Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 2601 0 pikir 30 Qırküyek, 2009 sağat 09:20

Qwrsaudağı qoğamdıq oy

 ÄMIRJAN QOSANOV,  Jalpıwlttıq social-demokratiyalıq partiya (JSDP) törağasınıñ birinşi orınbasarı

 Tayauda Aqordada ötken Ğılım jäne ğılımi sayasat keñesiniñ kezekti otırısında prezident Nazarbaev memlekettiñ ideologiyalıq instituttarın qattı sınğa aldı.

Olarğa «dünietanımdıq vakuum qalıptasuına jol berdi», «otansüygiştik sezimi men ideyaların tärbie­leu­ge, oñ äleumettik mañızı bar qwndılıqtardı qalıptastıruğa bağıttalğan sapalı ideologiyalıq jwmıs jürgize almadı» degendey ayıp taqtı.

«Mwnımen qay institut aynalısıp jatır? Olardı biz ne üşin qarjılandırıp jatırmız?» degen sıñayda renişin bildirdi. Tipti öziniñ köñili tolmaytın memle­ket­tik mekemelerdiñ atın atap, tüsin tüstep berdi.

Nelikten äşeyinde ideologiyalıq mäselelerge moyın bwra bermeytin Aqorda ayaq astınan bayağı monetaristik rayınan qaytıp, qoğamdıq oy qalpına qapalana qaldı? Küni büginge deyin tek qana «ekonomika erejelerine eljirep», «qarjı qağidalarına ğana qaraylasqan» biliktiñ taza kapitalistik psihologiyasın osılayşa äp-sätte özgerte salatınday ne bop qaldı sonşa? Mümkin, atı atalğan ideologiyalıq mekemelerde bolğalı twrğan alasapıran auıs-tüyistiñ tağı bir nauqanınıñ bası ma bwl?

Meniñşe, mäseleniñ mäni ana­ğwrlım tereñde.

 ÄMIRJAN QOSANOV,  Jalpıwlttıq social-demokratiyalıq partiya (JSDP) törağasınıñ birinşi orınbasarı

 Tayauda Aqordada ötken Ğılım jäne ğılımi sayasat keñesiniñ kezekti otırısında prezident Nazarbaev memlekettiñ ideologiyalıq instituttarın qattı sınğa aldı.

Olarğa «dünietanımdıq vakuum qalıptasuına jol berdi», «otansüygiştik sezimi men ideyaların tärbie­leu­ge, oñ äleumettik mañızı bar qwndılıqtardı qalıptastıruğa bağıttalğan sapalı ideologiyalıq jwmıs jürgize almadı» degendey ayıp taqtı.

«Mwnımen qay institut aynalısıp jatır? Olardı biz ne üşin qarjılandırıp jatırmız?» degen sıñayda renişin bildirdi. Tipti öziniñ köñili tolmaytın memle­ket­tik mekemelerdiñ atın atap, tüsin tüstep berdi.

Nelikten äşeyinde ideologiyalıq mäselelerge moyın bwra bermeytin Aqorda ayaq astınan bayağı monetaristik rayınan qaytıp, qoğamdıq oy qalpına qapalana qaldı? Küni büginge deyin tek qana «ekonomika erejelerine eljirep», «qarjı qağidalarına ğana qaraylasqan» biliktiñ taza kapitalistik psihologiyasın osılayşa äp-sätte özgerte salatınday ne bop qaldı sonşa? Mümkin, atı atalğan ideologiyalıq mekemelerde bolğalı twrğan alasapıran auıs-tüyistiñ tağı bir nauqanınıñ bası ma bwl?

Meniñşe, mäseleniñ mäni ana­ğwrlım tereñde.

Ras, bükilälemdik dağdarıs, eñ aldımen, ekonomikamızdağı elenbey kelgen kemşilikterdiñ betin aşıp berdi. Otandıq öndiristiñ ölermen jayın. Jer baylığın jön-jönekeysiz jıraqqa jö­neltip, at töbelindey toptıñ ğana paydağa keneluin. Naqtı öndiriske qarjı jwmsamay, sırttan mol nesie alu arqılı ğana bayıp, qaytarıluı neğaybıl qarızğa belşe­sinen batqan bankterdiñ beyqam berekesizdigin. Basqa da bassızdıqtardı.

Osı jönsizdiktiñ bärin bilik bilmedi emes, bildi! Bilip qana qoyğan joq, osınau olqılıqtardı orındı paydalanıp, tabısqa da, qızıqqa da kenelip keldi!

Dağdarıs jäne odan şığu jolındağı biliktiñ «qiınnan qiıstırğan» qam-qaraketi qoğam ömirindegi basqa kemşin twstardı da badıraytıp körsetip berdi. Sonıñ işinde prezident söz etip otırğan ideologiya salasında jıldar boyı qordalanıp qalğan «ättegen-aylardıñ» ornı bir töbe.

Beseneden belgili jayt: zaman talabına say ideologiyasın jür­gizip, öz halqımen til tabısa almağan kez kelgen biliktiñ bolaşağı bwldır bolmaq. Egerde qalıñ köpşilik bügingi oqiğalarğa, joğarıda qabıldanğan şeşimderge qatıstı nanımdı pikir estimese, ne oylauı, ne isteui kerek? Ärine, kökeydegi saualdarğa tiisti jauap almağan soñ, ol özinşe dolbar jasay bastaydı. Fizikadağıday ideologiyada da vakuum, yağni bos keñistik bolmaydı. Şılği ötiriktiñ ornın şıñğırğan şındıq basadı. Qwrsaudağı qoğamdıq oydıñ ornın zamanğa layıq ozıq oy basadı. Ikemsiz ideologiyanıñ ornın ikemdirek äri ömirşeñ ideyalar basadı. Nätijesinde bir biliktiñ ornın basqa bilik basıp aluı äbden mümkin! Al mwnday ürey bizdiñ bilik üşin - eñ ülken äri eñ qor­qınıştı ürey!

Memlekettik ideologiyanıñ osınau dümşe de dimkäs halge tüsuiniñ bastı sebepteri qanday?

Eñ bastısı mınau: Täuelsizdik alğalı beri resmi memlekettik ideo­logiyanıñ atı özgerse de, zatı özgere qoyğan joq. Küni keşe ol Keñestik Odaq pen kommunistik rejimniñ soyılın soğıp, ideologiyalıq aqtauşısı bop kelse, endi ol Aqorda törindegi jeke bas biliktiñ şaşbauın kötergen qolbalasına aynaldı. Qajet jağdayda qılışınan qan tamğan qolşoqparı! Jäne de bwl röline ol özi dän riza: jüyeli jalaqı, qomaqtı qalamaqı, atı dabırayğan ataq-däreje, lauazım-laureattıq degendey. Onıñ üstine päter, maşinanı tağı qosıñız.

Memlekettik ideologiyalıq maşina aldında bir ğana maqsat qoyılğan. YAğni, elde üstemdik qwrğan sayasi rejimniñ jaqsılığın, bar bolsa, asıru. Al jamandığın sırt közden meylinşe jasıru. Ädilin aytsaq, mwnday mindetti ol birşama «jaqsı» atqarıp ke­ledi. Alayda, söz bostandığı or­nıq­qan sayın onıñ ötiriginiñ beti aşıla tüspek...

Bwl - bastı mazmwni kemşiligine qatıstı oy.

Al qoldanılıp jürgen ädis-täsilderine kelsek, olar da sol bäz bayağı qalpında. YAğni, qoy üstinde boztorğay jwmırtqalağanı turalı qwlaş qwlaş, oqırmandı mezi etetin maqtama materialdar. Beyne bir basqa elde tüsirilgendey «baqıttan bası aynalğan» telebayandamalar. Wzın-ırğalı, wyqı men ıza tudıratın äri eşbir nätije bermeytin «domalaq» üstelder men konferenciyalar legi.

Qanşama qarjı men uaqıt zaya ketip bara jatır. Osınıñ bärin «memlekettik tapsırıs» dep atap, qanşama alayaq deldal bayıp jatır deseñizşi!

Tek qana ağımdağı wrandar men teoriyasımaqtar emes, qoynauı tereñ tarihtıñ özi sasıq sayasi müddeniñ qwrbanına aynaldı. San ğasır bwrın ömir sürgen twlğalar men bolğan oqiğalarğa beriler bağa bügingi Aqordanıñ köñil-küyine baylanıstı. Tarihi sub'­ek­­­tivzm­niñ kökesin tüye soyğanda emes, däl bügin körip jatırmız! Swmdığı sol, osınau joğarığa jaltaqtau dästüriniñ salqını basqa da salalarğa tiip jatır. Bizde kitap ta, teatr qoyılımı da, ğılımi zertteu de, estradalıq än de, kerek deseñiz, mektep oqulığı «tiisti», bügingi bilikke jağımdı mazmwnğa ie!

Basqasın aytpağanda, bükil el bolıp ataluı tiis Wlı Alaşordanıñ 90 jıldığı nelikten jetim qızdıñ toyınday öte şıqtı? Nege osı mereytoy altı alaştı bir ideya­nıñ töñireginde biriktiretin jalpıwlttıq is-şara bop ötkizilmedi? Nege Alaş arıstarın qayta tiriltpedik?

Kökiregi oyau, köñili aşıq azamat onıñ tüp sebebin bayağıda-aq wğınıp qoyğan. YAğni, resmi ideologiya boyınşa Qazaqstannıñ tarihı... 1991 jıldan bastaluı tiis. Oğan deyingilerdiñ atın atap, däripteu joğarğı jaqqa jaqpaydı! Adamzattıñ bir böligi kezekti jıl sanauın Isa payğambardıñ tuğan küninen bastap edi, bizdiñ bilik te sonı köksep jür me eken älde?

Tarihtı taptap, aqiqattı ayaq­astı etken basqa da masqara mısaldar jetip jatır!

Bizdiñ memideologiya - o bastan dwrıs anıqtamasın almağan ideo­logiya. Eldiñ tarihına, ğılımı men bilimine, mädenieti men önerine, ädebieti men ädebine, tüptep kelgende ruhani häm qoğamdıq ömirine qatıstı mäselelerdi ğana ideologiyağa jatqızıp, memleket ömiriniñ basqa da mañızdı (ekonomika jäne qarjı, äleumettik jäne qwqıqtıq) salalarınan bölek qarastıru dästüri orınsız äri zalaldı bop şıqtı! Kerek deseñiz, ekonomikanıñ dwrıs ne bwrıs basqarıluı, qarjınıñ retti ne retsiz jwmsaluı, mügedekter men köpbalalı otbasılarınıñ qorğaluı ne qorlanuı, demokratiyalıq ne demokratiyalıq emes zañdardıñ qabıldanuı, osınıñ bäri tap-taza, twnıp twrğan ideologiya ğoy! Osını tüsinetin uaqıt jetti!

Bizdiñ memideologiya - öziniñ töl auditoriyasınan jañılğan, ügit nasihat qızmeti dwrıs bağıttalmağan ideologiya. YAğni, onıñ bastı bağıtı, jalğız tıñdarmanı, körermeni äri oqırmanı - Aqorda. Qalğan 16 millionnıñ közqarası men pikiri onı tipti tolğandırmaydı. Öytkeni, joğarıda aytqanımızday, onıñ is jüzindegi bas tapsırıs beruşisi Atırau men Altay, Arqa men Alatau arasın jaylap jatqan el bolmay twr. Ol - Esildiñ sol jaq jağasında şoğırlanğan keñselerdegi şeneunikter tobı. Onıñ üstine ädil saylau arqılı ol ideologiya öziniñ ädil bağasın alıp jatqan joq. Sol sebepti halıqtıñ jüregi men sanasına jol tabamın dep bas qatırıp qaytsin...

Bizdiñ memideologiya - jasandılıq pen jalğandıqqa negizdelip, jauırdı jaba toqığan ideologiya! Sondıqtan da onıñ sözine köpşi­lik kümänmen qaraydı (meniñşe, sol bayandamalar men maqalalardı jazıp jürgenderdiñ özderi de öz derekterine senbeydi!). Memlekettik milliardtar mayı bop qwyılıp jatqan osı alapat maşina jıldıq byudjeti eski şetel maşinasınıñ qwnınan aspaytın eki-üş täuelsiz gazetpen jarısuğa jaramay jatır! Olardan oysırata jeñilude! Bir kömeş nanın almasa da, jalğan sözden jauır bol­ğan, şındıqqa şölirkegen ağayın «Tasjarğandı» ne «Jas Alaştı» satıp alatını sodan bolar!

Bizdiñ memideologiya - o bastan dwrıs jolmen qalıptaspağan ideologiya. YAğni, eşbir qoğamdıq talqılausız, jılı kabinetterde sanaulı şeneunikterdiñ şeşimimen qabıldana salatın bağdarlamalar, twğırnamalar men twjırımdamalar. Kelisip tek qana ton pişil­meytin şığar, köpşilik talqısınan ötpegen olardıñ köp jağdayda qoğam tarapınan ayausız sınğa wşırap jatatını da sondıqtan. Qwpiya jolmen qalıptasatın ideologiyanıñ qadiri qaydan bolsın. Tüziluine özi atsalıspağan onday qwbılıstı qoğam qaydan qoldasın! Mamandar men sarapşılar, täuelsiz instituttar men BAQ ökilderiniñ qatısuınsız qalıp­tas­qan onday ideologiya o bastan öli tuadı. 

Bizdiñ memideologiya - keşegi socialistik internacionalizmniñ teris täjiribesin mwra etken «köpwlttıq» ideologiya. Barşağa jaqqısı keletin jalpaqşeşeyli­gimen töl wltımızğa - Qazaqqa ziya­nın keltirip jatqan resmi ağım. Al öz wltın ardaqtamağandı basqa wlttar da qwrmettey qoymas...

Bizdiñ memideologiya - ekonomikada - öz tauar öndiruşisin, al qoğamdıq oy salasında - öz kadrların koldamaytın ideologiya. Bir ğana mısal. Nelikten kezekti-kezeksiz ötip jatqan saylau nau­qandarı kezinde bilik kömekke ılği da körşi Reseydiñ «tehnologtarın» şaqırıp älek? Özimizdiñ sayasattanuşılar nege keñinen tartılmaydı? Olar aqıl jağınan da, kreativ jağınan da, el erekşeligin eskeru jağınan da mäskeulikterdi on orap aladı emes pe? Älde osındayda jwmsalatın komaqtı qarjınıñ basında twrğandar öz qandastarımen emes, özgelermen bölis­ken­di jön köre me? Qaşanğı ke­şegi qan­dı imperiya ortalığına osılayşa jaltaqtay beremiz? Wyat emes pe?

Bizdegi memideologiya öziniñ şıqqan tegin, tüp twğırın wmıt­qan mäñgürt ideologiya! Kez kelgen deñgeydegi lauazımdı şeneuniktiñ bayandaması men sözin qarap şığıñızşı. «Auılım - altın besigim» dep neşe ret tolğanğan eken? Qazaq örkenietiniñ qazığı ispettes auıldıñ qoldauına ie bolmağan kez kelgen memlekettik ideologiya alıs­qa barmaydı! Bälkim, Almatı men Astana, Kembridj ben Oksfordtan komfortınan asıp körmegen olardı biraz uaqıtqa auılğa jiberip, täjiribeden ötkizip alu qajet pe? Mümkin, sonda olar basqaşa söyler me edi? Negizinen olar tüzip otırğan memideologiyamız da auıldıñ mwñ-mwqtajına jaqındar tüser me edi...

Bizdiñ memideologiya - sözine el qwlaq türetindey, uäjine senetindey jarşıları joq, saqau ideologiya. Memleket sayasatınıñ basım bağıttarın jan-jaqtı negizdep, taldap, qalıñ köpşilikke jetkizip jatqan, eñ bastısı, elge tanımal äri sözi öter kimdi atay alasız, qwrmetti oqırman (ädilin aytsaq, jalğız prezident qana eske tüsedi). Alyukobondpen qaptalğan keñsele­rinen şıqqısı kelmeytin, halqınan imenip, qaşqaqtaytın äkimder men ministrler me? Ideologiya salasınıñ ülkendi-kişili şeneunik­teri me? Jwrtşılıqtı tolğandırğan aşı saualdarğa retti jauabın beruge tiis kadrlar qayda? Bar bolsa, elge eleuli, barşağa bedeldileri qanşama? Bilikti orındı jaqtar talanttı kösemsözşiler qayda? Nelikten olar bizdermen aşıq ta teñ pikirtalasqa tüsip, öz wsta­nım­darın qorğamaydı? Qatıp qalğan «Qazaqstannıñ» ne hanzadalıq «Habardıñ» törinde otırıp, qarsı jaqsız, özdiginen monolog jürgizu onşa qiın şarua emes te...

Qazaqstandıq ideologiya - el işinen jau tapqan, kez kelgen sınşısın qwbıjıq etip körsetetin, sondan soñ onı ayausız qudalaytın repressiyalıq ideologiya. Örke­nietti dialogtıñ ornına oppoziciyanı meylinşe twnşıqtıratın, atıp tastaytın, türmege jabatın, şetelge quatın alapat küş. Aytar uäji bar sayasi opponenttermen aytısıp jatqanşa, sottay salğandı jön köredi. Al barşağa belgili: tek älsiz ideologiya ğana öz qarsılastarımen osılayşa «äldi» küş körsetu arqılı esep ayırısadı.

Bizdiñ memideologiya - tüptep kelgende el tınıştığı üşin qauipti ideologiya! Memleket tarapınan özin tolğandırğan saualdar­ğa tiesili jauap ala almağan, töl ökimetiniñ qoldauın köre almağan qarapayım qazaq (äsirese, jastarımız!) qayda jüginedi? Biz sekildi balama sayasi küşterge bet bwrsa, birsäri äri qwba-qwp. Alayda, bas­qaşa da boluı mümkin ğoy. YAğni, jañbırdan keyingi sañırauqwlaqtay qaptap ketken ärtürli küdikti ağımdarğa boy bere bastap jatqan joq pa. Qasietti dinimizdiñ düdä­mal doktrinaları, örkeniettiñ şet şalğayına ısırılıp tastalğan basqa da beysauat oy bağıttarı el işin, äsirese, auıl arasın jaulap alğalı qaşan! Işindegi taza eks­tre­mistik sipattağıları şe? Älde eki qolı bos, qarnı aş jas­ta­rımızdıñ däl osılayşa ideolo­giya­lıq jağınan ulanuına bilik­tiñ özi müddeli me? Dala-qalanı da, sananı da jaulağan onday «mis­sio­nerlerge» tiesili tıyım salmauına qarağanda, solay boluı da äbden mümkin...

Sudıñ da swrauı bar deydi atam qazaq.

Bizdiñ memideologiya - biz sekildi qudalauda jürgen ideologiya emes, qolında kez kelgen şeşimin jüzege asıra alatın naqtı meha­nizmi bar, bilik basındağı ideologiya. Tas tüsken jerine auır, mem­ideologiyanıñ da jauapkerşi­ligi jeterliktey. Bügingi sayasi kon'yunktura da özgerer, sonda keler wrpaq soñğı 20 jıldağı Qazaqstannıñ resmi qoğamdıq oyına qanday bağa beredi? Basqa bireu tüsinbese de, tarihtı zerttep jürgen bizdiñ memideologtar ertedegi Stalin men Brejnevtiñ, küni keşegi Türikmen­başınıñ mısalın alıp, osını tereñ wğınuı kerek qoy. Sondıqtan eldegi jeke basqa tabınu dästürin qalıptastıruğa kim qatıstı degen saualğa jauap izdep, erteñgi erkin oylı zertteuşiler alıstağı Aqtöbedegi professor Baydosovtı ğana atamaydı. Büginde eñ bastı memideologiyalıq qızmette jürgenderdi ğana emes, sol sapta jürip, ünsiz bas şwlğığandardıñ bärin ataydı! Quırdaqtıñ kökesin sonda köre jatarmız!

«Ne isteu kerek?» degen ärqaşan aldımızdan şığa keler ämbebap saual bar.

Jiırma jıl boyına jinaqtalıp qalğan tüyindi mäselelerdi bir mezette şeşe salu mümkin emes. Bwl asa kürdeli, qoğam ömiriniñ barlıq salasın qamtitın mehnat şarua. Sondıqtan da, eñ aldımen, «Mem­le­kettik ideologiya qanday boluı kerek?» degen meylinşe keñ de au­qımdı qoğamdıq talqılau öt­kizilui tiis. Memleket degenimiz - barşağa - prezidentke de, malşığa da, «Nwr Otanğa» da, oppoziciyağa da - ortaq, qasietti de qadirli boluğa tiis wğım. Onıñ öz ideologiyası boluı haq. Sonday qoğamdıq doktrinanı tüzu bir top şeneuniktiñ ğana mindeti emes. Oğan barşamız şama-şarqımızşa atsalısuımız kerek!

Joğarıda atalğan bastı kem­şi­likterden ol ideologiya arıluı tiis.

Sonda ğana ol jañaşa twrpat­qa ie boladı.

Ol şınşıl boladı. Qoğamda bolğan problemalardı jasırmaydı. Olardı şeşu jolında jan-jaqtı keñes qwradı. Söytip, eñ tiimdi äri eñ ädil şeşim tabadı.

Ol ikemdi boladı. Kün sayın özgerip jatqan düniege layıqtaladı. Jahandanudıñ joyqın küşi­niñ jetegine erip, qwrdımğa ket­peydi. Kerisinşe, sın sağatta wltımızdı qayta jañğırtıp, özindik qasietterin joğaltpay, örkeniet törinen oyıp orın alatınday jağday jasaydı.

Ol meylinşe aşıq äri jariya boladı. Qoğamdağı aluan türli oy bağıttarınıñ eñ tañdaulı twstarın iriktep, öz boyına jinaydı. Balama oy ayttı dep öz qandastarın şettetpeydi. Kerisinşe, bauırına tartadı. Söytip, basqa memlekettermen terezesi teñ äri bäsekeles deñgeyge köteriledi. Sayasi küşter oyınıñ inju-marjanın jinaqtap, qoğamdı biriktiruşi rolin öz moynına aladı. Jäne de ol bügingidey qalt-qwlt etken tınıştıq emes, şın mäninde, kez kelgen sınnan öte alatınday twraqtılıqtıñ kepili boladı. 

Osınday igi qasietterimen ğana ol eline jağımdı boladı.

Al qalıñ bwqara qoldağan onday ideologiyanı eşkim de jeñe almaydı. Jäne de ol tek qana Karl Markstiñ pikiri emes. Ol - adamzat tarihınıñ täjiribesinen alınğan wlı däris.

 

Jas Alaş №78 (15432) 29 qırküyek, seysenbi 2009 jıl

0 pikir