Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 98701. Jazılğandar — 72273. Qaytıs bolğandar — 1058
46 - söz 6241 0 pikir 9 Mausım, 2014 sağat 12:05

Qazaq bolayın desem, ru kedergi bolıp twr

Tüsinikti bolu üşin äñgimeni äriden bastayın. Meniñ äkem nemis. Ekinşi dünie jüzilik soğısta ol orıstarğa twtqınğa tüsken. Soğıs bitkennen keyin onı Qazaqstanğa jer audarğan. Al anam pol'şalıq nemistiñ qızı eken. Ol da aldımen Ukrainağa, sosın Reseyge, odan Qazaqstanğa jer audarılıp kelgen. Äkem men anam osı jerde tabısqan.

Men qazaq auılında tuıp östim. Qwjat boyınşa atım – Maks. Biraq auıldastarım mağan Maqswt dep dep at qoyğan. Ata-anam da solay atap ketti. Sodan beri bireumen tanısqanda Maqswt dep tanısam. Ol auılda 5-6 nemis otbası boldı, qalğandarı tügel qazaqtar. Ata-anam qazaqtardıñ qonaqjaylılığın, qiın-qıstau kezde kömekteskenin, üylerine panalatqandarın, bar istegen jaqsılığın ünemi aytıp otıratın. Jeti jasqa tolğanda mektepke bardım. Qazaq mektebine. Qalğan nemis otbasılarınıñ balaları da qazaq mektebine bardı. Ol kezde orıs mektebi joq bolatın. Men besinşi sınıp oqıp jürgenimde orıs mektebi aşıldı. Auıl adamdarı, äsirese inteligentti otbasılar balaların jappay orıs mektebine bere bastadı. Biraq birde-bir nemis otbasınıñ balası orıs mektebine barğan joq. Qazaq balalarımen tuğan-tuıstay bolıp birge östik. Eşkim şettetip körgen emes. Birge ösken joldastarım meni «sarı qazaq» deytin. Böten jerge barğanda bireu-jarım wltıñ kim dese, qazaqpın deytinmin. Söytip bar jan-tänimmen qazaq bolıp kettim. Üylendim. Äyelimniñ äkesi nemis, şeşesi ukrain. Ol kezderi qazaqpın desem boldı, eşkim ruımdı swrap körmepti.

Ötken ğasırdıñ 80 jıldarınıñ soñında nemisterdiñ köbi tarihi otanına köşti. Meniñ äke şeşem, üş apayım (bireuiniñ küyeui qazaq, bireuiniñ küyeui orıs, bireuiniñ küyeui nemis) Germaniyağa köşti. Men kindik qanım tamğan auılımnan ketpeymin dep qalıp qoydım.

Aradan eki jıl ötkende äke-şeşem elge qayta oraldı. Ol jaqtı jersinbey, keri qaytqan. Kelgende äkemniñ aytqını: «Qayran, qazağıma jetetin halıq joq eken».

Elge qayta oralğan keyin üş jıldan soñ äkem, arağa bir jıl salıp anam dünieden ötti. Öler aldında äkem, «balalarıñnıñ wltın qazaq dep jazdır» dep amanat etti. Onday oy özimniñ de kökeyimde jürgen bolatın. Äkeniñ amanatın, öz oyımdı jüzege asırıp balalarımnıñ wltın qazaq dep jazdırdım. Onıñ da birşama qiındığı boldı. Alğaşında balanıñ wltı äkesiniñ ne anasınıñ wltımen jazıluı kerek dep äurege saldı. Aqırı degenime jetip, balalarımnıñ wltı qazaq bolıp jazıldı. Qazaq mektebine bardı. Sodan, men – nemis, äyelim – budan (metis), balalarım – qazaq. Meniñ wltım qwjat boyınşa nemis bolğanmen dilim de, tilim de qazaq. Men özimdi qazaqpın dep sanaymın.

90-jıldardıñ soñında auılda jwmıs bolmay, jan bağu qiındağan şaqta audan ortalığına köşip keldim. Men üşin mäsele osı kezden bastaldı. Ülken qızım mektep bitirgenmen, eki wlım äli mektepte oqıp jürgen. Balalarım mektepke barğanda sınıptastarı «wltıñ kim?» dep swraptı, qwjatında da qazaq dep jazılğan, qazaq tilinde sayrap twrğan balam qazaqpın dese, «ruıñ kim?» dep swraydı eken. Bwl swraqqa balam ne dep jauap berudi bilmepti. Keşke jwmıstan kelip, esikten kirgen sätte balam meni «äke meniñ ruım kim?» degen swraqpen qarsı aldı. Qapelemde ne aytarğa bilmey, tosılıp qaldım. Biraq şın mäninde meniñ de bwğan aytar jauabım joq edi. Öytkeni mwnday swraqpen bwrın betpe-bet kelip körmeppin. Nege ekenin qaydam, bizdiñ kezimizde ru jaylı eşkim swramaytın. Sondıqtan da bolar men de balalarıma ru jaylı aytpappın. Key-keyde estigenim bolmasa, ru jaylı eşteñe bilmeydi ekem. Sodan ülkenderden swrap, kitap aqtarıp ru jaylı izdey bastadım. Söytsem, qazaqtıñ bäri ruğa bölinedi eken. YAğni, qazaq bolu üşin ruıñ boluı kerek eken. Men endi qay ru bolam? Sonda ruım joq bolsa, men qazaq bola almaymın ba?

Balalarım ruın ayta almağan soñ mektepte sınıptastarı mazaq etip, şettetip, wrıp soğatındı da şığardı. Bwl jağday jii qaytalana bergen soñ mektebine baruğa tura keldi. Ata-analar jinalısı şaqırıldı. Ökinişke qaray jinalıstan köñilim su sepkendey bolıp qayttım. Qazaq tilinde dwrıstap söyley almaytın keybir ata-analar «orıstı orıs deydi, nemisti nemis deydi, onda twrğan ne bar?!» dep soqtı. «Balağa ötirik aytudı üyretpeu kerek, olar onıñ qazaq emes ekenine emes, qazaqpın dep ötirik aytqanına qarsı bolğan» dep ekinşisi şıqtı. «Ol qazaq jerinde tuğan, qwjatı qazaq, tili de, dili de qazaq, onı nege şettetemiz?!» dep aytatın bir adam tabılmadı. Solay dep tüsindirmek bolğan mağan, «mıñ qaynasa da seniñ sorpañ qazaqqa qosılmaydı» dep jigerimdi qwm etti.

Ua, ağayın! Bayağı qiın-qıstau zamanda auıp kelgen özge wlt ökilderin baurına basıp, törinen orın berip, bir üzim nandı bölip jegen qazaq qayda ketken? Tilim qazaq, dilim qazaq, jüregim qazaq dep soqqan meni mına qazağım nege keudeden iteredi? Men qazaq bolu üşin ruğa qalay kirem? Qay ruğa kiruim kerek? Bir auız qazaq tilin bilmeytin, qazaq üşin bası auırmaytındar qazaqtıñ bir ruında bolğanı üşin ğana qazaq boladı da, qazaq üşin janımdı qiyuğa dayın men nege qazaq bola almaymın? Ru turalı ülkenderden swrağanımda, «ol jeti atasın bilu üşin qajet, biraq keyingi kezde qazaq arasına jik salatın, ruşıldıq artıp baradı» degen edi. Jeti atasın bilgenge men de qarsı emespin, biraq qazaqtı jikke böletin ruşıldıq kimge kerek? «Bölingendi böri jeydi» deydi qazaq. Börige jem qılatın ruşıldıqtı nege joymaymız? Eger ru bolmasa, men de, meniñ balalarım da bar bolmısımızben qazaq bolar edik. Qazir bizdiñ qazaq boluımızğa ru kedergi bolıp twr. Men siyaqtı qazaq bola almay jürgender jeterlik. Eger «ru» degen kedergini alıp tastasaq, talay özge wlttardıñ ökilderi qazaq boluğa dayın.

Ruıñ joq dep meni keudeden qaqsa da, men kindik qanım tamğan qazaq jerinen eşqayda da ketpeymin. Öytkeni, men qazaqpın!

Maqswt (Maks)

http://alashainasy.kz

0 pikir