Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107134. Jazılğandar — 101610. Qaytıs bolğandar — 1671
Alaşorda 25032 11494 pikir 8 Mamır, 2017 sağat 11:04

Jürektegi soğıs sızı      

Kürkirep ötken keşegi soğıstıñ mäñgi wmıtılmas, janıñdı mäñgi sızdatar qasireti bar eken. Men osı bir qasiretti jastayımnan sezip östim.

Köktem şığıp, 9 mamırdağı Wlı Jeñis meyramı jaqındağan sayın äkem köp kürsinetin de, aqır soñında tösek tartıp, jatıp qalatın.Qayran äkem üşin qandı maydan dalasındağı qırğınnan oralmağan öziniñ tört birdey tuğan bauırları- eki ağası men eki inisiniñ qayğısı men qasiretin köteru,ärine oñay bolğan emes-ti.

– Barıp dwğa qılayın desem qabırı joq, oqiın desem hatı joq bauırlarımnıñ,– dep egiletin qayran äkem.

Jeñis küni äkemizben birge biz de egiletinbiz, biz de kürsinetinbiz.Soğıs dalasınan qaytpay qalğan äkemniñ eki ağası Mwqametqali men Nwrğali, eki inisi Näbiğali men Qinayatqali Jwmjwmawldarın izdestirip, solar jaylı derekter jinauğa äkemniñ osı bir jan küyzelisi äser etken edi. Bir qızığı osı ağalardıñ qazası jayında elge birde-bir «qaralı qağaz» kelmegen körinedi. Alayda, bertin, el ülkenderiniñ aytuınşa, soğısta habarsız ketken ağalardıñ qaralı qağazdarı elge kelgen de desedi.Sol kezdegi kolhoz basşılığında jürgen şolaq belsendiler «qajı mollanıñ üyi eldi jinap alıp, dwğa oqıtıp, kolhozdıñ jwmısına kedergi jasaydı,qaralı qağazdı soğıs bitken soñ berermiz»,-dep pişedi. Biraq soğıs bitkennen keyin kolhozdıñ keñsesi, sondağı barlıq qwjattar örttelip ketken körinedi.

Meniñ atam Jwmjwma molla dini bilimi küşti jäne türli qasietteri de mol jan bolatın. Bizdiñ auıldıñ  kez kelgen adamı  eñ äueli bizdiñ üyge bas swğıp, nan auız tiip, atamnıñ batasın alıp qana jolğa şığadı eken. Jarıqtıq sol atam öz balalarınıñ oqqa wşqandıqtarın tüsimen-aq  bilip otırğan desedi

- Qwlınım-ay, ötip ketken ekensiñ-au», - dep ah wrıp, töseginen  twradı eken de, qwranın bağışılaydı eken.Tört birdey wldarınıñ soğıstan oraluın zarığa tosıp, küni-tüni jılaumen bolğan äjem Jürsila Şegenqızınıñ eki közi su qarañğı soqır, atam eki ayağınan jüre almay sal bolıp otırıp qalğan-dı. Mwnıñ barlığın mağan Biken äjem aytatın. Bwl kisi soğısqa deyin äkemniñ tuğan ağası Mwqametqalidıñ äyeli bolğan. Eri soğıstan qaytpağan soñ ülkender jağı nemere ağamız Ğabdılhamitke ämeñgerlik jolmen qosqan körinedi. Jalpı sol twsta soğıstan qaytpağan köptegen azamattardıñ jesirlerin  qayındarı men öz ağayındarına  qosu el işinde  köp bolğan körinedi. Nemere ağamız Birimjan Oqaswlı soğısta oqqa wşqan öziniñ tuğan ağası Kärimjannıñ äyeli Latipanı   alğanı bar.  Sol ağamız:--Masqara, ağamnıñ äyelin alıp qoydım ğoy, ağam kelip qalsa men ne qılamın?! Men onda auıldan qaşıp ketemin,-dep äzildep bolsa da aytıp otıratındığın da estip östik.

Äjem Jürsila 1945  jıldıñ soñın ala qaytıs bolıp ketti. Tösek tartıp jatqanında aqırğı demi üzilgenşe öziniñ kişi wlı Qinayattı (Qinayatqalidı) swrap jattı desedi.

- Keldi me, Qinayatjan keldi me? Bar qarap keliñderşi, Qinayatım keldi ğoy deymin! Keldi me?, - dep keyuana zarığıp dünieden ozıptı.

Bwrınğı Kökşetau oblısınıñ Krasnoarmeec audandıq äskeri kommisariatındağı (qazirgi Soltüstik Qazaqstan oblısı, Tayınşa audanı) arhivte otırıp, şañ basqan papkilerdi aqtarğanımda da,ağalarım jayında  eşbir derek taba almadım.

- Olar tiri, kelip qaladı. Men ölip qalıp, olar üyge kelip qalsa   sender tanımay qalıp  jürer me ekensiñder?!», – dep äkem auır kürsinip bizge osını aytatın da, eki ağası men eki inisiniñ tür tüsin, bizdiñ qaysımızdıñ solardıñ qaysısına wqsaytındığımızdı  közi jwmılğanşa sanamızğa siñirumen boldı. Öz bauırların tiriler qatarında sanap, jıl sayın törteuine tiesili pitir sadaqasın da özi berip jüretin.Endi oylap otırsam, äkem öz bauırları özi joqta kelip qalsa, biz tanımay qala ma dep alañdağan da eken..au!

Ağalar jaylı naqtılı bir derek bolmağannan keyin sol kezdegi Keñester Odağınıñ  Qorğanıs Ministrliginiñ Ortalıq arhivine swrau salıp hat jazuğa tura keldi. 1983 jıldıñ 21 säuir küni Ortalıq arhivten alınğan № 85359-şı jauapta 1904-şi jılı tuğan qatardağı jauınger Mwqametqali Jwmjwmawlı  1942 jıldıñ şilde ayında, 1906-şı jılı tuğan Nwrğali 1942 jıldıñ qazan, 1916-şı jılı tuğan Näbiğali 1943 jıldıñ qaraşa, al 1919 jılı tuğan Qinayatqali 1943 jıldıñ naurız aylarında habarsız ketken eken.

Mine, bir üydiñ tört birdey azamattarınıñ jäne äkemniñ tört birdey bauırlarınıñ,meniñ ağalarımnıñ  tağdırı osılay bolğan eken.Qorğanıs Ministrliginen alınğan osı bir jan sızdatar qaralı habardı äkeme ayta almadım. Bwl jayında äkem müldem bilmey ötti dünieden. Äkemniñ «olar tiri, keledi äli, men joqta kelip qalsa tanımay da qalasıñdar-au» dep otırar tätti bir soñğı ümitin üzgim kelmedi. Ömirdiñ türli-türli qasiretinen onsız da mwqalıp jürgen äri öziniñ tört birdey tuğan bauırların zarığa tosqan äke janı küyzelmese eken dedim.

Mine ,osı arada Näbiğali ağamnıñ maydannan jazğan bir öleñinde:

Tüsimnen Qinayatjan şıqpay-au jür,

Bilmeymin bwl künde ne bolğanın?- dep küñirengeni oyğa oraları bar. Sonda jarıqtıq Näbiğali ağam öz inisi, öziniñ tuğan bauırı Qinayatqalidıñ 1943 jıldıñ naurızında oqqa wşqandığın tüsinde sezgen eken ğoy dep oylasam boldı, jüregim jılaydı. Al, «tüsimnen Qinayatjan şıqpay-au jür», - dep sız okopta otırıp mwñ jırın jazğan Näbiğali ağamnıñ özi 1943 jıldıñ qaraşasında oqqa wşqan edi.

Äkemniñ tört birdey bauırlarınıñ, bizdiñ üydiñ tört birdey arıstay-- arıstay azamattarınıñ osı bir «habarsız ketkendikteri»  bir kezdegi bizdiñ qasietti şañırağımızdıñ keyingi qasireti de bolıp, eñ ayağı soğıstan keyin tuğan bizdiñ de tağdırımızdı mwzdatqandıqtarı da az bolmadı.

Bwğan deyin, yağni Keñes ükimeti ornağan zamanalar twsında bay-qajınıñ  twqımdarı retinde közge türtki bolğandı bılay qoyıp, meniñ atam Jwmjwma mollanıñ tuğan ağası Babanazar qajınıñ orıs patşasına qarsı jwmıstar jürgizdi degen ayıppen Sibirge jer audarılğan Nauan haziretti elge qaytaru jäne de Dala general gubernatorınıñ ämirimen Kökşetau öñirinde jabılıp qalğan  meşitter men dini medreselerdi qayra aşıp, tıyım salınğan dini salt dästürlerdi qayra qalpına keltiru jöninde orıs patşası Nikolay ekinşige hat jazğandığı tarihta bar jay. Meniñ atam Babanazar qajı aq patşanıñ aldına bolıp, arızdanıp, Nauan hazirettiñ soñınan izdep barıp it jekken jer deytin Irkutskiden elge aman sau alıp qayttı.Bwl jayında jazuşı ağamız Sarbas Aqtaev öziniñ Nauan Haziret jayındağı zertteu eñbeginde däleldi ayta bildi.Bwl jayğa meniñ qolımdağı Ombıdağı Dala General-Gubernatorınıñ patşa keñsesine 1903 jıldıñ 9 qaraşa ayında tüsip,tirkelgen mına bir anıqtama ayğaq boları da anıq. «Asa märtebelim! Sizge qırğızdar Babanazar Jañabatırov pen Äbutälip Bakizinniñ jäne de basqalardıñ jergilikti äkimşiliktiñ qwzırımen jabılğan medreseni aşu jäne Sibirge jer audarılğan molla Talasovtı bosatıp, qaytaru jönindegi Aqmola oblıstıq Äskeri Gubernatorınıñ asa mañızdı ister jönindegi şeneunigi YAhontovtıñ, mwsılmandarmen hat alısıp, hat almasuşı isiniñ meñgeruşisi General-Mayor Romanovtıñ ayğaqtarı men tüsinikteri boyınşa bar jağdaydı tikeley öziñizge jetkizudi wyğarıp otırmın»,- dep qol qoyılğan tarihi qwjat ayğaq boları bar.

Qajı atamnıñ aq patşanıñ qabıldauında bolğandığı jäne sıylıqqa oqalı şapan men altın sağat alğandığı  bizdiñ äulettiñ keşegi kämpeskeniñ tizimine de iliguine de sebep bolıp,jan saqtau üşin bir tünde Sibirge qaşıp ketkendigi de wrpaqtar sanasında qaldı.

Keñes ükimetiniñ bizdiñ äuletke degen äuelgi osı bir senimsizdigi  men küdikterine endi kelip, tört birdey jannıñ soğısta habarsız ketui kelip qosıldı da, mwnıñ soñı bizdiñ üydiñ tınıs tirşiliginiñ wdayı jasırın baqılauda boluına äkeldi. Äsirese, Nwrğali ağamnıñ jauğa «berilip ketti» degen küdikti jay köp bolğan körinedi. Äkemniñ aytuınşa NKVD-nıñ jandayşaptarınıñ bizdiñ üydi sırttan toruıldauları men añduları  hruşevtik «jılımıq» ornağanşa toqtamasa kerek.Tipti osı bir añdudan zärezap bolğan äkem 1971 jılı Keñes äskeri qatarındağı jauıngerlik mindetimdi atqaruğa attanğalı twrğan sätimde meni oñaşa şığarıp alıp:

- Mümkindik bola jatsa äskerde jürgen jağıñda partiyağa ötip kel. Seni bwl jaqta ötkizbeydi,-dep aytqanınıñ sırın da keyin tüsindim.Äkemniñ sol keñesimen men elge äskerden Kompartiya müşeligine kandidat bolıp oralğan edim.

- Tünniñ bir uağında esik terezeni tas qımtap alıp, şay suımızdı işip, bir birimizben sıbırlasıp söylessek te, tañerteñine biz ne işip jedik, ne dedik sonıñ barlığın da kolhoz keñsesindegiler bilip otıratın,-dep  äkem osı jaydı qamığıp aytatın.

Sonday bir añdudıñ saldarınan kolhoz egistiginen suı ağıp twrğan bir şelek qara biday alıp kelgen meniñ anam Ümitjan Uäliqızı da 1946 jılı on jılğa sottalıp kete bardı.Üydegi maydannan oralmağvn tört birdey jauıngerdiñ sal bolıp qalğan äkeleriniñ, yağni meniñ atamnıñ da jağdayına, onı qoyıp, besiktegi altı aylıq balasına da qaramastan on keli qara biday üşin sot öz ükimimen meniñ anama on jıldı kesip bergen edi.  Sot üstinde anamnıñ:

Etegi köylegimniñ bäseñ deymin,

Balası Şäkirovtıñ eser deymin.

Qaralap sen isimdi bergenmenen,

Ädil sot bwl isimdi şeşer deymin, - degen soñğı bir ümiti de aqtalmadı. Şäkirov degeniñ sol kezde miliciya  tergeuşisi bolsa kerek.

Men bügin aydalarmın, sor keşermin,

Bwl joldan ne qaytpaspın, ne kelermin?!

Öziñdi köriñde de qarğap ötem,

Qızığın jalğızıñnıñ körsetpesin, -dep qayran anam jılay-jılay etappen Krasnoyar ölkesindegi kileñ äyelderge arnalğan koloniyağa tüsken edi de, sondağı  kirpiş zauıtında jwmıs istegen eken.

Gudogı ayğaylaydı sağat sayın,

Ärdayım barıp twram, poşta dayın.

Poştada bir mıñdağan hat jatadı,

Oqimın sonıñ bärin şıqpaydı atım.

 

Anadan jetim qalğan men bir mwñdı,

Jüremin jalğız basım, sarı uayım.

Sizdermen hat arqılı söyleskenmen,

İştegi tarqamaydı qalıñ qayğı,-dep bastalar anamnıñ sol aydauda jürip elge jazğan köp öleñderiniñ osı birin oqığan sayın,ğaziz anamnıñ tım bolmasa beynesin de  köz aldıma äkele almay qinalamın da, janarıma jas üyirilip,jüregim qan jılap twrarı bar.  Sonday-aq, Näbiğali ağamnıñ qan maydannıñ ortasında jürip:

Qadirli el işiniñ jastarına,

Är türli mekemeniñ bastarına.

Sälemim, barlığıña amanatım,

Alıñdar bizdiñ üydi esteriñe,... dep qan maydannıñ ortasında jürip jazğan wzaq bir jırın auıldağı sol kezdegi jarıqtıq analarımız köz jastarın sığıp, sıñsıp otırıp ändetip aytatındıqtarı da osı künderi sanamda qayra bir jañğırıp twrıp alatını da bar. Sol öz üyine küni büginge şeyin orala almay jürgen qayran ağamnıñ: «Alıñdar bizdiñ üydi esteriñe!,--degeni bizdiñ äuletti özderi joqta tağı da «jau», dwşpan esebinde jandayşap pısıwtardıñ älekke salarların sezdi me eken?! Öytkeni Näbiğali ağamnıñ da otızınşı jıldarı wstalıp, türme azabın tartqanı da bar eken.

Jatırmın Qızıljardıñ türmesinde,

Adamnıñ basına mwnı bermesin de, - dep jazğan jırı da osığan ayğaq bolsa kerek...ti.

Älqissa , Nwrğali ağamnıñ «jauğa berilip ketipti» degen naqtılı anıqtalmağan küdikti jay bertin kele bizdiñ de janımızğa qattı batatın. Keñestik jüye «Otanın satqandar» men jau qolında twtqın bolğandardı  ayamağandıqtarın, tipti olardıñ ürim bwtağına deyin senimsiz «elementter» retinde esepte wstağandıqtarın bügingi ağa wrpaq ökilderi äbden biledi.

Bizdiñ auılda bir ayağın soğısta berip kelgen Zeyneş Salıqbaev degen ağamız boldı. Bwl kisiniñ bir wlı Öserbay ekeumiz on jıl mektepte birge oqıdıq.Keyin gazette tilşi bolıp jürgenimde osı Zeyneş aqsaqalmen wzaq äñgimelesip, qart jauınger jaylı suretteme de jazdım. Sol äñgimeniñ üstinde Zeyneş aqsaqal:

- Seniñ Nwrğali ağañnıñ nemisterge berilip ketti dep jürgenderdiki beker.Ol bos söz. Biz bir auıldıñ altı azamatı Stalingrad tübindegi bir alapat şayqasta bir okopta qatar jattıq.Sonan bir kezde jau jağınan artileriyadan oq qarşa boradı da, ile jau samoletteri bombanıñ astına aldı.Astan kesteni şıqqan dünie bir jartı sağattan keyin tına qaldı.Esimizdi jıyıp, aynalağa barlay qarasaq, qırılıp qalğan ekenbiz. Jañağı bir auıldıñ altı azamatınan okoptan bas kötergen Nwrğali ekeumiz ğana edik. Jaudıñ jayau äskeri antalap qaptap keledi. «Keyin şeginiñder» degen bwyrıq jetti. Şegine berip, bir kezde Nwrğali «analar topıraqtıñ astında betteri jabılmay qalıp qoydı au»,--dep jau antalap kele jatqan betke wmtıldı. «Qayt keyin» dep janım ışqına ayğay salğanımdı bilemin. Sonan keyin Nwrğalidı körgen joqpın. Bombınıñ astında qalğan auıldıñ birge ösken azamattarın qwtqaramın dep jauğa qarsı jürgen seniñ ağañdı özimizdiñ bolmasa nemisterdiñ oğı aldı.Bwlardıñ Nwrğali jauğa berilip ketti dep sandıraqtap jürgendikteri osı şığar. Joq ,Nwrğali jau qolına tüsken joq,--dep «mahorkasın» wzaq sorıp otırıp alğan qart jauıngerdiñ beynesi köz aldımda äli de twr.

Mine, keşegi soğıstıñ bizdiñ üydiñ tört birdey arısın jalmap ketken qasireti men mwñı endi kelip, meniñ jüregimdi sızdatadı. Äkeden qalğan jalğız twyaq, key-keyde men de jalğızdıqtı sezinip, janı aşır ağa,bauır izder sätterimde soğıstan oralmağan ağalarımdı oylaumen kün keşemin.

Qayran sol tört birdey ağalardıñ soñınan, şirkin-ay, tım bolmasa bir-birden wl qalsa ğoy, olar da ösip önip, endigi biz de bir qaralı üy bolıp otırar edik-au, dep ökinemin. Sol ağalarımnıñ soñınan wrpaq qalsa ğoy, keşegi küni äkem dünieden ozğannan keyin atadan balağa mwra bolıp kele jatqan qara şañıraqtıñ esigine jılay-jılay qwlıp salıp, egile ketpes edim-au elimnen dep te mwñayamın.

Ökiniş…mine, osı bir ökiniş, swm soğıs oyıp tüsken bir şañıraqtıñ qasireti et jüregiñdi tırnalap, öz qasiretiñniñ iirimine batıra beredi äli künge deyin.

Soğıstan qaytpay jürgen ağalarımnıñ tuğan eldegi, tuğan topıraqtağı izi öşpesin degen nietpen äke qabırınıñ basına ornatılğan qwlpıtasqa da tört ağalarımnıñ attarın, Qorğanıs Ministrliginiñ arhivinen aldırğan anıqtama boyınşa tuğan jäne soğısta habarsız ketken jıldarın tasqa qaşap, jazğızıp qoydım. Ağalar soğısqa attanğan qara şañıraq–eldegi qaraşa üydi de eşkimge bermesten, bolmasa qwlatpastan, özderi däm tatqan qazan-oşaqtarı men dastarhanın da şaşau şığarmay saqtap otırmın äzirge. Bälkim, kelip te qalar…

Ağalar tağdırına alañdağan köñilimmen derekter jinastıra jürip, bizdiñ şağın ğana – Qarağaş auılınan soğısqa 125 er-azamattıñ attanıp, solardıñ 68-i maydan dalasınan qaytpağandığın, qaralı qağaz kelgendigin, habar-oşarsız ketkendigin anıqtadım. Otan üşin ot keşken ağalardıñ 45-ine ğana elge aman-sau oralıp, tuğan elinen däm tatudı jazğan eken jaratqan iemiz!

Soğıstan oralmağan tört birdey ağalarımnıñ äzirge ekeuiniñ ğana fotosuretterin qolğa tüsirdim. Näbiğali (el işi Näbiken degen) suretke kolhoz basqarmasınıñ müşesi, partiya wyımınıñ müşesi, partiya wyımınıñ hatşısı bolıp jürgen kezinde, yağni soğıstıñ aldında tüsken körinedi. Al, Qinayatqali soğısqa Kökşetaudağı qazaq peduçilişesin bitirip kelip, Ortaq auılında mwğalim bolıp jürgen jerinde alınğan körinedi. Seyil Äuşamawlı bizge jien. Jwmjwma atamızdıñ inisi Äuşamanıñ (Tentağa) qızı Rahima apamızdan tuğan wl. Biraq Tentağanıñ wl balası bolmağandıqtan Seyildi bauırına basıp, asırap alğan körinedi. Seyildi biletin, körgen adamdar onıñ dene twrqınıñ iriligin,  azamattıq qadir-qasietin aytıp, küni büginge deyin tamsanıp otıratındarı bar. Sol Seyil ağam soğıstan aman-sau kelip, äne-mine üylenemin dep jürgende, soğıstan jazılmay qaytqan jarası asqınıp ketip dünie salğan körinedi.

Dünie döñgelenip, şır aynalıp twrğan sätte soğıs salğan jara talaylardıñ janın sızdatar äli. Maydan dalasınan qaytpay jürgen qayran ağalarım, senderdiñ jüregimdegi de, ömirdegi de orındarıñ mäñgilik tolar da emes. Bälkim ol meniñ janımnıñ jazılmas mäñgi jarası, ayıqpas mwñı men sağınışı bolıp qalatın da şığar. Dünie..ay, şirkin!..

Jabal Erğaliev, jazuşı, Qazaqstan Respublikası

Parlamenti Senatınıñ deputatı

Abai.kz

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11494 pikir