Jwma, 3 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
46 - söz 5411 0 pikir 26 Naurız, 2014 sağat 16:45

Islamnıñ arabtıq modelin tıqpalaudıñ astarı qanday?

 Amangeldi Aytalı,

filosofiya ğılımdarınıñ 
doktorı, professor

Dinsiz wlt – wltsız din bolmaydı             

Älemdik dinder (buddizm, hristian­dıq, islam) o bastan wlttan joğarı twra­tın, belgili bir wltqa arnayı jiberil­­megen qwndılıqtar. Biraq, din är wlt­tıñ psihologiyasımen, tarihımen, däs­­türi­men tığız baylanısta boladı, wlt dindi öziniñ erekşeligi twrğısınan sana­dan ötkizdi. Din de wlttıq mädenietke, psihologiyağa öz izin, qalıbın saldı. Sondıqtan, dästürli din adamnıñ sana-sezimi men dünietanımına eñ jaqın, eñ tüsinikti etetin, onıñ adami, mädeni qasietterin, tabiğat tanımın twtastay bir qwndılıqqa aynaldıradı. Dästürli dinşildik är wlttıñ salt-dästürlerimen tereñ baylanıstı, tarihi qalıptasqan twrmısına tamırın jayğan. Qazaqtıñ dästürli dindarlığı Jaratuşını aqiqat dep qabıldağan, şınayı adaldıqtan, işki tüysiginen tuğan senim. Tağatşılıq, qayırımdılıq, janaşırlıq, keşirim­dilik, tabiğattı sıylau Alla-tağalanıñ qwdiretindey twtas qazaq etnosınıñ jäne jeke adamnıñ tirşiliginiñ amalına aynalğan. 

Dästürli dindarlıq wlttıñ psihologiyasın, mädenietin, twrmısın twtastay bolmısın rettep äleumet retinde basın biriktirdi, onı talay dağdarıstan, işki, sırtqı qauip-qater­den, kezdeysoq uaqiğalardan  saq­taydı, qorğaydı. Aştıq, soğıs­tar men quğın-sürginde qazaq auırtpaşılıqtı el bolıp basınan birge ötkizgen. Qaz­aqtıñ mädenieti jeke basınıñ müd­desi emes, qauımdastıqtıñ müdde­sine, ti­lek­testigine negizdelgen. Filoso­fiya­­lıq tilmen aytsaq, dästürli dini ta­nım teoriyalıq qağidalardan göri kün­delikti dağdısına, nanım-senimge negizdelgen. Ol twraqtılıqtıñ, bügingi mına qwbıl­malı zamanda bayandı ömirdiñ kepili. Qazaqqa aştıqtan, jalañaş­tıqtan  göri jalğızdıq batadı, jalğız­dıqqa şıday almaydı.     
Bügin ğılım, bilim, internet zamanında dästürli nanım-senim birte-birte bosañsıp, aqparattıq zaman qauip töndire bastadı. Jahan­danu zamanı dästürli nanım-senim­niñ tüp negizi, etnostıq bolmıstıñ tw­tas­tığın, etnopsihologiyalıq iştey bay­­lanısın ıdıratıp, wrpaqtar jalğa­suı­nıñ üziluine äkelui de mümkin. Sonı­men birge, postkeñestik mwsılman elde­rinde, jalpı mwsılmandar arasında din men wlttıq dästür, dünietanım mäselesi jaña ötkir sipat aldı. Ğılımi ädebiette 1980 jıldardıñ ayağı men 1990 jıldar islamnıñ «qayta jañaru», 70 jıldıq ateizm üstemdiginen keyin tarihi dästürlerdi jañartu kezeñi dep  atalınadı. Biraq, HHİ ğasırdıñ basında «Qayta jañarğan islam» revo­lyuciyağa deyingi kanondardan erekşe bolatındığı belgili bola bastadı. «Is­lamdıq jahandanu», euroislam wğım­darı ömirge keldi. Türki ruhani keñis­tiginiñ bwrınğı keñestik aymaqtarına islamnıñ arabtıq versiyası, kağidaları, şariğat ükimderi ene tüsti. Şığıs islam ruhani wstazdarı men uağızdauşıları, şet elderde bilim alğan jas imamdar, moldalar babalar dästürlerin qayta qarap, nağız, şınayı din ülgisin sırttan izdedi. Islamnıñ arabtıq mode­lin  neofitter, jaña bağıttı uağız­dauşılar, dini aqiqat dep tanıdı. So­nımen, konfessiyaişilik qayşılıq bügin alğa şıqtı. Wlttıq dästür men din arası­na jik saluşılar köbeydi. 

 Socializm twsındağı din men wlttıq dästür

 
Islamnıñ arabtıq modelin tıqpa­laudıñ astarında tereñ tarihi sebepter jatırğandığı anıq. Socialistik elder ateistik bağıt wstanğanımen, mem­leket pen dinder arasındağı qarım-qatınas olardı birdey, bir ülgide bol­madı. Mısalı, Pol'şada socializm twsında dini ahual özgeşe boldı. Katolik şirkeui alğaşqı jıldarı kommunisterdi öziniñ ıqpalına ikem­dedi. Dini wyımdardı polyak halqı da qoldadı. Sebebi, kündelikti twrmıs-salttarı da dini nanım-senimderge negizdelgen. Pol'şanıñ jwmısşı par­tiyası öziniñ dinge beytaraptığın, şir­keudiñ isine aralaspaytındığın jäne şirkeudiñ qoğamdağı mañızın moyındaytındığın mälimdedi. Prezi­dent öz lauazımına kiriser aldında ant bergende «Qwday meni qoldasın» dep aytu mindetti boldı. Erkin oy men dini senim bostandığın moyındağan sayasi jüyeni öz kezeginde şirkeu de moyındadı. Biraq, birte-birte kommunister din men şirkeuge qarsı belsendi qimıldar bastadı. Aldımen oqu orındarında dindi oqı­tuğa arnalğan sabaqtar azaytıldı, keyin tipti dindi oqıtuğa tıyım saldı. Şirkeulerde  dini uağızdar şektele bastadı. Şoqınu, dini dästürlerdegi merekeleri toylau men adamdardı jer­leuge qatısatın qayratkerler quda­lana bastadı. Sovet ükimetindegidey jas­tar arasında ateistik tärbiege zor män berildi. Kommunistik sayasat dindi äş­kereleuge tırısıp, onıñ tarihında tek qanauşı taptıñ  qoldauşısı boldı degen pikir tarattı. Svyaşennikterge sayasi jäne twrmısqa baylanıstı ayıptar tağıldı. Sonımen birge, aldau, arbau sayasatı  da jüzege astı, svyaşennikterdi ärtürli patriottıq wyımdarğa tartıp, böle bastadı. Sonday-aq, progresşil dini qızmetkerler «Pane»  jurnal redak­ciya­sınıñ töñireginde toptastırıldı. Kato­likterdiñ basım tobı memleketke asa zor ümit artpağanmen, şirkeu men bilik arasındağı qarım-qatınas retteledi dep sendi.
Pol'şa katolik şirkeui halıqaralıq sayasatqa da aralastı. Pol'şa kommunisteri polyak halqın nemis qaupinen saqtandırıp, Sovet Odağımen tığız baylanısqa şa­qırdı, sebebi, nemister arasında soğıs­tan keyingi german-polyak şekarasın moyın­damaytındar  boldı. Al, nemis protes­tanttarı bolsa, ekinşi düniejüzilik soğı­sınan keyingi ahualdı moyındauğa tırıstı. Hristian dininiñ keşirimdilik ruhına say, episkop – polyaktar nemis faşisteriniñ qıl­mısın keşiremiz dedi. Kommunister episkoptardı satqındar dep ayıptadı. Keyinnen katolikterdi polyaktardıñ basım köpşiligi qoldaytını belgili boldı. 1966 jılı hristiandıqtıñ mıñjıldığın (Millenum) katolikter saltanattı türde atap ötti, biraq, memleket oğan qarsı twra almadı, tek hristiandıqtıñ mañızın, merekeniñ mänin tömendetuge tırıstı. Söyte twra kommunister polyak memleketiniñ mıñjıldığın, azat etudi qatar ötkizdi. Eki merekeniñ bäsekelestigi katolik dini men dästüriniñ adamdardıñ sanasına tereñ ıqpal etip kele jatırğandığın kör­setti. Aqırında 70-jıldardıñ basında kommunister şirkeudiñ qoğamdağı zor ıqpalın moyındadı. Memleket pen kato­lik şirkeui ökilderi arasında jaña deñ­geydegi baylanıstar qalıptastı. 
Kommunister Vatikanmen de özara qarım-qatınas qalıptastıra bastadı. Key­bir partiya qızmetkerleriniñ qarsı­lığına qaramastan, memleketke şeginuge, şir­keu men eseptesuge tura keldi. Bwl kommunisterge bilikti bir qolda şoğır­landırudan ayırıla bastağanın körsetti.
Pol'şa katolikteriniñ bedeliniñ şır­qauına Krakov arhiepiskopı Kardinal Karol' Voytıla 1978 jılı 16 qazanda Rim papası bolıp saylanuı ıqpal etti. Pol'şa şirkeui eñ joğarı ruhani bilik ökilderinen qoldau taptı. Bwl mañızdı jağday polyak wltına küş-quat berip, märtebesin ösirdi. Ärine, bwl oqiğa kommunisterge şirkeudiñ qızmetin şekteuge ülken qolaysızdıq tuğızdı. Al, 1979 jılı Karol' Voytı­lanıñ Pol'şağa saparı polyaktardıñ kom­­mu­nizm ideologiyasınıñ negizsizdigin äygiledi. Qaptağan adamdar şirkeuge bet bwrdı, din wlttıñ basın biriktirip, twtas qauımdastıqqa aynaldıra bastadı. Ärine, şirkeudiñ wyımdastıru qızmetiniñ ornı bölek. Papa saparına bilik kedergi jasay almadı, kelisuge mäjbür boldı. Biraq onıñ memleket üşin jağımsız saldarın azaytuğa tırıstı, qoldarınan kelgenşe aqparat bermeuge ärekettendi, Papanıñ eldi aralauın şektep baqtı. Sonımen birge, Ioan Pavel İİ el arasındağı bedelin öz maqsattarına paydalanuğa küş saladı. Ol Pol'şadağı sayasi rejimdi qoldaydı degen nasihat taratıldı. Bwqaralıq aqparat qwraldarında kommunistik basşılıqtıñ Papamen kezdesui nasihattaldı. Bir jağı­nan, Papa saparı şirkeudiñ işki mäse­lesi dese, ekinşi jağınan, onıñ resmi mañızına nazar audarıldı.  Pol'şadağı katolik şirkeuiniñ bedeli, onıñ wlttıñ dästürimen, twrmısımen baylanısı socializm küyregennen keyin bedelin tipti asırdı.
Keñes ükimetindegi dini ahual özgeşe boldı. Halıq Komissarlar keñesi dekretimen 1918 jılı 23 qañtarda şirkeudiñ, meşittiñ memleketten bölingeni turalı şeşim qabıldadı. Din är adamnıñ jeke müddesine aynaldı. Şirkeu, meşitterge qarjı bölinbedi, ğimarattardı öñdeu qar­jısı, dini qızmetkerlerdiñ eñbekaqısı dinge senuşilerdiñ esebinen qarjılan­dı­ra­tın boldı. Osılay meşitterde jä­şikter payda boldı. Dini bilimge aşıq tıyım salınbasa da memleket qoldamadı. Sonımen şirkeu, meşit eşqanday qoldausız qaldı. Halıq dinnen ayni bastadı. Meşit, medreseler, şirkeuler de tozdı. Olardı bwzıp, basqa ğimarattarğa paydalandı, qoymalarğa, atqoralarğa aynaldı. Imamdar küni üşin kommunistik partiyağa kirdi «Men kommunistpin, biraq qwday bar deytin kommunistpin» deytin imamdar köbeydi. Dinmen birge wlttıq qwndılıqtar men dästürlerde älsiredi. 
Bügingi «Şınayı dinşildermiz» degen­­derdiñ aytuınşa, keñestik islam otar­lau sayasatına qızmet jasadı, sondıqtan, sayasattıñ qısımımen islam özgerdi, tabiğatınan alıstadı, küşpen orıs­tandırıldı. Keñes zamanında bilim alğan moldalar men imamdar, bolmasa bilimi tayaz, keyin dinge kelgender sol bwrmalağan islamnıñ nasihattauşıları, baqılauda bol­ğan­­dar dep şet elde oqığan jas imamdar olardan bölinip, boyların aulaq wstaydı. Olardıñ özderiniñ qauımdastıqtarı, äleumettik ortası, mäjilisteri, jiın­darı da boluı osı­dan. Sonımen birge, jas imamdar  şet elderdegi mwsıl­mandardıñ kün­de­likti ömirimen bizdiñ qoğamdı sa­lıstırıp, bağalap, işimdik, naşa­qor­lıq, jezökşelik, jemqorlıq pen ısırapşıldıqqa jol bergen bizdiñ ömirimizdi, ärine, qabıldamaydı. Osı­dan ke­lip ruhani tazarudı, qwtqarudı dinnen izdeydi. Ol dwrıs. Biraq, ülgini dästürli wlt­tıq saltımız ben dinimizden emes, «şı­nayı» şığıstağı arab el­derinen ala­dı.
Jañaşıl islamşıldar wlttıq jäne dini fenomenderdiñ qazaq wlt bol­mısında ajıramastay bite qay­nasıp, qabısıp jatırğanına, dünie­ta­nımın eskere bermeydi. Dini oy-pikir, wstanım, dünietanım qazaq dalasında wlttıq sana-sezimge  üyle­simdi beyimdelgeni tarihtan belgili. Bizdiñ qoğam arabtıq ülgidegi islamdı ärtürli deñgeyde qabıldaydı, qoldaytındarı da, qoldamaytındarı da bar. Ol jastar öz wstanımdarın äke-şeşelerine de taña­dı. «Jas» uağızdauşılardıñ şekteu­leri, özderin joğarı wstauların, ımı­rağa kelmeytin tärtibi qalğan eldi bügin oylan­dırıp ta otır. Wstanımdar qayşı­lıqtarı wlttıq salt-dästürleri­men ara­lasıp jatırğan äsirese ölikti jer­leu, as beru, marqwmdardı este qaldıruğa arnalğan şaralar, üylenu, otbası, ırım-nışandar töñireginde jii bayqaladı. Islamdı «jañaşa» jäne dästürli payım­daudıñ astarında, öz ortalarına ıqpal jasau, bäsekelestik te jatır. Bwrınğı imam­dar bilikpen til tabısıp qalğan öz poziciyalarınan ayırılğısı kelmey, jas­tardı «uahap­şılar» dep kinalauğa üyir, tipti olardı qudalaudı da qoldaytın sıñay tanı­tatındar bar. Şet elden bilim alğan jastar qazaq halqınıñ ruhani mwrasına, dästürine män berse ğana ortodoksaldı payımdaudan arıla bastaydı. 

 Din jäne wlttıq dästür jastardıñ mäselesi

Elimizde 14 pen 28 jas aralığında 4483 285 jastar bar. Bes oblısta jastardıñ sanı azayuda: Aqmola, Qostanay, Qara­ğandı, Pavlodar, Şığıs Qazaqstan. Qa­z­aqstan halqı osılay qartaya beretin siyaqtı. Jwmıs orındarı köp Batıs öñirlerinde jastar sanı ösude. Atırau oblısında jastar 150 mıñnan asadı.

El halqınıñ 70,2% mwsılmandar, al qazaqtardıñ 98,3% mwsılmandar. Onıñ işinde 15-19 jastağılardıñ 78,2%, 20-24-73,2%, 25-29-70,8%, 30-34-70,8%, 35-39-71,9% mwsılmandar. El halqınıñ jası ösken sayın dinge degen salqındığı bayqa­ladı: 40 pen 44 jas aralığındağılardıñ  72,6% mwsılmanbız dese, keyingi buın­darda bwl körsetkiş azaya beredi, 70 jas­tan asqan­dardıñ 41,1% mwsılmanbız degen. 

Biraq jastardıñ da ülkenderdiñ de basım köpşiliginiñ dini nanım-senimi üstür­tin, dinşildik. Dinniñ mazmwnınan göri salt jağına, sırtqı dinşildikke män beriledi. Ol tüsinikti de, sebebi biz dindi tereñ senimnen göri, keñes zamanında şektegen salt-dästürimizge oralu dep qabıldadıq. Ülkenderdiñ onnan törti «jasımız keldi, endi Allanıñ aldına barğanda ne deymiz?» -degendey psihologiyanı basşılıqqa ala­dı. «Eşten keş jaqsı», degendey  onı da maqwldau jön. Abay aytqanday «äyteuir jaqsı­lıqqa qılğan niettiñ jamandığı joq qoy deymiz».

Bügingi  äleumettik ğılımda onı «zeynet­kerlik dinşildik» nemese «zey­net­kerliktiñ aldındağı dinşildik» («pensionnaya» ili «predpensionnaya reli­gioznost'»). Ül­ken­der dindi qabıl­dauda twraqtılıqqa, kelisimge beyimdi. Al, jastardıñ onnan jeti-segizi dinge bet bwrğan jäne olar­dıñ arasında qızı­ğuşılıq, izdenis basımıraq. 

Üstürtin, dinşildik postkeñestik el­derdiñ barlığına da tän. Reseylik arhie­piskoptıñ «mnogo kreşennıh, no malo prosveşennıh» deui osıdan. 

Şındığında, bügin bizde erekşe jağday qalıptasqan. Intelligenciya negi­zinen zayırlı bilim alğan. Al din teoriya­sın biletin jaña qalıptasıp kele jatqan intelligenciyağa zayırlı bilim jetispeydi, al zayırlı intellegent din salasınan habardar emes. Äzirge jan-jaqtı bilimdi alaş ziyalıları siyaqtı dini bilim men zayırlı bilimdi boyında jinaqtağan, dindi, imandılıqtı, wlt­şıl­dıqtı dünietanımınıñ tüp qa­zı­ğına aynaldırğan intelligent  biz­de biren-saran. Bwl bizdiñ ayıbımız emes, sorımız, ateizmniñ sanada qal­dırğan izi. 

Sondıqtan jastarğa din salasında tälim-tärbie beruge, jol körsetuge älsiz­biz. Jastarğa din salasında kimder köbi­rek ıqpal etedi? Aqtöbe memlekettik peda­go­gikalıq institutında dintanu päni biıl üşinşi jıl arnayı pän retinde oqıtıladı. Jastarmen pikir almasuğa mümkindik köp. 

«Men bala künimde atam men äjem sanama dindi siñirdi, ayat üyretti»; «meniñ arğı atam men äjem namaz oqıptı, al atam men äjem namaz oqımaydı, keyde qwran oqidı, mwsılman bolu kerek dep ayattardı däpterge jatqa jazdıradı, osılay men birte-birte dinge keldim». «Meniñ äke-şeşem namaz oquğa tıyım saladı, jat toptarğa kirip ketesiñ deydi, men olardan jasırınıp oqimın»; «Äke-şeşem oraza wstaydı, dinnen sabaq aladı, tipti arab tilin üyrenip keledi. Mağan namaz oqı dep aqıl berdi, men olardan jwmaq pen tozaq turalı birinşi ret estidim», – deydi jastar. 

Jastar  din turalı mälimetti dos­ta­rınan aladı. Olardıñ aytuınşa, imam, mol­da­lardıñ bedeli tömen. Uağızdarı ömir­men baylanıstı emes. Arab, islam ğılım­darınıñ köne kitaptarındağı ci­tat­tardan asa almaydı. Al, jastarğa iz­denis tän, olar özgeristerge, jañalıqtarğa beyimdi. 

 

Keybir qaqtığıstarğa qatısqan din wstanatın jastardı ekstremist dep jatadı. Al, olar jay ğana qılmıstıq isterge qatısqandar. Talay sayasi partiya müşeleri jemqorlıqqa baylanıstı sottalıp jatır, biraq partiyanı twtastay jemqorlar par­tiyası deu dwrıs bolmas. Dindi wstanıp, bolmasa erekşe kiinip, biraq qılmıstıq iske qatısatındardı da dini ekstremist deu  orınsız.   Aqtöbe oblısında orın alğan qaq­tığıstar astarında dini közqarastardan göri qwqıq qorğau qızmetkerlerinen naqtı adamdardıñ ölimine baylanıstı öş alu, kek qaytarıp jatır, al keybir jastar özderiniñ qılmıstıq isterin islam qwndılıqtarın qorğau dep bürkemeleui mümkin. Birqatar jastar böten ağımdardıñ ıqpalına ädeyi emes, kezdeysoq barıp qaladı, bireu­lerdiñ uädesine senip, kö­nip eredi, birqa­tarı özderin basqadan bölek twlğa retinde körsetu üşin topqa kiredi, sonday-aq jastarğa qiyalğa berilu, romantikalıq köñil-küyde tän. «Ja­man­şılıqqa bir eligip ketken soñ, – deydi Abay, – boyın jinap alıp keterlik qayrat qazaqta kem boladı. Osı jwrt­tıñ köbiniñ aytıp jürgen mıqtı jigit, er jigit, pısıq jigit dep at qoyıp jürgen kisileriniñ bäri-pälege, jamanşılıqqa elirtpek üşin, birin-biri «ayda, batırlap» qızdırıp aladı da, artın oylatpay, azğıratwğın sözderi». Abaydıñ osı sözin jastardıñ nazarına bizdiñ imam, moldalar, mwğa­lim­der jii salıp otırsa, ol şet el ğalım­darınıñ şığarmalarınan, özimizde şı­ğıp jatırğan broşyuralardan tiimdi bolar edi. 

 Din jäne wlttıq dästür mäselesi osı eki qwndılıqtıñ qaysısı joğarı degen saual tuğızıp jatadı. Söz joq din mäñgilik, jalpı adamzattıq qwndılıq. Sonımen birge, islam dinin qabıldağan qazaq ta, basqa da halıqtar arabtanbadı arabtanbaydı da, Resey qanşa şoqın­dıruğa tırısqanımen qazaqtar twtastay pravoslav dinin qabıl­damadı. Qajet bolğan jağdayda wlt müdde­si din parız­darınan tipti üstemdirek boladı.

Qojabergen jırau «Elim-ay» dastanın­da joñğar şapqınşılığı jäne Aqtaban şwbırındı almağayıp zamanda:
Namazdı toqtatıñdar, azamatım,
Wnasa meniñ aytqan nasihatım
Qoja, molda, imandar uaqıtşa,
Qorjınğa saqtap qoysın 
şariğatın.
Namaz oqıp jatqanda, jaular qırar,
Atılğan däu mıltıqtan dop 
kep wrar.
Minajat qıp jaynamazda otırğanda,
Swm halhi wstap alıp, twtqın qılar, – dep keñes beredi. Tek köñiliñ Allağa taza bolsın. Din qay zamanda da wltqa beyimdelgen, wlttan joğarı twr­mağan, din men wlt üylesim tapqan. 

Bizdiñ memleketimiz islamğa tüpki oy-pikirin aşıq bildirip, qoldap otır. Bizdegi islam memleketke de şın peyilmen qaraydı. «Dini qızmet jäne dini birles­tikter turalı» zañda din men memleket ara-qatınası naqtı ayqındalğan. Degenmen zayırlı memleket bolğandıqtan dinniñ özindik ornı, poziciyası boluı şart. Memleketti twtastay qoldağan din memlekettegi jastardı oylandırıp jürgen jemqorlıq, ekologiyalıq prob­lemalar, qazaq tili men mädenietine, dästürlerine baylanıstı şeşimin äli tolıq tappağan mäseleler, jwmıs­sızdıq, basqa da problemalarğa memleketpen birge din de jauaptı boladı, ol dinniñ bedeline nwqsan keltiredi. Keybir postkeñestik memleketter de, mısalı, Resey men Belorussiya pravoslav şirkeuleri men memleket arasında birlesip şeşetin ortaq mäseleler töñireginde ğana kelisim bar, biraq qajet jağdayda mem­le­ketti şirkeuler qoldamaytındığın aşıq jariya­lağan. Resey pravoslav şirkeui äleu­­mettik, ekonomikalıq, zañ salasında öz tw­jırımdarın jasadı, öz töñiregine köp­­­tegen jastardı wyıtıp keledi. Qazaq­stan­­nıñ mwsılman Din Basqarması öziniñ patriottıq, wltşıldıq poziciyasımen jastardı öz töñireginde biriktire alatın qwndılıqtar köp: ortaq tarihımız, tilimiz, dästürimiz, ortaq ekonomikamız, bir sözben aytqanda Qazaqstanımız.

"Aqiqat" jurnalı

0 pikir