeler qozğap jürgen azamattarımızdıñ biri. Belgili qalamgerdi halıqpen baylanıstıratın da, halıqpen jaqındastıratın da osı qırı bolsa kerek. Ädebiettiñ auılınan alıs kete almaytın qalamgerge mwñın şağıp, problemasın qozğap, tuğan tiliniñ, ädebietiniñ jırın aytıp keletinder de halıqtıñ öz ökilderi. Bizdiñ de deputatpen äñgimemiz "qara qazan, sarı balanıñ" qamınan bastaldı...

- Aldan ağa, jaqında Almatı oblısındağı Twzdıbastau auılında eki birdey bala özin-özi asıp öltirdi. Mäsele, olardıñ qanday jağdaylarmen asılıp ölgeninde emes, elimizde qazir öz-özine qol jwmsau siyaqtı faktiler jiilep ketti. Bwl qoğamnıñ bügingi körinisin körsetedi dep oylamaysız ba?
- Qoğam degende, onı jeke dara adamnıñ ömirinen bölip alıp qarauğa bolmaydı. Jalpı, qoğamdı adamnıñ özi jasaydı. Adamıñ qanday, ömir sürip jatqan azamattardıñ deñgeyi qanday, olardıñ oy-örisi, olardıñ aynalağa degen közqarası qanday, seniñ qoğamıñ da soğan qarap qalıptasadı. Qoğam adamdı tärbieleydi degenge öz basım kelispeymin. Biz özimizge layıq qoğamdı özimiz qwruımız kerek. Şındığın aytayıq, biz ruhani ömirimizde osınday qoğamdı qwra almay jatırmız. Biz aynalamızda bolıp jatqan özgeristerden köş keyin qalıp qoydıq. Biz älemdi tanudan kende emespiz. Mäselen, osı Astananıñ özinde jii-jii älem deñgeyinde ruhani konferenciyalar, forumdar ötkizip jatırmız. Biraq, sol älem jañalıqtarınıñ, "ol aqparattıq bola ma, ol sayasi bola ma, ol ruhani bola ma nemese mädeni bola ma, onıñ bizdiñ qazaq qoğamına äseri qanday?" degen swraqqa tolıq jauap bergenimiz joq. Keşe Keñester odağında Resey mädenietin ayıptadıq. "Bizdiñ dästürimiz belgili bir deñgeyde orıstanıp bara jatır, biz araq işudi köbeyttik, qızdarımız jeñiltek boldı, özge wltqa twrmısqa şıqtı" degen ayıptaulardı jii ayttıq qoy. Endi olardıñ bäri äşeyin dünie bolıp qaldı. Qazirgi qazaq qoğamında Europanıñ da mädenieti, Qıtaydıñ da mädenieti kelip siñip jatır, özimiz aralasıp jürgen elderdiñ bärinen de birnärseler alıp jatırmız jäne olar äkelip jatır. Mwnıñ barlığınıñ keluiniñ negizgi jolı - aqparat. Internetke kirdik, qazir bükil üyde kabel'dik dünieler sayrap twr. Älemde ne bolıp jatqanınıñ bärinen de habardarmız. Olardıñ körsetip jatqan fil'mderin de köremiz. Solardıñ işkenin işip, kigenin kiip jürmiz. Mäselen, meniñ üstimde twrğan kiimimde birde-bir qazaq kiimi joq. Şaş qoyuım da qazaqşa emes, tipti söyleu mänerim de bwrınğı qazaqtiki emes. YAğni, meniñ minez-qwlqımda köptegen özgerister bar. Al, endi sonıñ tüpkilikti äseri qanday boladı? Däl osı mäseleni zerttep jürgen adamdı da, ekspertti de körip jürgenim joq. Ras, anda-sanda ziyalılar, qayratkerlerimiz aytadı. Onı Parlament Mäjilisiniñ qabırğasında jii köterip jürmiz. Biraq, soğan qoldanatın şaramız joq. Qazirgi balalardıñ psihologiyası, bizdi bılay qoyğanda, osıdan bes-altı jıl bwrınğı balalardıñ minezinen özgeşe. Bwlar qay qoğamnıñ balaları ekenin tüsinbeysiñ? Qazaq qoğamınıñ balası emes, ol - anıq. Jaña qazaqstandıq qoğamnıñ balası deyin desem, oğan da wqsamaydı. Bizdiñ wstap otırğan ideologiyamız ba deyin desem, oğan da kelmeydi. Ol balalar ne aziyalıq emes, ne europalıq emes, ne şığıstıq, ne batıstıq emes. Biz osınday älemge bet bwrıp, ketip bara jatırmız. Mwnıñ barlığın jahandanu procesi dep, soğan audara beremiz ğoy. Mwnıñ bäri bizge tosqauılsız ağılıp kelip jatqan aqparattıñ äseri. Belgili bir uaqıtqa salıp tarazılaytın bolsaq, bir on minuttıñ işinde üş jarım milliardqa deyin aqparat sizge kelip, ketedi eken. Onı televidenie arqılı aluğa da boladı, internet arqılı da aluğa boladı. Tolıp jatqan bizdegi mädeni oşaqtarı arqılı aluğa da boladı. Mädeni oşaqtarı degenimiz ne? Mäselen, Astanada "Sinema siti" degen teatrlar boldı. Qazir atı özgerdi. Onda körsetilip jatqan fil'mder bayağı biz köretin "Qız Jibek" pen "Qoja" emes. Olardıñ barlığı şetelderde tüsirilgen fil'mder. Mısalı, Mwhtar Äuezovtıñ "Abay jolı" men Bal'zaktıñ romanınıñ ekeuiniñ arasında ülken ayırmaşılıq bar ğoy. Bal'zak öziniñ francuzınıñ psiologiyasımen, minez-qwlqımen, francuzdıq dästürimen jazıp otır, Mwhtar Äuezov qazaqşa alaştıq dästürmen jazıp otır. Ekeuiniñ beretini de eki türli. Meniñ äkem mwğalim boldı. Sol äkelerimiz Agata Kristidiñ, Djek Londonnıñ şığarmaların oqıtudıñ özinen bizdi bezdiruge tırısatın. Qazirgi balalardıñ oqıp körip jatqandarı ol kitaptardıñ deñgeyinen de asıp ketti. Bwl ürdis Astanada, Almatıda, oblıs ortalıqtarına deyin dendep enip ketti. Kez kelgen supermarketterdiñ işinde komp'yuterlik klubtar jwmıs isteydi. Tili şıqqan baladan bastap, mektep bitireyin dep otırğan jasösipirimge deyin, sol klubtarda otıradı. Onda ne körsetip jatır?! Bir ret sonda körsetetin oyındardı ädeyi barıp tamaşaladım. Olar zombiler, biriniñ etin biri jep jatqandar, kisiniñ basın şauıp jatqandar, ılği osınday jırtqıştıq fil'mder. Üş ret bardım. Üşeuinde de balalar tolıp otırdı. Basşılarımen de söylestim. "Licenziyalarıñ bar ma?" dep swrasam, "joq" deydi. Mwnıñ bärin qaydan aladı? Aytpaydı. Sol klubqa bir ret barğan balanı qayta şığaru qiın. Jañağı öziñ aytqan balalar turalı da teledidardan kördim. Olardıñ öliminiñ anıq-qanığın Işki isterde isteytinder anıqtay jatar. Meniñ anıq biletinim, jañağı men aytqan aqparattıq dünielerdiñ äseri köptegen mektepterimizde körinis tauıp jatır.
- Balalardıñ ğana emes, ülkenderdiñ de ömirden baz keşui, qiındıqqa qarsı twra almauı, tağdırına qarsılıqsız boluınıñ saldarları şe? Säl qiındıq körse, müjilip, özin-özi qwrtuğa dayın twratın adamdar legi payda bolğan siyaqtı. Ol da qoğamğa baylanıstı ma, älde adamğa ma?
- Mwnıñ bäri bügingi qoğamda, yağni qazir payda bolğan dünie dep aytuğa bolmaydı. Adamnıñ psihologiyasınıñ özgerui, ärkezde de bolıp twrğan. Sırtqı äserdiñ küşi de boluı mümkin. Mäselen, men Jezqazğan oblısınıñ Jañarqa audanında tuıp-ösken adammın. Bizdiñ janımızdağı Betpaqdalada poligon boldı dep estidik, özimiz körgenimiz joq. Jetpisinşi jılğa qaray, ay-şay joq, aman-esen jürgen, on jeti men jiırma bestiñ arasındağı qız-jigitterdiñ özin-özi asıp öltirui jii boldı. Men bwğan sol kezdegi qoğamdı nemese adamdardıñ psihologiyasın ayıptay almaymın. Ekologiyanıñ, poligondardıñ äseri boluı mümkin. Ärine, ol kez ben qazirgi kündi salıstıruğa kelmes. Qazir biz narıq zamanında ömir sürip jatırmız. Ärbir adam öziniñ tağdırına özi jauap beretin boldı. Keñes kezinde seni jwmıssız otırğızbaytın. Sağan mindetti türde jwmıs tauıp beretin. Keñes kezinde bay adam bolğan joq, biraq ärbir otbası öziniñ bala-şağasınıñ işip-jemi üşin qızmet etti. Balaları erteñ bilim almay qaladı dep qinalğan joq, jwmıssız qaladı dep uayım da şekken joq. YAğni, memleket seniñ tağdırıña tolıq jauap berdi. Qazirgi narıq zamanında, är adam öziniñ tağdırına özi jauaptı. Oğan eşkimdi ayıptauğa bolmaydı. Demek, adam ömirdegi qiındıqtarmen jeke qalıp otır. Sen üşin basqalar kürespeydi, öziñ küresuiñ kerek, öziñ qiındıqtardı jeñuiñ kerek. Küreske dayın emes adamdar älgindey äreketterge baradı. Qiındıqqa şıday almaydı, tözimdilik joq. Jasıratın eşteñesi joq, qalalarğa qanşama adamdar kelip jatır. Qwrılısqa twradı, twratın üyi joq. Kündiz-tüni qwrılısta, jalaqısın uaqtılı berip twrsa jaqsı. Auılğa barayın dese, auılda jwmıs joq. Qaytıp baruğa arlanadı. Tapqan-tayanğanınıñ jartısınan köbin otbasına jiberedi. Osınday twrmıs belgili bir uaqıttardan keyin adamdı qajıtuı mümkin. Bwl da är adamnıñ işki quatına baylanıstı. Qiındıqtı kötere almay, ajırasıp ketip jatqandar da qanşama. Jaman jolğa tüsip jatqandar da kezdesedi. Bwl jerde qoğam turalı aytuımızğa boladı. Qoğam däl solay boldı eken dep, zamanğa ilenip ketpey, sonı qalay jeñip şığudı ärqaysımız oylanuımız kerek. Osınday deñgeyge eşqaysımız da birden jetken joqpız. Qazir "pätersiz jürmiz" deydi. Keşegi Keñes kezinde oqu bitirgennen keyin men de otbasımmen on bir jıl päterde jürdim. On bir jıl kisiniñ üyin jaldadım. On bir jıldan keyin ğana qolım bir bölmeli üyge äreñ jetti. Solay boldı eken dep, ömirden baz keşip ketuime bola ma? Ol kezdegi qiındıqtar turalı aytpaymız da, onıñ bärine biz tabiği zañdılıq dep qaradıq. Öytkeni, bizdiñ qatarlarımızdıñ bäriniñ de jağdayı solay boldı.
- Biraq, sizderde bir ümit boldı ğoy.
- Iä, äyteuir pätersiz qalmaytınımızdı bildik. Oqu bitirdim. Aqmola oblısına joldama berdi. Aqmolağa kelgen kezimde jwmısım dayın twrdı.

WLTTIQ KINO TÜSIRETIN REJISSERLERIMIZDIÑ DEÑGEYI TÖMEN

- Jaña aqparattıq diversiya turalı ayta kettiñiz. Jalpı, sırttan ağılıp kelip jatqan aqparatqa qaşan tosqauıl qoyamız?
- Tosqauıldı qoyuğa biz mindettimiz. Demokratiya degen dünieni keybir ziyalı azamattarımız bolsın, basşılıq qızmette jürgen azamattarımız bolsın, meniñ oyımşa, dwrıs tüsinbeydi. Bizge demokratiyanı üyretip jatqan Europa memleketterinde osınday aqparattarğa tosqauıl qoyatın zañdar bwdan jiırma-jiırma bes jıl bwrın qabıldanğan. Mäselen, Italiyada 1993 jılı bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ balalarğa ziyandılığı turalı zañ şıqqan. Ol zañ boyınşa, el jatqanğa deyin atıs-şabısı bar fil'mder körsetilmeytin bolıptı. Erotika, pornografiya balalarğa körsetilmeydi. Osınday zañ Avstraliyada şıqtı. Balalardı ziyandı aqparattan qorğaytın arnayı komitet Franciyada da qwrıldı. Tipti, AQŞ-tıñ özinde 1954 jılı Kongreste qaralıp, arnayı şeşilgen bolatın. Bizge kelip jatqandardıñ köbi, jasırın dünieler. Olardıñ jasırın türde şığarıp, osınday damuşı nemese artta qalğan elderge biznes jasau üşin şığarılıp jatqan arzanqol dünieleri. Gollivudtıñ tüsirip jatqan fil'mderiniñ bärinde ideologiya bar. Älemdik kinofil'mderdiñ standartına säykes keletin, körkemdik deñgeyi biik şığarmalar. Koreyanıñ, Türkiyanıñ fil'mderin özderiñiz bilesizder. Koreyanıñ bir fil'min körip jürmin. Sonda bir satqın tağı bir opasızğa aytadı: "Ey, ekeumizdiñ osı satqındığımızdan otanımızğa bir qauip tönedi ğoy, qoyayıq" deydi. Kördiñiz be, bwl opasızdıñ aytıp otırğanı. Ayta berseñ, kinäli bolasıñ, "Qazaqfil'm" tüsirip jatqan fil'mder qayda ketip bara jatır? Sırtqa jalañ elikteuden tuğan dünieler. Klassikalıq fil'mderdiñ deñgeyinde körkem dünie jasaytın rejisserler joqtıñ qası.
- "Qız Jibekti", "Atamannıñ aqırın", "Meniñ atım Qojanı" tüsirgen şaqta keñestik ideologiya dürildep twrdı. Cenzuranıñ jayı tağı mälim. Biraq, soğan qaramastan jaqsı dünieler ömirge keldi. Qazir bizde mümkinşilik te bar, demokratiya da bar, endeşe nege wlttıq dünieler tüsirilmeydi?
- Bwl rejisserlerdiñ deñgeyiniñ tömendiginen. Bwğan men basqa eşnärse ayta almaymın. Olardıñ qabileti jetip twrsa, birneşe serialdı qazaqtıñ tarihın nege tüsirmeydi?! Abılay turalı kino serialdar nege şıqpaydı?! Tipti, dayın twrğan Esenberlinniñ "Köşpendileriniñ" izimen tarihi kino nege tüsirmeymiz nemese qazaq qoğamınıñ problemaları aytılatın fil'm nege jasamasqa?! Qazirgi dünielerdiñ köbi Reseydiñ ortanqol dünielerinen de tömen. Keyde men qazirgi kelgen jaña tolqınnıñ birazı wlttıq dästürden, wlttıq mädenietten qol üzip qalğan adamdar şığar dep qorqam. Seniñ ar jağıñda wlttıq namısıñ, wlttıq sezimiñ qaynap jatatın bolsa, öz tarihıñdı qanıp oqığan bolsañ, dästüriñdi jaqsı biletin bolsañ, sen onday jaqsı düniege barmay twrmaysıñ.
- Rejisserlerdiñ deñgeyiniñ tömendigi dalada emes, qalada, yağni asfal'tte öskendiginde emes pe?
- Solay bolatın bolsa, oğan közimiz jetken bolsa, onda Mädeniet ministrligi wlttıq bağıttağı rejisserlerdi özderi tärbielep, özderi dayındauğa kirisu kerek. Mısalı, talanttı jastar bar, joq emes. Olardı osığan ikemdeu kerek. Solarğa jağday jasap beru kerek. Bizde jazuşılarımız da jeterlik. Olardıñ şığarmalarınıñ işinde kinoğa swranıp twrğandarı da tabıladı. Bizge "material qayda?" deydi. Materialdıñ bäri sonda jatır. Reseydiñ kinofil'mderiniñ köbin körip jürmiz. "Pälenbaydıñ romanı boyınşa, tügenniñ povesiniñ jelisi boyınşa" dep tüsirip jatır. Şerhan Mwrtaza Twrar Rısqwlovtı jazdı, Mwhtar Mağauin "Alasapırandı" jazdı. Äbiş Kekilbaev "Ürkerdi" jazdı. Odan artıq syujet, odan artıq oqiğa, odan artıq tarihi şındıqtı aytıp beru qiın. Tek, sonı zertte de, kinoğa aynaldır. Reseyde kinoindustriya mınaday qwrılımda jasalınğan. Birinşi, sol Reseyde bar ädebietti zertteytin bir top bar. Bükil aqın-jazuşılardıñ şığarmaların jinap aladı da, sonıñ tarihın bir bölek, basqaların bir bölek zertteydi de, kinoğa keletinin bölektep jinap aladı. Ekinşi bir top bar, ol - kinoscenariyster. Olar tapsırma boyınşa scenariy jazumen aynalısadı. Üşinşisi, rejisserler. Dayın scenariydi rejisser aladı da tüsiruge kirisedi. Odan keyingi top - menedjerler. Menedjerler fil'm tüsirilip jatqannan bastap, onı qayda, qay jerge taratudı oylaydı. Osılay üzdiksiz bir proces jürip jatır. Bizde ol joq. "Mahambetti" tüsirdi, şıqpadı. "Birjan saldı" tüsirdi, bireuler maqtaydı, bireuler aspandatıp jür. Biraq, sol fil'mdi Aqseleu Seydimbek marqwmnıñ közi tirisinde, Qoyşığara Salğara, Tölen Äbdik, törteumiz barıp kördik. Eşqaysımızdıñ köñilimizden şıqqan joq. Wlı twlğalarğa baru üşin olardı äbden zertteu kerek. Sen olardı tüsiru üşin, tek önerin alsañ, olardıñ bükil obrazın şığara almaysıñ. Abay, Mahambet, Birjan, Aqan - olar halıqtıq twlğalar. Sen rejisser retinde halıqtıñ ruhani kösemi, ruhani jetekşisi bolğandığın qosa şığaruıñ kerek. Köbinese, bizde osı jetpey jatadı.
- Bizdiñ rejisserlerimizdiñ bwğan aytar uäji de dayın. Olar özderiniñ "Mwstafasın", özderiniñ "Abayın" tüsiretin siyaqtı...
- Özimniñ "Abayımdı" degende, Abaydı öziñ qanşalıqtı tüsindiñ, sol deñgeymen ğana ölşeysiñ. Men Abaydı tolıq tüsinuim mümkin, endi bireu Abaydı tereñinen, jan-düniesimen birge tüsinui mümkin. Endi bireu Abaydı jarım-jartılay tüsinse, endi bireu şala-şarpı tüsinui mümkin. Sol şala-şarpı tüsingen adam "Meniñ Abayım" osı dep, öz talğamımen, öz közqarasımen Abaydı jasasa ne boladı?! Abay - bireu-aq. Abaydı twtas tanu kerek, Abaydı twtas şığaru kerek, oğan qabiletiñ jetpese, ol taqırıpqa barma?! Meniñ "Mwstafa Şoqayım" deydi. Mwstafa Şoqaydı men osılay tanıdım dep, onı Alaşordağa qarsı şığaratın bolsaq, onda ne boladı? Qazirgi Alaşordanı bilmeytin jaña tolqınnıñ ökilderi kelip, "meniñ Mwstafam mınau" dep, öziniñ şala-şarpı tüsinigi boyınşa äñgime jazatın bolsa, solay kino tüsiretin bolsa, onda ne bolğanı?! Olar halıqtıñ adamdarı, halıqtıñ asıldarı. Sondıqtan, halıqtıq deñgeyde ğana tüsiresiñ, basqaşa deñgeyde tüsiruge jol joq, bolmaydı da.

QABILETSIZDIGIN JASIRU ÜŞIN ÄDIS-TÄSIL OYLAP TAPQISI KELEDI

- Wlttıq dünie tudıratın rejisser bolu üşin ne qajet?
- Qazir kinoda da, ädebiette de bir ağımdar payda boldı. Jalpı, bwl muzıkada da bar. Şetelde eskirip ketken ädister bar ğoy tolıp jatqan, töñkeristen keyin, bol'şeviktik Reseydiñ alğaşqı kezeñderinde Mayakovskiylerde futuristik ağımdar boldı. Onan keyin, Hruşevtiñ kezinde batıstıq abstrakcionizmge ketkender boldı, postmodernizm dedi. Bwlardıñ eşqaysısı da batısta qabıldanbağan dünieler. Bükil älem moyındağan ädebietti - klassikalıq ädebiet deymiz. Klassikalıq ädebiettiñ qalıptasqan ideologiyası, qalıptasqan käsibi bar. Oğan qalıptasqan älemdik közqaras bar. Ol - Abay, ol - Mwhtar Äuezov, ol - Bal'zak, ol - Hemuenguy, ol - Gete, osılay tizip kete beruge boladı. Al osınday klassikalıq dünie tudıra almaytın adamdar özderiniñ qabiletsizdigin älgindey ädistermen jasırğan. Siz "Abay jolın" jaza almaysız, endi ne isteuiñiz kerek? Öziñizdiñ qabiletiñizge layıqtı keletin ädisti tauıp alasız. Tolıp jatqan iyu-qiyu ädisterdiñ bäri, meniñ közim jetken närse, qabiletsizdikti jasırudıñ oñay jolı. Qazir keybir ädebietşiler: "Adamdı suretteudiñ keregi ne, sözben suretteudiñ keregi qanşa, adamnıñ işin qazudıñ qajeti ne?" degen siyaqtı äñgimeler aytıp jür ğoy. Ömirdiñ negizgi alğışartı osı emes pe? Ömir äueli sezimge äser etui kerek. Ömir - haq, ölim - haq. Osını osılay saldır-küldir ayta salğanıñmen, eşkim tüsinbeydi. Ömir degen ne ekenin, ölimniñ ne ekenin Mwhtar Äuezovşe nemese Mwqağalişe tebirentip aytıp berşi. Adamnıñ jan-düniesin muzıkada Nwrğisa Tilendiev nemese Tättimbetşe, Şämşi Qaldayaqov siyaqtı möldiretip, äuendetip bere alasıñ ba? Al, endi osını jasay almağan adam muzıkada tars-twrs birdeñeni oylap tabuı mümkin. "Mass media, mass muzıka" deydi. YAğni qalıñ tobırğa arnalğan, bir ret qoldanılatın şpricter siyaqtı dünieler qaptap jür.
- Mwnıñ sırı qabiletsizdik jäne ana tilin bilmeude jatqan joq pa?
- Tildi bilmey-aq keremet dünie jasauğa boladı deu darınsızdıqtıñ saldarı. Geteniñ aytatını bar: "Taza eşteñe istemeu ziyandı emes, biraq, öziñ qabiletiñ jetpey twrıp, birdeñe isteu ziyandı". YAğni adamzattıq qwndılıqtı qwrtu bolıp tabıladı. Sol tolıp jatqan muzıka salasında adamzat jaratılğalı beri bolıp kele jatqan janrlardıñ qaysısı ömirşeñ boldı, sonı tañda...
- Siz aytıp otırğan bwl problemalar bügingi jas darındarımızdıñ, jas qalamgerlerimizdiñ boyınan körinis tauıp otır ma?
- Bärinde emes. Qazirgi jastardıñ ädebieti turalı aytsaq, qazir proza kenjelep qaldı. Jastardıñ işinde prozağa barıp jürgender az. Onıñ da özindik sebebi bar, prozanıñ qara jwmısı köp. Oylanudı, tolğanudı qajet etedi. Al, poeziyada öte darındı jastarımız bar. Olar qazaq tilin bizden artıq meñgergen. Ätteñ ne kerek, sol jastardıñ şığarmaların öz deñgeyinde nasihattap, elge tanıta almay jatırmız. Biz, köbinese, jastarğa jol bermey jürmiz. Kitap dükenine barıñızşı, Sovet Odağı kezinde tom-tom bolıp, qayta-qayta şıqqan dünieler tağı qayta basılıp, kitap dükenderiniñ söresinde lıqıp twr. Avtorlarınıñ attarın aytpay-aq qoyayın, ananıñ-mınanıñ tabaldırığın tozdırıp, tıqpalaydı, sosın şığartadı. Qazir köp tomdıq degen qaptap ketti. Mısalı, meniñ üyimde qazaq aqın-jazuşılarınıñ barlıq şığarmaları twr. Onı qaytadan jiırma-otız tomdıq etip şığarğanda ne boladı?! Mäselen, Ğabit Müsirepov öziniñ közi tirisinde üş tomdığın ğana äzirlep şığarıp ketti. Sol Ğabeñniñ bükil şığarmasın jinasañız, elu tomğa jetui mümkin. "Nege söytpeymiz?" degen oy keledi mağan. Älgi tomdardıñ ornına jastardıñ jaqsı dünielerin şığarayıq. Ädebiet üşin keregi osı. Qazir kitap oquğa adamnıñ qolı tie bermeytin zamanda ädebietti de osı zamanğa beyimdeu kerek. Kitap oqitın uaqıt joq. Meniñ uaqıtım bolsa, jatıp alıp oqitın edim. Men ädebietşi bolğannan keyin oqimın, qalğan adamnıñ uaqıtı joq. Batısta bir bettik, jartı bettik roman degender bar. Olardıñ bäri bekerden beker şıqqan joq. Öytkeni, uaqıttı öte bağalaytın el ğoy. Al, bizdiñ qazirgi alpısqa kelgen, alpıstan asqan jazuşılarımızdıñ aldında endigi ülken mindet bar. Biz öz tarihımızdı körkem ädebiette jasay almağan elmiz. Keşegi kezde onı bizge aytqızğan joq. Bizdiñ bükil tarihımızdıñ körkem filosofiyasın körkem ädebiette jasauımız kerek. Bastı parızımız da osı, bizdiñ aldımızdağılar jaza almay ketken dünielerdi jazıp qaldıruımız kerek. Eger onı biz jasay almay ketsek, arı qaray eşkim jasay almauı mümkin.
- Jazuşılardıñ körkem äri tarihi düniesine tarihşılarımızdıñ köñili tolmay jatadı. "Auıtqular boladı, tarihi şındıq bwrmalanadı" degen siyaqtı pikirler aytıladı.
- Tarihşılar ädebietşige ğana emes, bir-birine qarsı şığıp jatadı. Öytkeni, tarihtıñ şındığın däl sol kezdegidey aytıp beru, däl sol küyinşe körsetu mümkin emes. Qazir qolımız wzarğannan keyin, Qıtaydıñ arhivinen, Reseydiñ arhivinen, özge de elderdiñ arhivinen alıp, "Mädeni mwra" boyınşa, tom-tom kitaptardı şığardıq qoy. Solardıñ özi jüz payız dwrıs emes. Qıtay tarihşıları özderine beyimdep jazıp ketti. Qıtay tarihşılarımen grek tarihşılarınıñ tarihi jazbaların salıstırıp qarasañız, ayırmaşılıq köp. Orıs tarihşıları bizdiñ tarihımızdı birneşe ret qayta öñdegen. Sondıqtan, olardıñ arhivterindegi dünielerge sın közben qarauımız kerek. Biraq, ädebiet degen tarihi faktini sol küyinde jazu emes, sol kezdegi tarihi oqiğanıñ mänin körkem sözben aşıp beru. Körkem sözde tarihi derek özgermey twrmaydı, tek tarihi şındıqtan auıtqımau kerek.
- Äuezov bügingi qoğamda düniege keler bolsa, "Abay jolın" müldem basqaşa jazar ma edi?
- Mindetti türde. Öytkeni, keñestik ideologiya qolın baylağan kisi ğoy. Mwhtar Äuezov közi tiri bolatın bolsa, qolınan keletin aqın-jazuşığa tarihtı qayta jazıp şığuğa mindetter edi, äri wyıtqı bolar edi. Tarihi dünielerdiñ köbi akademiyalıq stil'men jazılğannan keyin, ekiniñ biri oqımaydı. Oqığan künde de tüsinbeydi. Tarihi oqiğalardıñ özin körkemdendiru kerek. Bizdiñ tarih halıqtıñ jadında, halıqtıñ sanasında qalu kerek. Körkem ädebietke aynaldıru sol üşin qajet. Resey qazir osığan köp köñil bölip jatır. Tipti, Kolçak turalı keremet fil'm tüsirip şığardı. Ne üşin jasap jatır?
- Bwl dünielerdi kimder jazatın boladı? Äli de ağa buın aqın-jazuşılarımızğa ümit artatın bolamız ba?
- Ağa buın ökilderimizdiñ parızı osı. Öytkeni, olardıñ qolında materialdar bar. Olar nağız qazaqı tärbie alıp ösken adamdar. Bwl jerde material tabu qiın emes, mäsele oğan wlttıq közben qarap, wlttıq sözben beynelep, wlttıq mahabbatpen alıp şığu. Tarihi qayratkerge, tarihi twlğağa degen wlttıq mahabbatıñ bolğanda, jaqsı dünie şığadı. Bwl mahabbat bizdiñ zamandastarımızda bar. Paydalanıp qaluımız kerek dep otırğanım sondıqtan. Jas buın tarihqa qanğanşa, onıñ wlttıq mänin sezingenşe, tüsingenşe, wlttıñ adamı, perzenti retinşe siñirgenşe, köp uaqıt ketedi ğoy.

"WLTTIQ TAMIRIMIZDAN AJIRAP QALMAYMIZ BA?" DEP QAUIPTENEDI

- Bilik pen halıqtıñ arasındağı ortaq däneker - ziyalı qauım ökilderi. Al, Parlament mäjilisiniñ minberinde otırğannan keyin, sizge arız-şağım aytıp keletinder köp pe?
- Jetkilikti. Hattar da kelip jatadı. Özimiz de auıldarğa jii şığıp jatamız.
- Olardan kelip tüsetin arız-şağımdardıñ köbiniñ köteretin mäselesi qanday?
- Özime aytılıp jatqan wsınıs mäselelerdi üş topqa bölip qarauğa boladı ğoy dep oylaymın. Birinşi, til mäselesi. Men jazuşı bolğannan keyin be, til mäselesimen köbirek aynalısıp jürgennen keyin be, qazaq tiliniñ mäselesi turalı köp aytıladı. Soğan ıqpal etudi swraydı. Ekinşi mäsele, jwmıssızdıq. Sosın, tağı bir aytatındarı, qazaq qoğamınıñ erteñi. "Biz öz dästürimizdi qalay saqtap qalamız?" degendi aytadı. Kinoğa qatıstı saualdar da köp qoyıladı. "Wlttıq tamırımızdan ajırap qalmaymız ba?" degen saual tastaydı.
- Sizdiñ olarğa aytar jauabıñız qanday?
- Ärine, biz erteñ joyılıp ketemiz dep ayta almaysıñ, olay aytuğa da bolmaydı. Prezidentimiz de til mäselesi turalı ünemi aytıp ta keledi. Keşe assambleyada da ayttı. Onı kim isteydi? Tiisti ministrlikter orınsız jaltaqtaydı. Osınıñ bärin tüsindiresiñ. "Wlttıq namısıñdı, wlttıq dästüriñdi öziñ qadirle, tiliñdi öziñ qorğa" degendi aytamız. Kino tüsirip jatqan rejisserlerimiz wlttıq dästürimizdi qadirlep otır ma, olardıñ köbi qazaq qoy. "Kelindi" tüsir, "Qayrat devstvennikti" jasa" dedik pe? Bäriniñ rejisserleri, scenariysteri qazaq. Olardıñ wlttıq namıstarı qayda, wlttıq dästürge degen süyispenşiligi qayda? Olardı qalalıq, asfal'tte ösken dep böluge bolmaydı, ol da qazaqtıñ ökili ğoy. Men solardıñ boyında wlttıq qan joq degenge senbeymin, bar. Osını aytıp tüsindiresiñ. Qazaq öziniñ qay dästürin saqtap otır? Qızdarımız qayda ketip bara jatır? Oğan qoğam kinäli me? Qoğam kinäli emes. Oğan zaman da, auırtpalıq ta kinäli emes. Jastar bwzılıp ketetindey, qiın zaman joq. Osınıñ barlığın, wlt bolıp tıymasaq, bizge policey tıyıp bermeydi. Wlttıñ özi küresu kerek. Wlt öziniñ wrpağına özi ie boluı kerek. Barlığına şekteu qoyatın, bärine qadağalau jasaytın qazaqtıñ özi. Memleket sayasi ideologiyañdı ayqındap beredi, memleket seniñ ekonomikaña jauaptı. Ruhani ömiriñe de jauaptı. Biraq, memleket degen abstraktili wğım. Memlekettiñ iesi kim? 0l - halıq. Memleketti qwrıp otırğan kim? Ol - qazaq wltı. Wlt pen halıqtıñ ekinşi sinonimi - memleket degen söz. Sondıqtan, özimizdiñ dästürimizge de, tilimizge de özimiz ie boluımız kerek. Men sizge aytayın, meniñ jas kezimdegi şaldarmen, qazirgi şaldardı salıstıra almaysıñ. Bwrınğı uaqıtta payğambarlıq deñgeydegi aqsaqaldarımız bolatın. Qazirgi aqsaqalğa qarasañ, müldem basqa.
- Dwrıs qartaya almay jatırmız ba?
- Aşı şındıqtı aytayın, keyde men wyalam. Bir qariyalar otırıp, nemeresimen jastı qızdarğa äzil aytadı. Aqsaqaldıq degenimiz osı ma? Bwrın student bolıp, auılğa barsaq, aqsaqaldar jappay üyine qonaqqa şaqırıp, aqsaqaldıq jol-joralğısın jasaytın. Aqılın aytatın. Keleli äñgimeler qozğaytın, seniñ jaqsı adam boluıña äserin tigizetin. Sodan keyin, sol adamdardıñ aldında öziñdi borıştar siyaqtı sezinetin-twğınsıñ. Mine, osınday aqsaqaldıq dästür joyılıp baradı. Dwrıs qartaya almay jatırmız.
- Ötkende jas qalamgerlerdiñ forumında wlttıq enciklopediya jasau qajettigi turalı äñgime qozğağan ediñiz.
- Bizge wlttıq enciklopediyanıñ telenwsqasın jasau kerek. Nege deseñiz, ol közben köretin enciklopediya. Mäselen, Añıraqay şayqası delik. Sonıñ köp düniesin zerttep, kamerağa tüsirip, elge körsetuimiz kerek. Sosın bizdegi közi tiri twlğalarımızdıñ tiri beynesin alıp qaluımız qajet. Keşegi Ğabeñ, Mwhañdardı körsetkende bir dünieni aynaldırıp bere beredi. Odan basqa, körsetetin eşteñe qalmağan. Qazir Äzilhan Nwrşayıqov ağa toqsanğa kelip otır. Äbiş Kekilbaev, Äbdijämil Nwrpeyisov, Fariza Oñğarsınova, sol siyaqtı tağı basqa aqın-jazuşılarımızdıñ bärin bügin tüsiruimiz kerek. Erteñ izdeymiz ğoy solardı. Solardıñ bäriniñ tiri beynesin alıp qalmasaq bolmaydı. Ömir bolğan jerde qaza boladı. Bärimiz de bw dünieden ketemiz. Ol tiri äñgime ğoy. Qağazğa tüsirgen dünieden göri, dauıspen jazılğan dünieniñ äseri küşti boladı. Tehnikanıñ bar kezinde, osınıñ bärin alıp qalatın bolsaq, ol ülken olja. Biz arhivten aqsap jürgen halıqpız. Reseydiñ dokumentalisterine tañ qalam. Anau Nikolay patşanıñ özin sol kezde qalay tüsire bergen? Tarihi derekti fil'mderin bergen kezde bäri jür. Tipti, belgisiz akterleri ölip qalsa, sonıñ özin jan-jaqtı beredi. Ruhani baylıq degenimiz osı. Bizge osınday ruhani baylıq qajet.

 

Äñgimelesken Gülzina BEKTASOVA

«Türkistan» gazeti

 

0 pikir