Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8322. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Alaşorda 8455 0 pikir 14 Säuir, 2014 sağat 14:54

Säbit Mwqanov: «Wltşıldıq qatelikterdiñ bar ekeni ras» (jalğası)

Twrsın Jwrtbay. «Wranım – Alaş!..». Üşinşi kitaptıñ jalğası

 

M.Äuezov (jalğası): «Bwl talqılauda söyleuge men de dayındalamın. Sonda özimniñ de qatelikterime toqtalamın. «Öziniñ qatelikterin moyındamaydı»,– dep Mälik jalğan ayttı. Ğılım akademiyasındağı, Til jäne ädebiet institutındağı, Jazuşılar Odağındağı talqılaularda qatelikterimdi aşıq moyındağan bolatınmın. ...1922 jılğı «Şolpan» jurnalındağı batırlar jırı jönindegi maqalamnıñ şıqqandığı müldem esimde qalmaptı. Eger Qobılandı turalı bolsa, onda onıñ Ivan Groznıyğa qarsı jorığı boluı tiis. Maqala bir basqa, al taralmağan, avtorlıq danası da alınbağan kitaptıñ jöni bir basqa».

Keñes Odağınıñ Batırı bolğanımen de M.Ğabdullin ädebiet pen ğılım maydanınıñ batırı emes bolatın. Sondıqtan da S.Mwqanovqa tiesili erkindik oğan tiesili emes edi. M.Äuezovtiñ ötkendegi «kinäsin» otızınşı jıldardıñ pioneriniñ betine basuı şamdanarlıq is siyaqtı körindi.

M.Äuezov (jalğası): «Al siz 1932 jılğı oqiğağa silteme jasağanda sonıñ qanşalıqtı orındı ekenin eskeruge tiistisiz. Meni öreskel qateler jiberdi – degendi jii alğa tartadı. Al meniñ «öreskel qatelerimdi» eseptep köreyik. Siz Äuezovtiñ fol'klortanuşı ğana emes, jazuşı ekenin de eskeriñiz. Äuezovtiñ ekinşi, negizgi eñbegin eskermeuiñiz, ädiletsizdik. Äuezov jazuşı retinde epostı igerude eşqanday jetistikke jetken joq dep oylaysız, sol da basıñızğa kelmedi me? Mısalı men «Ayman – Şolpandı» jazdım. Onda feodaldardı külki ettim. Bwl komediya teatrda jüz retten astam sahnada qoyıldı. Endeşe Äuezovtiñ alaşordaşıldığı basım ba, halıqşıldığı basım ba eken?».

Qanşa oqımıstı, jas mölşeri ilgeri bolsa da M.Äuezovtiñ M.Ğabdullinge bwlay zeki söyleui ädepke jata ma, joq pa? Wstazdıq twrğısınan alsaq «Ädepten asqan» şäkirtke qatañ söyleui orındı. Al şındığına kelsek bwnday erkindik bergen – Stalinniñ ölimi. Äytpese, qanşa wstazdığı wstasa da, M.Ğabdullin bwl sätte partiyanıñ tapsırmasın orındap twrğan resmi bayandamaşı bolatın.

M.Äuezov (jalğası): «Birinşi tomğa engen Kenesarı Qasımovqa berilgen jağımdı bağalardıñ barlığı da osığan deyin jarıq körgen ädebiet bağdarlamasınan alındı. Biz ol qatelikti bwrınıraq äşkereleuimiz kerek edi, biraq 1950 jılğı «Pravda» gazetindegi maqaladan keyin de sizdiñ öziñiz kirgizdiñiz ğoy. Al siz Jwmalievpen birge istediñiz – dep Äuezovti kinälaysız. Al sizdiñ öziñiz 1948, 1949, 1950 jılğı oqulıqtardı Jwmalievpen birigip jariyaladıñızdar ğoy, olardıñ da soñında Jwmaliev pen Ğabdullinniñ qolı twr.

Meniñ öreskel qatelikterim boldı, biraq sol qatelerimmen qosa keñes qoğamına paydasın tigizgen eñbekterim de bar. Birimen ekinşisiniñ betin boyauğa, bireuimen ekinşisiniñ betin bürkemeleuge bolmaydı. Bwl ädiletsizdik, bwl tarihi, moral'dıq jağınan zañsız, sizge onday mindetti eşkimde jüktegen joq. Men qanşa qate jibersem, sonşasın ğana moyındaymın, jazuşılar da: Äuezov öziniñ qatelikterimen qosa mınaday-mınaday jağımdı ister atqardı dep aytatınına senemin. Men maqala jazsam, siz oqulıqtar men bağdarlamalardı jazdıñız. Siz jasağan programmanı basşılıqqa aluğa barlıq qazaq ziyalıları mindetti boldı. Al meniñ maqalam – alğaşqı talpınıs, şağın zertteu ğana bolatın. Men bwl arqılı özimniñ kinämdi kemitkim kelmeydi, biraq ta är kim özi qateligin özi ädil sınasın».

Şındığında da, «ädiletsiz, tarihi jäne moral'dıq twrğıdan zañsız mwnday mindetti» kimniñ jüktegeni M.Äuezovke mälim edi. Bwl swraqtı qoyğızıp otırğan – «därigerler isiniñ» aqtaluğa bet alğanı bağıtı edi.

M.Äuezov (jalğası): «Bwl retten alğanda men «Qobılandı» p'esasına özgerister engizdim. Endi ol şapqınşı emes, öz otanın jaudan qorğauşı. Bwl p'esa orısşağa audarıldı. Bwl p'esa halıqtıq epostıñ negizinde halıqtıñ müddesin körsetkeni üşin de Franko atındağı teatrda qoyıluı üşin jäne aqtalatınday sıltauı da bar edi. Ukrain tiline de tärjimalanıp jatır. Swltandarğa qarsı küresti beyneleytin «Beket» jırında orıs twtqının äyeli arqılı bosatsa, meniñ p'esamda Beket orıstıñ sayasi twtqının özi bosatadı. Demek meniñ körkemdik wstanımım – halıqtıq wstanım, qazirgi talapqa say. 1916 – 1932 jıldar arasındağı Äuezovtiñ «Eñlik – Kebegi» keritartpaşıl edi, al keyingi nwsqada ol halıqtıñ mwñın joqtaydı. Osını da Äuezovtiñ wltşıldığı deymiz be? Kerisinşe, keybir jazuşılardıñ şığarmalarına qarağanda mwnda ol tarihi jağınan dwrıs, markstik, halıqtıq wstanımda jazılğan. Bwğan qalay ündemey qalasızdar? Äsirese Jazuşılar Odağınan pikir kütem, öytkeni meniñ uaqıtım tek qana til jäne ädebiet institutında ğana ötpeydi, jazuşı retinde – Jazuşılar Odağınıñ işinde ötedi. Älde jazuşı ağayındar bwğan da közderin jwmıp qaray ma?».

Ortalıq komitet onıñ bwl ökpesiniñ orının arağa eki ay salıp barıp eseley toltırdı. Jazuşılardıñ pikiri sol kezde şınımen de demeu boldı.

M.Äuezov (jalğası): «Basqa mäselelerdi orağıtıp ötip, erterektegi zertteulerime toqtala keteyin. Meniñ özimniñ qateligimdi 1939 jılı jiberdim. Mälik öziniñ bayandamasında Seyfullindi, Toğjanovtı, Täjibaevti atadı. Al 39-jılğa deyin oqulıq bolıp pa edi? 39-jılğa deyin biz oqulıqtan oqıdıq pa? 38-jılğa deyin halıqqa jat wstanım boldı, al odan keyin sana ağımı bastaldı. 39-jılı Qobılandı turalı bäri jazdı, onıñ işinde Äuezov te bar. 39-jıldan keyin eşteñe jazğan joq, tek antologiyadağı qısqaşa tüsinik qana bar. Al siz Äuezov osınday qatelikterdi jiberdi deysiz. Mwnday bolmaşı derekti qalay saudalauğa boladı? Siz ğılım kandidatısız. Bwl twrğıdan alğanda siz ideyalıq tözimdilik tanıtuıñız kerek, endeşe Äuezovti nege tüzetpediñiz? Joldastar! Oqu ağartu ministrligi 1948 jılı 19-mamır küni Mälik Ğabdullin qwrastırğan oqu programmasın bekitti, qazaq ädebieti tarihınıñ birinşi tomındağı Qobılandı batır, Er Sayın jäne basqalar turalı derekter, tipti twrmıs-salt jırları da sol programmanıñ negizinde jasaldı. Söyte twrıp Äuezovti sınaydı...».

Iä, sınadı. Al bwğan onıñ twraqtı sınşısı Säbit Mwqanov qalay qaradı?

Mwqanov: «Talqılau bizge eki türli mindet qoydı. Birinşisi, bizdiñ zertteuşilerimizdiñ, ädebiettanuşılarımızdıñ, jazuşılarımızdıñ är kezde jibergen qatelikterinen arılu. Ekinşi, sol qatelikterdi joyudıñ jolın izdestiru. Biz osığan jauap beruimiz kerek. Al Ğabdullin joldastıñ bayandamasın tıñdağanda: «Meşkey degen jaqsı ataq emes» degen mätel esime tüsedi. Wltşıldıq qatelikterdiñ bar ekeni ras, alayda, orayı kelsin, kelmesin wltşıl ärkimge wltşıl atağın tağa beruge bolmaydı. Tayauda «Literaturnaya gazetadağı» maqalasında Fadeev Ukraina men Qazaqstanda wltşıldıq bar dedi. Mwnday ayıp tağuğa jeleu bergenimiz wyat. Fadeev jala jauıp otırğan joq, sayasi astarı bar onday qatelerdi är kezde jiberdik, sonı der kezinde eşkimniñ betine qaramastan bol'şeviktik turaşıldıqpen äşkerelep otıruğa tiispiz. Mälik bwl turasında, sonıñ işinde men jöninde de dwrıs ayttı. Batırlardıñ barlıq is-äreketin aqtap şıqqan Dem'yan Bednıydıñ «Batırlar» p'esasın «Pravda» gazeti kezinde qattı sınadı. Men de sol jolmen ketip, barlıq batırlardı halıq ökili etip jiberippin. Ekinşi, Stalin joldas öziniñ ataqtı sözinde orıs memleketine, orıs mädenietine eñbegi siñgen asıl adamdardıñ attarın atap bergenine eliktep, meniñ de qazaq batırların tizbeley jönelgenim dwrıs bolmağan»,– dep keledi de äñgimeni üyrenşikti ädeti boyınşa Äuezovke bwradı.

Ol ömirinde birinşi ret wltşıl degendi bayqap qoldanu kerektigin orındı eskertti. Onıñ birinşi sebebi: «Pravda» gazetinde jariyalanğan maqaladan keyin sonıñ qatarında özi de ilinip ketui mümkin edi. Al özine tağılğan ayıptı Bednıy men Stalinge op-oñay süyey saldı. Ol ekeuine qarsı söz ötpeytin jäne bwl kezde (2-kökek) Stalin de ömirden ötip edi.

Mwqanov (jalğası): «Osında otırğandarğa mınanı eskerte ketkim keledi: 1951 jılı Abaydıñ ädebi mektebi turalı talqılau ötti, mäsele turasınan ädil qoyılsa da, keybir joldastar mwnı partiyalıq sınnan köri jekelegen toptardıñ özara küresine aynaldırıp jiberdi. Bir-birimizdi osılay müyizdey bersek, masqara bolamız. Mäliktiñ bayandamasında da bireuiniñ qatesin basa, ekinşisiniñ qatesin jeñildete körsetken osınday topşıldıqtıñ sarını bayqalıp qalğanı mağan wnamaydı. Täjibaevtiñ kimdi qostaytının bilmeymin, al meniñ özim eşqanday topta joqpın (Täjibaev: Men de sol topşıldıq bolmasın deymin). Özimizdiñ de, özgeniñ de qatesin aşa otırıp, ortaq til tabısayıq. Joldas Äuezov, bar qatelikti mektepke arnalğan oqu bağdarlamasına audarıp, birinşi tomda jiberilgen qatelikti kişireytuge bolmaydı. Özgeniñ qatesin körsetu arqılı öz qateñdi bürkemelep qalma (Äuezov: Alayda onı da körsetu kerek). Eşkimniñ de qatesin jasırmauğa tiispiz.

Eki mäseleni ajıratuğa tiispiz. Kenesarını talqılağanda men: tüyedey bolsın, tüymedey bolsın, qılmıstıñ atı – qılmıs degenim bar. Biraq tüymedeydiñ atı – tüymedey. Mısalı, Kenesarığa qatıstı Oñdasınovtıñ da atı atalıp qaldı. Al onı osı taqırıptı arnayı zerttegen halıq jauı Bekmahanovpen teñestiruge bola ma? Mäselen, meniñ kitabımda Kenesarı jöninde pikir bar, bwl meniñ qateligim, ärine. Alayda men Kenesarı, ne epos, ne Edige turalı arnayı zertteu jazğamın joq qoy. Kezdeysoq qate men wrşıqşa iirilip kelgen qatelikti ajıratuğa tiispiz».

Iä, «Pravda» gazetindegi maqala jäne «därigerlerdiñ äşkerelengen isi» S.Mwqanovtıñ da jüregin seskendirgen. Ol bwrınğıday aşıq şabuılğa şıqpay, öziniñ jeke basın qauipsizdendiruge bet alğanı bayqaladı.

Mwqanov (jalğası): «Endi birneşe wsınıs bildiremin. Ğabit dwrıs aytadı, epos turalı pikir bildirgende onıñ nwsqaların salıstıra taldağan jön edi. Jwrttıñ bäri onıñ qanşa nwsqası bar ekenin bile bermeydi. Sondıqtan da Mälik epostıñ jiırma nwsqası bolsa, sonıñ qaysısı töñkerisşil, qaysısı halıqşıl, qaysısı halıqqa jat, sonı jiktep taldauı kerek edi. Epostar Hİİİ ğasırda payda bolıp, kele-kele är tap özine ıñğaylap jañğırttı, qay taptıñ ökili qay kezde qanday özgerister engizdi, aşıp körsetkeni dwrıs edi. Feodaldıq epos degen ne, onıñ qay jeri feodaldıq, qay jeri halıqtıq, bwl mäsele Ğabdullin joldas, sizdiñ bayandamañızda qamtılmağan. Äuezov: klassikterdi orındı paydalana bilu kerek – dep dwrıs aytadı. Mısalı, Marks: «Iliada» miftik zamanda ömirge kelgendikten de, ol añızğa qwrılğan – deydi. Sondıqtan da epostardıñ barlığın «halıqqa jat» deuge bolmaydı. Jiıntıq nwsqalardı jasauğa boladı. Mısalı biz «Birjan men Saranıñ» aytısın solay qwrastırdıq. Reakciyalıq körinisterdi alıp tastadıq, paydalısın qaldırdıq (Müsirepov: Kez-kelgen dastandı solay isteuge boladı). Äuezov joldas orındı körsetkenindey, Stalin joldastıñ til turalı klassikalıq eñbeginen keyin, epostıñ tili turalı ündemey ketui dwrıs emes. Sonday-aq, Äuezovtiñ epikalıq şığarmalardı qazirgi jazuşılar qalay paydalanuı kerek – degen mäseleni de qozğağanı dwrıs edi

Äuezov: Onı mindetti türde eskerui tiis edi.

Ğabdullin: Siz epostıñ damu jolın: birinşi, feodaldıq qala twsında, ekinşi, qazaqtardıñ orıs bodandığın qabıldau qarsañında jäne orıs bodandığına ötkennen keyingi däuirde tuğan epostar dep jikteudi wsınasız. Üşinşi mäsele bizde müldem zerttelmegen. Onda: qanday oqiğanı surettegen qate, qay oqiğanı dwrıs bağalau kerek degen mäsele tuadı. Ol mäsele anıqtalmasa, anau nege bılay, mınau nege alay degen swraqtar tuadı. Ärine, bwl mäsele batıl aytıluı tiis. Sondıqtan da bayandamanıñ ekinşi böligin keñeytip, tıñdauşılardıñ wsınıstarın qosıp, tilekterin qanağattandıru kerek.

Morgun: Bayandamanıñ maqsatı ne? Qazaq epostarı turalı közqarastardı anıqtau. Al bayandama: anau anaday, mınau mınaday qatelikter jiberdi – degenge qwrılğan. Mwnımen qazaq eposı turalı twjırımdı pikir aytılmaydı, zertteuşilerdiñ qateligin körsetumen ğana şektelip qalamız. Sondıqtan da bayandamanı keñeytip, qay epos qanday deñgeyde zertteldi, olardıñ nwsqaları qanday mazmwnda, nege basa köñil bölu kerek, soğan basa nazar audarılğanı dwrıs.

Narımbetov (Til jäne ädebiet institutı): Ğabdullin joldastıñ bayandaması negizinen dwrıs, biraq ta işinara tüzetuler engizui kerek. Bayandamaşı jalpı qazaq ädebiettanuındağı qatelikterge bağa berui tiis edi, onıñ esesine jeke adamdardıñ qatelikterine ädiletsiz bağa berildi. Mısalı, bayandamaşı: Mwqanovtıñ epos turalı arnayı zertteui joq dep üstirt öte şıqtı, meniñ oyımşa olay emes. Sonımen qatar tek qana qazaq ädebietşilerine ğana toqtaldı. Mäskeu men Qazan ğalımdarınıñ qazaq eposı turalı dissertaciyalıq jwmıstarı atalmadı. Mısalı, Orlovtıñ, Smirnovanıñ qatelikteri nege aytılmadı. Eger qatelikteri joq bolsa, olardıñ siñirgen eñbekterin, Smirnovanıñ qazaq epostarın marksizm twrğısınan zerttegenin nege anıq atamaydı? Smirnovanıñ maqalası ortalıq basılımdarda jariyalandı emes pe. Jalpı, bayandamaşı, qazaq eposınan jağımdı bir de bir körinisti taba almağan, bar bolsa, nege körsetpeydi? «Ğılım Akademiyasınıñ habarşısınıñ» 47, 48, 49 jıldardağı sanında Smirnovanıñ 3 maqalası jarısa şıqtı, onda Abılay turalı dastandarğa toqtaladı (Dauıs: Pikiri dwrıs pa, qate me?) Men teris pikir dep esepteymin. Qabanbay men Bögembay turalı Mwqanovtıñ pikiri qate deydi bayandamaşı. Endeşe Smirnovanıñ qateligi nege körsetilmeydi? Bwl ädiletsizdik. Kenjebaevtıñ Qobılandı jönindegi maqalası teriske şığarıldı, endeşe Sil'çenkonıñ qateligi nege eskerusiz qaladı? Sil'çenko men Smirnova birigip jazğan orıs tilinde jazılğan oqulıqtarda qazaq eposı turalı aytılğan taraularda osı reakciyalıq dep otırğan epostı maqtaydı. Bayandamaşı bwğan Sätbaev bastırğan «Edige» dastanın qosuı kerek. Sol arqılı Sätbaev öreskel qate jibergen. Sätbaevti nege atamaymız? Bayandamanıñ tolıq jäne ädil boluı üşin osılardı qosu kerek.

Sonday-aq, bayandamaşınıñ: Äuezovtiñ 32-jıldan keyingi qateligi onıñ 32-jılğa deyingi qateliginiñ jalğası degenge qosılmaymın. Äuezovtiñ 32-jılğa deyingi qateligi bir basqa, 32-jıldan keyingi qateligi bir basqa. Egerde Mwqanov 32-jılğa deyin alaşordaşıl bolsa, onda bwl onıñ da qateligi bolıp eseptelmey me? Sondıqtan da Äuezovtiñ qateligin alaşordaşınıñ emes, keñes ädebiettanuşısınıñ qateligi dep esepteu kerek»,– degen batıl pikir bildirdi.

Şındığında da, ötkir de ädiletti pikirdiñ biri osı. Kelesi şeşenniñ pikiri de batım şıqtı:

«Er Tarğın» – halıqqa jat epos, ol qalıñdığın izdep jorıqqa attanadı. Mwnda patriarhaldıq-feodaldıq ideyanı äspetteu bar. Al Täjibaevtiñ Müsirepov, Äuezov siyaqtı jazuşılardıñ epikalıq, twrmıstıq taqırıptı qalay igergeni taldanuı tiis. Jaymurzin men Ğabdullin joldastar qwndı pikirlerdi eskerip, bayandamağa kirgizsin. Mwqanovtıñ «halıqqa jat epostar» turalı pikiri senimsiz şıqtı. Tabıs ta, qalıs ta naqtı dälelge süyensin. Bwl bizdiñ ötkizip otırğan 4-talqımız, sondıqtan da ötken talqılaulardıñ täjiribesin paylanuımız kerek. Tiltanu jönindegi talqıda bizdiñ talqılauımızğa Sanjeev: «Bäriñ de keremet daulasa bilesiñder, biraq daudan ärige barmaysıñdar, senderdiñ sözderiñde ğılımi negizdeu, naqtı ğılımi dälel degen müldem joq, oğan barmaydı ekensiñder»,– dep öltire sınadı. Şındığında da, bizdiñ de ğalımdarımızdıñ pikir ayta alatının körsetuge tiispiz.

Al, Mälik joldas, sizdiñ bayandamañızdıñ köleñkeli jağı köp. 26-betke deyin twtastay «äspetteu» bolıp şıqqan. Bärin sızıp tastaysız. Sonda jağımdı bir närse joq pa? Aqır aytqan soñ ädildik üşin aşığın aytayın. Äuezov joldas öziniñ sözinde öziniñ kitabiniñ şıqpağandığı turalı uäj bildirdi. Sizdiñ mwnıñız dwrıs emes. Siz qatelik jiberdiñiz ğoy, demek, kinäñizdi ısırıp tastauğa wmtılmay, onı moyındauğa tiissiz. Siz jariyalanğan joq dep qwtılğıñız keledi, biz bala emespiz, ülken adamdarmız, sondıqtan da bayandamada ğılımi türde dwrıs qamtılğan. Mwnda jurnaldar turalı köp mısal keltirildi. Sol jurnaldıñ sandarı men betterin körsetkenşe, wstanğan bağıttarınıñ qatelikterin nege aytpaysızdar?

Siz, Ğabdullin joldas, Marks, Engel's, Gor'kiy dep sıpıra qoldanasız, qay jerde Gor'kiydi, qay jerde marksizmdi qoldanudıñ şekarasın anıqtağanız jön. Esteriñizde bolsın, bwl talqılau – erkin pikir alısu ekenin wmıtpaularıñız kerek... Eger bir jaqtı talqılay bersek, onda bwl – wltşıldıqqa, veselovşinağa, birıñğay sana ağımına alıp keledi. Mwnı ajırata biluge tiispiz. Biz eñ aldımen epostar men onıñ halıqşıldığı turalı mäseleni talqılap otırğanımızdı esten şığarmañızdar. Epostıq şığarmalardı dramaturgterdiñ qalay paydalanğanı jönindegi talqılauda ondağı keybir qatelerge toqtalğanbız. Sondıqtan da epostıñ körkemdik, syujettik, stil'dik, tildik erekşelikterine toqtalıñızdar. Talqılau sol üşin ötkizilip otır».

Söz ıñğayına qarağanda «qızıl tildi bezegen» şeşenderdiñ kezekti äşkereleuinen seskenip, boyın tarta bastağanı añğarıladı. Äñgimeni, «epostıñ körkemdik, syujettik, stil'dik, tildik erekşelikterine» qaray bwrğısı kelgendigine qarağanda YA.Rapoporttıñ:

«Naurızdıñ alğaşqı künderi türmede pälendey özgeris bola qoyğan joq, tek sol kisen, sol tergeu, tek tergeuşilerdiñ qwlqınan bir türli selqostıq, juasu bayqaldı, sayasi tereñ astarlı swraqtar azaydı»,– dep jazğanınıñ kerin bwrınğı belsendiler de wstansa kerek.

Osı qas-qabaqtı añğarğan M.Äuezov oñtaylı sätte qıstırma sözge aralasadı.

M.Äuezov: «Bayandamada meniñ qızmetim tolıq qamtılğan, sonıñ işinde meniñ jazuşılığıma qatıstı berilgen minezdemeni sızıp tastauğa bolmay ma?

Jaymurzin: Bwl arada jazuşılardıñ qızmetterine bağa berilip otırğan joq, äñgime qazaq eposı jöninde bolıp otır.

M.Äuezov: Eger ol şığarmadağı qatelik tüzelse şe?

Jauap: Onda bwl atalıp ötui tiis.

M.Äuezov: Men de sonı qalaymın. Jaymurzin men Ğabdullin joldastar ädildikti qoldauı tiis. Osı arada aytılğan Sil'çenko men Smirnovanıñ, Orlovtıñ qatelikteri de keñinen taldanuı tiis. Öytkeni olardıñ kitaptarı da köpşilikke keñ taradı. Bizge bwl taqırıptıñ taza bolğanı kerek. Bizdiñ jazuşılar da sol twrğıdan kelip, eşkimge ayauşılıq bildirmeui tiis.

Mwqanov: Endi bayandamanıñ özine toqtalatın bolsaq, onıñ ekinşi nwsqası da pälendey jaqsarıp ketpegen. Onıñ 16 beti jalpılama söz, 3 beti «Qız Jibekti» mazmwndap beruge ketken. Dastandardı mazwndau basım. Aqınjanovtıñ bayandamasına az orın qalğan. Bwl biz kütken bayandama emes, avtordıñ öziniñ oyların bildirgen jalpaq şeşey, jattandı sözder. Aqınjanovqa wltşıl degendi jii qoldanudan boyıñdı aulaq sal demekpin. Wltşıldıq degenimiz – bir halıqtıñ müddesin ekinşi halıqqa qarsı qoyu. Mısalı, Äuezovtiñ epos turalı pikirinen sonday wltşıldıqtı tabadı. Bwl aradan men eşqanday wltşıldıqtı körip twrğamın joq. Ol qate pikir.

Täjibaev: Men Mwqanovtıñ: är kimdi kinäsına qaray jazğıru kerek degenin qostaymın. Burjuaziyalıq-wltşıl degendi är adamğa taña beruge bolmaydı. Onday kemşilkter bolsa naqtı atau kerek. Mwqanov aytqanday, epostıñ 16 nwsqasına 4 bet, al 17-nwsqasına 16 bet arnağansız. Orıs fol'klorınıñ ömir süruine tolıq qwqığı bar eken, endeşe küdikti nwsqalarğa sonşama nazar audarudıñ qanday qajettigi bar? 17-nwsqa turalı sizdiñ söziñiz jalıqtırıp jiberdi. Sodan keyin siltemelerdi qazaqşa alğanıñız dwrıs bolar. Men orıs tiline qarsı emespin, onı bärimiz de tüsindik. Biraq ğılımi talap üşin qazaq filologiyası turalı bayandamanıñ siltemesi de qazaqşa alınğanı dwrıs».

Talqılaudıñ barısında Äuezov tağı da minbege köterildi. Bwl jolı tek M.Aqınjanovtıñ bayandamasında taldanğan liro-epostarğa ğana toqtaldı.

Äuezov: «Bayandamanıñ taqırıbınıñ negizinen derbes üş dastanda taldauğa arnalğandığında twrğan eş äbestik joq. «Qozı Körpeş» negizgi dastandarımızdıñ biri bolğandıqtan da ol turalı söz qozğamasa da boladı degen joldastar qatelesedi. Onıñ är nwsqasınıñ özindik ideologiyası, özindik qwbılısı men aytarı bar. Sondıqtan da onıñ är nwsqasın zerttep, sizder qaysı nwsqasın jaramdı, qaysı nwsqasın ziyandı dep tabasızdar, sonı anıqtağan dwrıs. Sonıñ işinde jaramdısın qorıtıp, ädebiet salasına qoyılıp otırğan markstik-lenindik wğımğa say igeruimiz qajet, «Qozı Körpeş» oğan tolıq tatitın dastan. Al onıñ iriktelip qwrastırılğan nwsqasın jasau öte kürdeli mäsele. Egerde «Qozı Körpeştiñ» barlıq nwsqasın jinaqtap bir ğana nwsqa jasasa, bwl qiqımdı jelimdeu bolıp şığadı. Onda qiqımdap jelimdeuge kelmeytin köptegen jaylar bar. Mısalı, onda jastardıñ arasına jeñgetay, däneker, tileules bolıp jüretin keyipkerler är nwsqada är türli. Keybir keyipkerler ğana emes, tilulester de özgerip otırğandıqtan da, olardıñ tağdırı da är türli bayandaladı. Bügingi bayandamaşınıñ «Qozı Körpeştiñ» 17 nwsqasınıñ mazmwnın bir nwsqa retinde aralastırıp taldağanı siyaqtı jasandılıqqa alıp keledi. 17 nwsqanı wstanudan bas tartuımız kerek. Bwrın Qozı men Bayannıñ dwşpanı – Qodar edi, al Aqınjanov joldas 17-nwsqada Qodardı özbektiñ saudageri etip körsetkenin ayttı. Endi tuısqan halıqtıñ ökilin saudager keypinde körsetkileriñiz kele me! Bwğan öte saq qarau kerek (Müsirepov: Jäne jırdıñ jelisimen üylespeydi). Dwrıs aytasıñ. Sonda jağımsız keyipker, qanişer Qodardı tuısqan halıqtıñ ökili etip körsetkileriñ kele me? «Qozı Körpeş» dastanı är tilde bar. Mäliktiñ bayandamasında tuısqan halıqtardıñ işindegi nwsqalardıñ wmıt qalğanın ayta ketuim kerek. Onday nwsqalar özbekte, jäne basqa da halıqtarda bar. Egerde biz olardı talqılauğa qatıstırsaq, mısalı qazaq nwsqasın özbekterdiñ, qaraqalpaqtardıñ eposımen salıstıra taldasaq, köptegen tıñ pikirlerdi tıñdar edik. «Qozı Körpeş» turalı bäri de tüsinikti dep siz müldem qate twjırım jasaysız. Ol öte kürdeli äri qızıqtı şığarma. Biz halıqtıq jäne halıqqa jat şığarmalardı ajıratıp aluğa tiispiz».

Iä, «Qozı Körpeş – Bayan swlu» nağız halıqtıq tuındı. Ol üşin Qodardı köpes retinde körsetudiñ de qajeti joq. Biraq Qozı men Bayannıñ bayansız ayaqtalğan bayandı mahabbatına qarsı oqımıstı Qarabaylar men Qodarlar tağı da tabıldı.

M.Äuezov: «Osı arada Ğabit «halıqtıq» degen wğımnıñ töñireginde şatasıp qaldı. Onı anıqtau oñay. «Qız Jibek» dastanın bireu – Şayhısilämwlı jazdı, ekinşisi – Şayhısilämwlı jazğan joq deydi. Ol Abaydıñ eki bet öleñin iemdenip, küyeu balası Hwsayın arqılı baspağa jibergenin öz közimmen kördim. «Ayman – Şolpandı» da ol öziniñ atınan şığardı. Ol «Qız Jibektegi» qazaqtardıñ köşin körgen de emes. Al «Qız Jibek» oqiğası Qazaqstannıñ oñtüstik-batısında ötken. Ol eşqaşanda ol jaqta bolıp körgen emes, tek 10-15 joldı janınan qosqan. Ol halıq mwrasın iemdegen nağız ädebi wrı. Sol arqılı baspadan aqşa alıp otırğan, al Qazan tatarları mwnı bilmegen. «Qozı Körpeş» – 6 ret, «Qız Jibek» – 4 ret bwrın basılıp şıqqan, ol soğan qol salıp, iemdenip otır. Orınbordı da körmegen, Almatı uezinde ömir sürgen adam «Ayman – Şolpandı» qalay jazadı? Endeşe nege oğan avtorlıq qwqıq beremiz? Olardıñ stil'deri de är türli. Onıñ özi şığarğan Mwhammed payğambardıñ Allanıñ ayanın tıñdau üşin taudağı üñgirge barğanın suretteytin qissanıñ stili men «Qız Jibektiñ» stilin salıstırıñızdarşı. Onday körkem dünieni jazuğa onıñ aqındıq quatı jetpeydi. Sondıqtan da ol jay ğana ädebi wrı! «Ayman – Şolpan» men «Qız Jibek» dastandarınıñ stili de wqsamaydı. Endeşe «Qız Jibek» turalı aytqanda Şayhısilämwlınıñ aynalasında şayqalıp jürip almayıq. «Qozı Körpeş» dastanına keletin bolsaq, onıñ birinşi nwsqası halıqqa jat. Sen ğoy, Ğabiden, äkesiz jigittiñ (Qozı Körpeş – T.J.) nemese äkesine qarsı şığıp, öz betinşe qalıñdıq izdeytin jigittikti (Tölegen – T.J.) suretteytin jırdıñ birinşi bölimin halıqşıl dep tanisıñ. Al osındağı Lavrittik salttı qalıptastırğan feodaldıq-patriarhaldıq ideologiyanı qayda qoyasıñ. Halıqtıq pen, halıqqa jat dünieni ayıra bilu qajet. Din men kekşildik halıqqa küştep tañılğan. Mwnda eşqanday jat ideya joq. Üş adam adamnıñ mahabbat maşaqatı bwl»,– degen ekiwştı emeuirinmen oyın jinaqtay kelip, liro-epostardıñ şığu tarihına köşedi.

Mwhtar Äuezovtiñ Jüsipbek turalı aşı da aşulı aytqan pikiri eki oylı äserge jeteleydi. Egerde ol qağazğa tüsirip, basılımğa wsınbasa, «Qız Jibek» dastanı büginge jeter me edi, joq pa? Ekinşiden köşirmeşiligin avtor retinde wsınuı naziralıq dästürge jatpay ma, jata ma? Bwl bügin de şeşilmegen ğılımi mäsele.

M.Äuezov (jalğası): «... Türki qağanatınıñ tarihi jazbaları Üİ-Üİİİ ğasırdan bastalatının ötken jolı aytqan bolatınmın. Olardıñ bäri de qağandar. Alayda onday twjırım jasasaq, tıñdap otırğandar bizdi türkologiyadan eş habarı joq eken dep oylaydı. Al «han» degen sözdi paydalanbağanına qarap olardı halıqtıq sıpatqa jatqızuğa bola ma? (Barlıq qağandardıñ bäri de handar» deudiñ özi ğılımğa qarsı täsil, öz keudeñdi öziñ oqqa tösegenmen birdey, siz jalğan ğalım, jalğan ğılım iesi degen ataqqa qalasız. Qazaqstanda qıpşaqtardıñ twsında han bolğan jäne olardıñ epostarı da bolğan. Bwğan qarap handar ol kezde qadirsiz bolğan deuge kelmeydi. Qıpşaq handığın Şıñğıs han jaulap aldı, al «Altın ordanıñ» qwramındağı şetsiz aymaqta köptegen taypalar bas qosqan derbes qıpşaq birlestigi bolğan. Qazan hannıñ özi Şıñğıs hannıñ twqımı. Qıpşaq taypası jeke ömir sürgen, Şıñğıs han olarğa şabuıl jasadı, olar qorğandı.

Al şığarmanı taldauğa keletin bolsaq, onda bayandamaşı keyipkerler beynesine, adamdardıñ ara qatınasına, til men mahabbat mäselelerine, eñbek ürdisine toqtalğan. Bayandamaşı mäseleniñ naqtı bayıbına barğan, mwnda ğılımi taldau bar, bwl bayandamada äli de öñdey tüsetin qwndı pikirler bar».

Mine, aldağı kezeñde bükilodaqtıq deñgeyde ötuge tiisti epostar men liro-epostar turalı asa mañızdı ğılımi talqılaudıñ aldında ötken pikir alısular osınday edi.

Bwdan bir bayqalatını, wlı kösemniñ qazasınan keyin «burjuaziyalıq-wltşıl», «keñes ökimetiniñ jauı», «ideologiyalıq-sayasi öreskel qatelik», «halıq jauı» degen tirkesterdi – «halıqtıq» degen jaymaşuaq, san mağınalı sözdiñ auıstırğanı añğarıladı.

Tipti, Säbit Mwqanovtıñ özi «wltşıldıq» degendi saqtıqpen qoldanu turalı wsınıs ayttı.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir