Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Tarih 8388 0 pikir 31 Qazan, 2016 sağat 12:48

AQIQATIN TARIHŞILAR AYTSA...

Jazuşı Qabdeş Jwmadilov pen sayt avtorlarınıñ biri Kamal Äbdirahman arasındağı tarihtağı keybir mäselelerge qatıstı oy alısqan äñgimelerin jiti qadağalağan semeydegi oqırmandarımızdıñ biri Däulet Tileuberdiev maqala joldaptı. Onda avtor Kamal Äbdirahmannıñ keltirgen derekterine qatıstı oyın jaza kelip, tarihtağı mwnday mäselelerge tarihşılar töreşi bolıp, aqiqatın solar ayta degen nietin bildiripti.

Oqırman maqalasın tolıq jariyalap otırmız.

Abai.kz

 

 

«Abay» portalındağı   qazaqtıñ maytalman  qalamgeri Qabdeş Jwmadilov pen Kamal Äbdirahman arasındağı  pikir talastı  oqıp,  qolıma qalam  aldım. Kamal ağamız: «1754 jılı Qabanbay batır şığıstağı qay jerdi kerey men naymanğa bölip beredi? Arqada tabjılmay otır. Ötkende sonı bir derek keldi. Biz orısqa qarsı şaqqan başqwrttıñ Salauıtı men Qarasaqalın ğana aytamız. Biraq 1755 jılı Batırşa degen başqwrt ta köterilis jasap, aqırı ol da qazaqtı panalaptı. 1770 jılı orıstar olardı Nwra boyındağı Qabanbay batır auılınan tabadı. Osı jılı Ata dünieden ötti emes pe, Arqada! Qaydağı şığıs?» dese, bir sözinde N.Aristov, Ş.Uälihanov, M.Tınışbaev, N.Mıñjan, Q.Halid sındı belgili twlğalardıñ derekterine süyengenin aytadı...  

Kamal Äbdirahman tilge tiek  etip otırğan Qwrbanğali Halidtıñ aytuınşa, Tarbağataydıñ küngeyine qazaqtar 1760-1770 jıldarı aralığında köşip kelgen eken. Ğalım öziniñ «TAUARIH HAMSA» kitabında Ayagöz özeniniñ boyında bolğan «Qandıjap» («Mamırsu») bitiminiñ qay jılı bolğandığın naqtı ayğaqtarmen däleldeu arqılı, büginde dau tudırıp jürgen keybir tarihi derekterdiñ betin  ötken ğasırdıñ basında  aşqan.  Q. Halid öz eñbeginde:

«Bwl bitimge halıq «Qandıjap bitimi» dep at bergen, öytkeni qalmaqtardıñ bastapqı oyı ölgen hanınıñ qwnın swrau eken, keyin onı birjola keşirip, ölgen hannıñ qanın jabulı qalsınğa kelisedi. Hannıñ öz atı da Qandıjap edi. Osı habardı bizge jetkizuşiler onnan asa adam boldı, bärin sanau orınsız bolar. Biri 60-tan asqan Aybaq Soqran balası atasınan estigenin mağan 1305 hijra jılı 2-şi jwmadil – ahir ayı, yağni 1888 jılı 2 fevral' küni aytıp berdi:

- Atamız Soqrannıñ jılı it, 92 jasında jılan jılında dünie saldı. Osı üstimizdegi doñız jılında onıñ qaza bolğanına 43 jıl toladı. Atamız Mamırsu bitimin jasağan jılı tört jasar eken. Kelesi jazında Dağan dili (tili boluı mümkin) jerde onı sündetke otırğızğan. Onıñ keler jazında, qoyan jılı Ayagöz boyına kelip, osı küngi qıstauımızdı babamız Qonısbay ielengen. Bizden bir jıl bwrın Qarjı (Qaraşı) qıstağan, bitim bolatın jıldan bwrın Qızay eli qıstaptı. Qazaqta Qızaydan bwrın Ayagöz mañına qonğan el joq dep aytuşı edi»,- deydi.

Osı ayğaqtarğa süyensek, bitim 1756-1957 jıldarı jasalınğan.
Al mına arada aytılıp otırğan babamız Qonısbay dep otırğan adam büginde Ürjar audanınıñ Eginsu auılın qonıstanıp otırğan Semiz nayman işindegi Aldiyar ruınıñ (Qırqımıltıqtıñ) tüp atası. Men de sol äulettiñ bir  balasımın. Sanap otırsam, mağanğa deyin Qonısbay babamızdan beri on ata tolıptı. Sodan beri ärbir wrpaq arasın 25 jıldan alğanda eki jarım ğasırdan astam uaqıt ötken eken. Bizden göri sol tarihi kezeñge  bir taban jaqın bolğan   Qwrbanğali Halidtıñ dälelmen ayğaqtağan mälimetteri   şındıqqa janasatın siyaqtı. Jalpı,  «Tauarih hamsa» -  qwndı tarihi  derekterge  bay  eñbek.

Al belgili tarihşı - ğalım  Amantay Isin feysbuktağı jazbasında: «Kamal Äbdirahman jañılıs aytıp otır. 1755-1756 jılğı başqwrt köterilisiniñ ündeuşisi, mişär halqınan şıqqan Batırşa 1756 jılı wstalıp, köp azap şegip, 1762 jılı Baltıq jağalauındağı Şlissel'burg bekinisinde öltiriledi. Al, qazaqtardıñ joñğardı tolıq tozdırıp Tarbağataydı iemdenui - 1754-1755 jıldar. Mänjur-qıtaylar (Cin imperiyası) Joñğariyanı okkupaciyalağanda olar Joñğariya jeriniñ twtastay qazaqtardıñ qolına ötip ketpeuin közdeydi. Bwğan qatıstı derekter 1989 jılı jariyalanğan»,- deydi.

Osı derekterge süyene otırıp, qazaq Tarbağatayğa  XIX ğasırdıñ basında keldi degen Kamal ağamızdıñ pikirine öz uäjimizdi  wsınıp otırmız. Kakeñ öz oyın quattau üşin osı derekti jii aytıp,  jii jazıp jür.  Alayda, aqiqatın tarihşılar aytsa, dwrıs bolar edi.

 Bas batırdıñ aruağın ardaqtap jürgen Kamal ağamızdıñ eñbegin erekşe qwrmetteymiz. Osı kisiniñ bastamasımen Qabanbay babamızdı nasihattauda  birşama  igilikti ister  atqarıldı. Äsirese El ordamızdıñ   janındağı Daraboz Batırdıñ  kesenesi wlttıq ruhımızdı  asqaqtatıp,  bükil qazaq balası täuip etetin kieli orınğa aynalıp otır.

Däulet Tileuberdiev

Semey qalası

abai.kz

0 pikir