Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 38
Jañalıqtar 1974 0 pikir 6 Naurız, 2014 sağat 06:12

ALIHAN BUKEYHAN: DAYTE JIT' NARODAM NE PO MARKSU, A TAK, KAK ONI ZAHOTYAT!

1-curet: Älihan Bökeyhan

2-suret: Lenin. 1895 jıl

3-suret: Älihanmen Peterborda birge oqığan qazaq studentteri

4-suret: Älihan Bökeyhan jerlengen Don bauırlastar ziratı

 

Posvyaşaetsya 148-letiyu so dnya

rojdeniya Alihana Bukeyhana

 

Ili ob evolyucii lidera kazahov ot marksizma do nacional'noy idei «Alaş»

«Potomki hanov imeyut neprehodyaşiy

dolg pered kazahami i, poka ya jiv,

ne perestanu slujit' kazaham»

A. N. Bukeyhan

 

5 marta 2014 goda Alihanu Bukeyhanu, lideru kazahskogo nacional'nogo dvijeniya «Alaş» naçala HH veka, otcu-osnovatelyu i glave gosudarstva Alaş, ispolnyaetsya 148 let. Alihan, do 150-letnego yubileya kotorogo ostaetsya rovno 2 goda, prişel k nacional'noy idee «Alaş» – verşine svoego politiçeskogo mirovozzreniya – çerez uvleçenie marksizmom.  

 

«YA SOVETSKUYU VLAST' NE LYUBIL, NO PRIZNAL!»

1-curet: Älihan Bökeyhan

2-suret: Lenin. 1895 jıl

3-suret: Älihanmen Peterborda birge oqığan qazaq studentteri

4-suret: Älihan Bökeyhan jerlengen Don bauırlastar ziratı

 

Posvyaşaetsya 148-letiyu so dnya

rojdeniya Alihana Bukeyhana

 

Ili ob evolyucii lidera kazahov ot marksizma do nacional'noy idei «Alaş»

«Potomki hanov imeyut neprehodyaşiy

dolg pered kazahami i, poka ya jiv,

ne perestanu slujit' kazaham»

A. N. Bukeyhan

 

5 marta 2014 goda Alihanu Bukeyhanu, lideru kazahskogo nacional'nogo dvijeniya «Alaş» naçala HH veka, otcu-osnovatelyu i glave gosudarstva Alaş, ispolnyaetsya 148 let. Alihan, do 150-letnego yubileya kotorogo ostaetsya rovno 2 goda, prişel k nacional'noy idee «Alaş» – verşine svoego politiçeskogo mirovozzreniya – çerez uvleçenie marksizmom.  

 

«YA SOVETSKUYU VLAST' NE LYUBIL, NO PRIZNAL!»

«Lider burjuazno-nacionalistiçeskogo dvijeniya kazahov» – eto odno iz osnovnıh obvineniy, pred'yavlennıh Voennoy Kollegiey Verhovnogo Suda SSSR 27 sentyabrya 1937 goda bıvşemu prem'er-ministru Avtonomii Alaş-Orda ili gosudarstva Alaş Alihanu Bukeyhanu, kotoroe dalo Sovetskoy vlasti osnovanie prigovorit' ego k vısşey mere nakazaniya çerez rasstrel. Prigovor bıl ispolnen v tot je den' – 27 sentyabrya 1937 goda [foto № 1]. Mesto ispolneniya nakazaniya – odinoçnaya kamera Butırskoy tyur'mı v Moskve.

Bıl li Alihan Bukeyhan burjuaznım nacionalistom? Arhivnıe materialı, a eşe luçşe ego sobstvennoe bogateyşee publicistiçeskoe nasledie ne ostavlyayut somneniy v tom, çto on, da, bıl nacionalistom, priçem ubejdennım, i ostalsya im do poslednego vzdoha v odinoçnoy kamere Butırki. Ob etom svidetel'stvuet ego kratkaya reç', vıskazannaya pered vıneseniem smertnogo verdikta posle predostavleniya emu poslednego slova, v ney ne bılo daje nameka na raskayanie: «YA ne lyubil Sovetskuyu vlast', no priznal!» A kleymo apologeta «nacional'noy burjuazii» vojdi Sovetskoy vlasti prikleili emu liş' iz-za ego prebıvaniya v ryadah Konstitucionno-demokratiçeskoy partii (partii «Narodnoy svobodı» ili kadetov) i çlenom ee Central'nogo komiteta s 1912 goda v period samoderjavnoy Rossii i pervıe mesyacı posle Fevral'skoy revolyucii. Esli rossiyskaya, toçnee skazat', russkaya kadetskaya partiya yavlyalas' «burjuaznoy» v ustah bol'şevistskih vojdey do i posle verolomnogo zahvata vlasti v Rossii v oktyabre 1917 goda, to ih obvinenie kazahskoy intelligencii «Alaş» vo glave s Alihanom Bukeyhanom v «burjuaznom nacionalizme» bılo ne bolee çem plodom ih bespredel'noy fantazii. Kazahskaya burjuaziya v naçale HH veka – eto neçto iz oblasti nauçnoy fantastiki.

Mejdu tem A. N. Bukeyhan yavlyalsya ne prosto ubejdennım kazahskim nacionalistom i ostalsya im navsegda v oteçestvennoy istorii, a bıl otcom-osnovatelem, yarkim ideologom i liderom odnoimennogo nacional'nogo dvijeniya, partii i idei – idei nacional'nogo edinstva i vozrojdeniya kazahskogo naroda, izvestnoy pod nazvaniem «Alaş». No k etoy idee – k verşine svoego politiçeskogo mirovozzreniya – on podoşel proydya ternistıy put' evolyucii. Etot put' naçalsya s uvleçeniya ekonomiçeskim materializmom   marksizma  v studençeskie godı.    

 

«SOCIALIST I ÇLEN ANTIRUSSKOY GRUPPI «ZARZAMAN»

V 1890–1894 godah Alihan uçilsya v S.-Peterburgskom Lesnom institute. I ego prebıvanie v S.-Peterburge sovpalo s periodom, kogda podnimalas' novaya, bolee organizovannaya i potomu moşnaya volna revolyucionnogo dvijeniya i kogda nad umami progressivnoy rossiyskoy intelligencii i studençeskoy molodeji vlastvovala ideya korennogo preobrazovaniya kolonial'noy imperii. Pribıvşiy iz dalekoy Aziatskoy kolonii Rossii kazahskiy djigit, kotoromu togda bılo 24 goda ot rodu, sudya po arhivnım dokumentam, ne bıl bezuçastnım svidetelem proishodyaşih vokrug burnıh sobıtiy. Naprimer, issledovateli Obşestva izuçeniya Sredney Azii Oksfordskogo universiteta utverjdayut, çto «v yunosti A. Bukeyhanov bıl radikal'nım revolyucionerom, socialistom i çlenom antirusskoy literaturnoy gruppı «Zarzaman» [«Tragiçeskaya epoha»]. Dlya podobnogo utverjdeniya imeyutsya vse osnovaniya, poskol'ku v 90-h godah HİH veka v veduşih vuzah odnogo liş' S.-Peterburga obuçalis' çut' li ne desyatki kazahskih yunoşey, predstavlyavşih raznıe regionı Kazahstana. K primeru, v god postupleniya v Lesnoy institut, v 1890 godu, Alihan v S.-Peterburge vstretil Bahıtjana Karatayulı [Karataev; - foto № 3] iz Ural'ska, Gabidollu Temirulı [Temirov] iz Aktyubinska i Barlıbeka Sırttanulı [Sırtanov; - foto № 4] iz Vernogo Semireçenskoy oblasti. Bahıtjan i Gabidolla uje okonçili yuridiçeskiy fakul'tet S.-Peterburgskogo universiteta i ostalis' jit' v stolice, Barlıbek tol'ko çto okonçil fakul'tet vostokovedeniya togo je vuza po special'nosti filologa arabsko-persidskogo i tyurko-tatarskogo yazıkov. V 1892 godu ryadı kazahskih studentov v S.-Peterburge popolnilis' eşe odnim sorodiçem iz Bukeevskoy Ordı Batırhairom Niyazulı [Niyazov]. V 1892–1896 godah on toje uçilsya na yuridiçeskom fakul'tete stoliçnogo universiteta. Mejdu tem v 1890–1894 godah sredi studentov Lesnogo instituta Alihan bıl toje ne edinstvennım kazahom. Vmeste s nim vse 4 goda v odnoy gruppe uçilsya Jagıpar Aymanulı [Aymanov], rodnoy dyadya buduşego izvestnogo kazahskogo kinoaktera i kinorejissera Şakena Aymanova, imya kotorogo seyças nosit nacional'naya kinokompaniya «Qazaqfil'm» [foto №№ 4, 5].

Malo togo, v 90-h godah HİH veka v stolice metropolii uçilis' po krayney mere eşe dva kazaha, imena kotorıh vskol'z' upominayutsya v pis'me Bahıtjana Karatayulı, napisannogo im 30 sentyabrya 1910 goda v Ural'ske. Otmeçu, çto ono bılo adresovano Alihanu Bukeyhanu, otbıvayuşemu politiçeskuyu ssılku v Samare. Eto pis'mo takje yavno svidetel'stvuet, çto kazahskaya molodej' v S.-Peterburge neredko, esli ne regulyarno, sobiralas' u odnogo iz nih na kvartire, arenduemoy v period uçebı, gde, oçevidno, prohodili esli ne taynıe, no uj yavno neglasnıe zasedaniya antirusskoy gruppı ili zemlyaçestva, vpolne mojet bıt' i marksistskogo (socialistiçeskogo) tolka, soprovojdavşiesya goryaçimi debatami po aktual'nım politiçeskim voprosam tekuşego momenta. «YA tebya uvajal, kogda tı bıl studentom, za tvoi ubejdeniya, – napominaet adresatu svoego pis'ma B. Karatayulı. – Mne otçasti izvestnı nekotorıe epizodı iz tvoey studençeskoy jizni. Tak, naprimer, odnajdı v g. Pitere na kvartire u menya bıli tı i Bazar Samatov (nıne pokoynik). YA bıl kandidatom v kancelyariyu 2-go departamenta pravitel'stvuyuşego Senata. Voznik spor o takom predmete, o kotorom obsujdali i govorili «Novoe vremya» i «Novosti». Samatov stoyal za «Novoe vremya», a tı za «Novosti». Tı skazal Samatovu: «Tı glup, kak sivıy merin». YA ot duşi hohotal. Tol'ko ya nıne pozabıl, o çem bıla reç'. Nesomnenno liş' to, çto ya bıl na tvoey storone. Zatem ya pomnyu epizod s Valihanom (Gazi), kotoromu tı skazal: «Vı niçego ne ponimaete i ne znaete», na çto tot otvetil grubımi vıhodkami».

Kak sleduet iz soderjaniya pis'ma, uje v 90-h godah HİH veka Alihan vıstupal organizatorom kazahskogo zemlyaçestva v S.-Peterburge, ideynım vdohnovitelem ih antirusskoy gruppı «Zarzaman» i ee neformal'nım liderom. Pozdnee çlenı etoy gruppı stanut izvestnımi obşestvennımi deyatelyami, deputatami İ i İİ Gosudarstvennoy Dumı (A. Bukeyhan i B. Karatayulı), plamennımi borcami za prava i nacional'nıe interesı naroda. No iz nih imenno A. N. Bukeyhan stanet obşepriznannım kazahskim nacional'nım liderom, k kotoromu v citiruemom pis'me B. Karatayulı obraşaetsya za sovetom.

Ostaetsya dobavit', çto gazeta «Novoe vremya», izdavavşayasya v 1868–1917 godah v S.-Peterburge, v aprele 1872 goda pervoy soobşivşaya o vıhode na russkom yazıke pervogo toma «Kapitala» Karla Marksa, v russkom liberal'nom obşestve imela reputaciyu servil'noy, reakcionnoy i besprincipnoy gazetı, a slovo «novovremenec» stanovilos' naricatel'nım. Bolee respektabel'naya gazeta «Novosti», poziciyu kotoroy otstaival Alihan, takje izdavalas' v S.-Peterburge mejdu 1872–1906 godami.

Po arhivnım dannım i materialam periodiçeskoy peçati bolee pozdnego perioda, Alihan nahodilsya v avangarde studençeskogo dvijeniya S.-Peterburga v celom, yavlyayas' odnim iz iniciatorov studençeskih volneniy i «besporyadkov» v stolice metropolii. Naprimer, kak soobşala sankt-peterburgskaya gazeta «Naşa jizn'» v dekabre 1905 goda, nakanune izbraniya v deputatı İ-y Gosudarstvennoy Dumı ot kazahskogo naseleniya Semipalatinskoy oblasti Alihan «v bıtnost' studentom Lesnogo instituta prinimal samoe deyatel'noe uçastie vo vseh studençeskih delah, vsegda primıkaya k krayney levoy. Vo vremya razgara sporov o marksizme oçen' energiçno otstaival tezisı ekonomiçeskogo materializma».   

Central'nıy gosudarstvennıy arhiv Rossii raspolagaet dokumentami, kasayuşimisya studençeskogo dvijeniya v S.-Peterburge v 1890-h godah, v çastnosti, delom «o volneniyah uçaşeysya molodeji» pod № 3, sostoyaşim iz otçetov i donosov taynogo osvedomitelya stoliçnogo departamenta policii. V etom dele osobıy interes vızıvayut sleduyuşie stroki iz otçeta donosçika carskoy ohranki: «Mnoyu poluçenı svedeniya, çto sredi uçaşeysya molodeji nekotorıh vısşih uçebnıh zavedeniy S.-Peterburga zameçaetsya sil'noe brojenie... Brojenie eto yavlyaetsya rezul'tatom vozdeystviya na svoih tovarişey nekotorıh neblagonadejnıh lic, stremyaşihsya organizovat' besporyadki v uçebnıh zavedeniyah. Takoe je brojenie proishodit v Lesnom institute...». Dalee taynıy agent policii pereçislyaet imena studentov, zameçennıh «v podstrekatel'stve svoih tovarişey k proizvodstvu obşestvennıh besporyadkov ot 21 noyabrya 1893 goda», v çisle kotorıh, vidimo, daleko nesluçayno okazalsya i Alihan. Na pyatom liste dannogo otçeta dana bolee podrobnaya harakteristika kajdomu iz pereçislennıh «podstrekateley», no samaya kratkaya iz nih otnositsya k Alihanu, kotorıy v etom çernom spiske znaçitsya odnim iz pervıh – pod №: «Bukey-Hanov-Nurmuhamedov Ali-Han, IV kursa – liçnost' somnitel'noy blagonadejnosti».

 

VASILIY ŞELGUNOV: «BUKEYHANOV UÇIL NAS MARKSIZMU!»

Nujno dobavit' eşe odin vajnıy ştrih k studençeskomu portretu Alihana. V pervıe godı prebıvaniya v Peterburge on parallel'no sluşaet lekcii na yuridiçeskom fakul'tete stoliçnogo imperatorskogo universiteta, kotorıy okonçit eksternom v noyabre 1891 goda vmeste s Volodey Ul'yanovım, buduşim otcom-osnovatelem SSSR pod imenem Vladimira Lenina, o çem rasskajet Alimhan Ermekulı v svoem interv'yu kazahskomu radio posle osvobojdeniya iz GULAGa.

Vıyasnyaetsya takje, çto v studençeskuyu poru Alihana Bukeyhana i Vladimira Ul'yanova sveli ne tol'ko i ne stol'ko sovmestnaya uçeba eksternom v universitete, no eşe nekto Vasiliy Şelgunov – odin iz stareyşih uçastnikov social-demokratiçeskogo dvijeniya carskoy Rossii, pozje sostavivşiy tak nazıvaemuyu «leninskuyu gvardiyu bol'şevikov».

V. Şelgunov deystvitel'no vstupil v kompartiyu eşe v 1898 godu. Jivya v S.-Peterburge s 1873 goda, svoyu trudovuyu kar'eru on naçal s prostogo raboçego na çugunoliteynom zavode Petrova. V 1892 godu buduçi raboçim Baltiyskogo zavoda, v social-demokratiçeskih krujkah dlya raboçih poznakomilsya so studentami-marksistami, odnim iz kotorıh okazalsya Alihan Bukeyhan. Ob etom svidetel'stvuyut slova samogo V. Şelgunova o tom, çto «Bukeyhanov uçil ih marksizmu». Eti slova on proiznes osen'yu 1926 goda v Kremle, v kabinete general'nogo sekretarya CK VKP (b) Iosifa Stalina, çtobı ubedit' ego osvobodit' Alihana Bukeyhana iz Butırki.   

V 1895 godu A. N. Bukeyhan vozvraşaetsya v Omsk, gde naryadu s rabotoy pomoşnika lesniçego i prepodavatelya matematiki v lesnoy şkole dlya kazahskih detey, tesno sotrudniçaet s mestnoy gazetoy «Stepnoy kray». Po vospominaniyam Sergeya Şvecova, s prihodom v redakciyu politiçeskih ssıl'nıh, a takje ryada mestnıh deyateley liberal'nıh vzglyadov, sredi kotorıh vıdelyalsya nedavniy student A. N. Bukeyhan, «Stepnoy kray» dostigaet nebıvalogo vliyaniya, prodvinuvşis' v pervıe ryadı luçşey provincial'noy peçati». «A. N. Bukeyhan, – svidetel'stvuet dalee S. P. Şvecov, –  predstavlyal soboyu marksistskoe napravlenie v gazete i bıl, nesomnenno, naibolee yarkim ego vırazitelem. YA bı skazal daje – edinstvenno yarkim».  

Nekto F. Vinogradov, vstupivşiy s nim v polemiku na stranicah sovetskih jurnalov «Katorga i ssılka» i «Severnaya Aziya» v 1930-h godah, utverjdal, çto gazeta «Stepnoy kray» «sumela obslujit' nujdı ural'skih raboçih i dat' tolçok dlya razvitiya ih klassovogo samosoznaniya». 

Dobavlyu liş', çto v 1895–1903 godah vokrug «Stepnogo kraya» sosredotoçilis' storonniki razliçnıh, a pozdnee i neprimirimıh politiçeskih teçeniy dorevolyucionnoy Rossii, naçinaya ot narodovol'cev («Zemlya i Volya») v lice YAkova Sevost'yanova, social-revolyucionerov (eserov) v lice Sergeya Şvecova i L'va Çermaka, social-demokratov i konçaya buduşimi konstitucionnımi demokratami v lice Alihana Bukeyhana, takje pisatelyami revolyucionnoy sredı. No posle perehoda gazetı v ruki social-demokratov v 1903 godu Alihan Bukeyhan pokidaet «Stepnoy kray», izredka  publikuyas' na ee stranicah v period pervoy russkoy revolyucii 1905–1907 godov. Zameçu, çto nakanune uhoda iz gazetı, v 1903 godu, A. Bukeyhan vpervıe pobıval v carskih zastenkah v sostave vsey redakcii «Stepnogo kraya», o çem rasskazıval S. Şvecov v vışeprivedennıh vospominaniyah.

 

ALIHAN BUKEYHAN: NACIONALIZM – ETO LYUBOV' K SVOEY NACII...

V 1905 godu gryanula pervaya russkaya revolyuciya. V konce goda ta je peterburgskaya «Naşa jizn'» konstatirovala, çto politiçeskie vzglyadı A. Bukeyhana preterpeli izmeneniya, inaçe govorya, on iz uvleçennogo marksista prevraşaetsya v ubejdennogo nacionalista. Radikal'naya peremena v ego politiçeskom mirovozzrenii proizoşla posle uçastiya v rabote srazu dvuh nauçnıh ekspediciy pod rukovodstvom Fedora Şerbinı i Sergeya Şvecova v 1896–1901 i 1902 godah. Doskonal'no izuçiv kul'turu, bıt i formu hozyaystva svoego naroda, a takje samostoyatel'no issledovav istoriyu prinyatiya Kazahskimi hanstvami poddanstva Rossii, on uvidel pagubnost' razdeleniya svoego naroda na klassı bogatıh i bednıh ili ekspluatatorov i ekspluatiruemıh,  po prinadlejnosti k tomu ili inomu rodu, juzu ili orde, na obrazovannıh ili bezgramotnıh. On videl svoy narod edinoy naciey s obşey kul'turoy, yazıkom i religiey. Prişel k ubejdeniyu, çto kazahi –  talantlivıy narod, kotoromu neobhodimo dat' liş' sovremennoe obrazovanie i privit' novıe cennosti, sohraniv pri etom samobıtnuyu kul'turu. Svoy narod on sravnival s çelovekom, nahodyaşimsya «v detstve svoego duhovnogo razvitiya». Eşe v rannih stat'yah on pisal, çto «Kazahskaya step'... ne v dal'nem buduşem dostignet nekotorogo uspeha na puti civilizacii, kak narod, odarennıy ot prirodı umom, sposobnost'yu». Pozdnee, v 1910 godu, v svoem oçerke «Kazahi», izdannom v S.-Peterburge, on napisal, çto vidit «buduşee kazahskoy stepi v soznatel'nom pretvorenii zapadnoy kul'turı – v samom şirokom smısle etogo slova». No ne po Marksu.

K naçalu je 1905 goda on uspel proslavit'sya na ves' Stepnoy kray, prejde vsego pered kolonial'nımi vlastyami, kak beskompromissnıy borec za prava i interesı svoego naroda. I k koncu 1905 goda v taynoy perepiske Omskogo jandarmskogo upravleniya s Departamentom policii v S.-Peterburge A. Bukeyhan figuriroval kak «glavnıy rukovoditel', kak okazıvayuşiy ogromnoe vliyanie na vsyu kazahskuyu step', bezuslovno, est' i budet çinovnik pereselençeskogo Upravleniya Bukeyhanov» ili «izvestnıy propagandist, bıvşiy duşoy vseh mitingov i peticiy i protivopravitel'stvennıh agitaciy i kak glavnıy iniciator i rukovoditel' religiozno-politiçeskogo dvijeniya kazahov» [v orig. «kirgiz»]. 

A. Bukeyhan stal nacionalistom ne vnezapno, kak mojet pokazat'sya na pervıy vzglyad, a bıl takovım so studençeskih let i ostavalsya im do konca jizni. Vıdvigaya nacional'nuyu ideyu «Alaş», ee avtor i lider odnoimennogo dvijeniya A. N. Bukeyhan ishodil iz ubejdeniya, çto  nacionalizm – eto lyubov' k svoey nacii i zabota o ney, çto nacionalizm kazahov – eto estestvennoe osoznanie svoey genetiçeskoy, istoriçeskoy i kul'turnoy prinadlejnosti k svoemu narodu i svoey otçizne, rodo-plemennoe çuvstvo, skreplennoe obşnost'yu proishojdeniya, yazıka, istorii, kul'turı, tradiciy i stabil'noy sredoy obitaniya konkretnoy liçnosti i ego predkov. On do konca svoey jizni nastoyçivo i posledovatel'no otstaival svyaşennoe pravo kazahov, kak korennoy nacii, bıt' hozyaevami na sobstvennoy zemle, zemle predkov. 

Mejdu tem ponyatie nacionalizm v civilizovannom mire imeet isklyuçitel'no polojitel'nuyu traktovku, kak predannost' svoemu narodu, zaşita nacional'nogo edinstva ili nezavisimosti. K primeru, Amerikanskiy politiçeskiy slovar', vıderjavşiy k 90-m godam proşlogo stoletiya 9 izdaniy, glasit: «Nacionalizm otojdestvlyaetsya s social'nımi i psihologiçeskimi silami, kotorıe zarodilis' pod deystviem unikal'nıh kul'turnıh, istoriçeskih faktorov, dlya togo çtobı obespeçit' edinstvo, vooduşevlenie v srede dannogo naroda posredstvom kul'tivirovaniya çuvstva obşey prinadlejnosti k etim cennostyam. Nacionalizm ob'edinyaet narod, kotorıy obladaet obşimi kul'turnımi, yazıkovımi, rasovımi, istoriçeskimi ili geografiçeskimi çertami ili opıtom i kotorıy obespeçivaet vernost' etoy politiçeskoy obşnosti».

Emu vtorit i Britanskaya enciklopediya, gde nacionalizm rassmatrivaetsya kak «vernost' i priverjennost' k nacii ili strane, kogda nacional'nıe interesı stavyatsya vışe liçnıh ili gruppovıh interesov».

I, nakonec, soglasno YAponskoy enciklopedii – «nacionalizm est' vseobşaya priverjennost' i vernost' svoey nacii».

Ideya kazahskogo nacionalizma «Alaş», vıdvinutaya Alihanom Bukeyhanom, v svoem proyavlenii ne vıhodila za ramki vışeprivedennogo klassiçeskogo nacionalizma. V to je vremya nablyudaetsya, na pervıy vzglyad, protivoreçivoe deystvie kazahskogo nacional'nogo lidera. V çastnosti, v oktyabre 1905 goda Alihan Bukeyhan vıstupaet odnim iz iniciatorov organizacii omskoy gorodskoy i akmolinskoy oblastnoy gruppı Konstitucionno-demokratiçeskoy partii, s yanvarya 1906 goda – partii «Narodnoy svobodı», i tut je izbiraetsya odnim iz rukovoditeley etoy gruppı. Bolee togo v konce 1905 – naçale 1906 goda on uspeşno sozdaet kazahskiy filial etoy partii sredi svoih sorodiçey v Karkaralı i Semipalatinske. I izbiraetsya deputatom İ Gosudarstvennoy Dumı ot kazahskoy kadetskoy partii Semipalatinskoy oblasti.

Partiya voznikla bukval'no mejdu manifestami 23 aprelya i 17 oktyabrya 1905 goda, no za korotkoe vremya stala samoy krupnoy i populyarnoy v Rossii i v ee kolonial'nıh okrainah oppozicionnoy siloy. Programmnıe celi i zadaçi kadetov v celom otveçali stremleniyam i çayaniyam kazahov. Vot ih kratkaya sut': «…a/ obezpeçenie zakonodatel'nımi normami neprikosnovennosti liçnosti, ravenstva vseh grajdan – bez' razliçiya nacional'nosti, veroispovedaniy, sosloviy i pola, i svobod»; b/ vvedenie vseobşego, ravnogo, pryamogo i taynogo izbiratel'nogo prava, bez razliçiya pola, kak v narodnom predstavitel'stve, tak i v mestnom samoupravlenii; v/ zakonodatel'noe razreşenie zemel'noy reformı i g/ udovletvorenie spravedlivıh nacional'nıh trebovaniy».

Vstupaya v russkuyu politiçeskuyu partiyu, lider intelligencii Alaş ishodil iz glubokogo osoznaniya togo, çto borot'sya protiv moguşestvennoy kolonial'noy imperii i dobit'sya vosstanovleniya nezavisimosti putem voorujennogo vosstaniya pri samoderjavii nevozmojno. Ni faktiçeski, ni teoretiçeski. I voorujennaya bor'ba, na ego vzglyad, ne naydet massovoy podderjki v narode, çto yarko prodemonstrirovalo porajenie vosstaniya hana Kenesarı. 

Edinstvennıy put', kotorıy mog privesti kazahov k vosstanovleniyu nacional'noy gosudarstvennosti, a zatem i polnoy nezavisimosti, po ubejdeniyu lidera «Alaş», lejal çerez radikal'noe politiçeskoe reformirovanie samoy kolonial'noy imperii, preobrazovav ee iz samoderjaviya v konstitucionnoe federativnoe demokratiçeskoe gosudarstvo.

S etoy cel'yu Alihan Bukeyhan, po odnim dannım, posle izbraniya v İ Dumu v 1906 godu, po drugim – v 1908 godu vstupaet v russkuyu masonskuyu loju «Polyarnaya zvezda», kotoraya posle pereformatirovaniya v 1910 godu stala imenovat'sya «Velikiy Vostok narodov Rossii». Otec-osnovatel' rossiyskogo masonstva naçala HH veka, professor Maksim Kovalevskiy strategiçeskuyu missiyu novıh vol'nıh kamenşikov vırazil odnoy frazoy. Posle vozvraşeniya v Rossiyu iz Parijskoy emigracii v 1906 godu, on zayavil: «tol'ko masonstvo mojet pobedit' samoderjavie». I ono vıpolnilo svoyu missiyu v fevrale 1917 goda, dobivşis' otreçeniya Nikolaya İİ ot prestola i sverjeniya samoderjaviya.

 

NUJNO PREDOSTAVIT' NARODAM PRAVO JIT' NE PO MARKSU, A TAK, KAK ONI ZAHOTYAT!

Svoey strategiçeskoy celi dostig i Alihan Bukeyhan, kotoromu teper' predstoyalo reşit' sleduyuşuyu ne menee slojnuyu zadaçu – dobit'sya ot predstoyaşego Uçreditel'nogo sobraniya predostavleniya kazaham prava na nacional'noe samoupravlenie, pod kotorım on podrazumeval vosstanovlenie kazahskoy gosudarstvennosti, sperva hotya bı v sostave Rossiyskoy federativnoy respubliki. Dlya vıhoda iz CK i ryadov kadetskoy partii on «naşel» formal'nıy povod, zayaviv na vneoçerednom s'ezde partii v iyule 1917 goda o vozniknovenii «principial'nıh» raznoglasiy s CK, v çastnosti – po voprosam peredaçi zemli v sobstvennost', otdeleniya cerkvi ot gosudarstva i, samoe glavnoe – predostavleniya kazaham avtonomii. Garantiyu je na avtonomiyu on uspel poluçit' ot brat'ev-masonov, sredi kotorıh bıli i kadetı. Poproşavşis' s kadetami, on nemedlenno pristupil k sozdaniyu nacional'noy partii «Alaş» s cel'yu uçastiya v vıborah v Uçreditel'noe sobranie i iniciiroval sozıv İ-go Vsekazahskogo s'ezda, gde bılo prinyato postanovlenie o trebovanii predostavleniya kazahskomu narodu avtonomii. V oktyabre je 1917 goda on uçastvuet v pervom Obşesibirskom s'ezde, gde ot imeni vsego kazahskogo naroda zayavil: «Zdes' nam govoryat o federacii i ob avtonomii, mı je trebuem sebe samoopredeleniya, predostavleniya nam prava samim reşit', kak nam upravlyat'sya i jit'. Nel'zya upravlyat' stranoy iz Peterburga...  Nujno predostavit' narodam [pravo] jit' ne po Marksu, ne po gotovım formulam, a tak, kak oni zahotyat».

Alihan Bukeyhan eti svoi slova, pomimo rukovoditeley Sibirskoy avtonomii i Vremennogo pravitel'stva Rossii, adresoval i vojdyam bol'şevikov, kotorıe v tot moment poka eşe otçayanno rvalis' k vlasti. No veroyatnost' zahvata imi vlasti s kajdım dnem rosla, a nadejda na to, çto Vremennoe pravitel'stvo vo glave s Aleksandrom Kerenskim blagopoluçno dovedet bıvşuyu imperiyu do Uçreditel'nogo sobraniya, tayala na glazah. Eta nadejda stala eşe prizraçney posle çetvertogo sentyabr'skogo krizisa Vremennogo pravitel'stva.

Podobnaya zıbkaya politiçeskaya situaciya vınudila A. Bukeyhana, vo-pervıh, uje v sentyabre 1917 goda pristupit' k sozdaniyu nacional'noy armii pod bezobidnım nazvaniem «narodnaya miliciya», vo-vtorıh – zaverit' İ Sibirskiy oblastnoy s'ezd v tom, çto kazahskaya avtonomiya vremenno prisoedinitsya k Sibirskoy. Eto zayavlenie lidera Alaş prozvuçalo za dva mesyaca do sozıva İİ Vsekazahskogo s'ezda i oficial'nogo provozglaşeniya Avtonomii Alaş-Orda. «Mı polagali, – pisal on v svoey stat'e «Jalpı Sibir siezi», posvyaşennoy itogam etogo s'ezda, – sperva nujno ob'edinit'sya s Sibir'yu, çtobı bezboleznenno otdelit'sya ot moşnogo gosudarstva, a zatem, ukrepiv svoyu gosudarstvennost', otsoedinit'sya i ot nee».

 

ALIHAN BUKEYHAN: «UL'YANOV-LENIN, KAK NIKOLAY, SÇITAET NAROD ZA BEZSLOVESNOE JIVOTNOE»

Posle verolomnogo zahvata vlasti bol'şevikami, 1 dekabrya 1917 goda A. Bukeyhan, ostavayas' komissarom Vremennogo pravitel'stva v Turgayskoy oblasti i çlenom komiteta po upravleniyu Turkestanskim kraem, izdal i rasprostranil pamyatku, v kotoroy obvinil vojdya Sovetskoy vlasti Vladimira Ul'yanova-Lenina v «samoderjavii» i razoblaçil çernosotennuyu suşnost' novoy vlasti. «Bezotvetstvennost' Praviteley mı videli pri care Nikolae, – govorilos' v pamyatke. – Bol'şevistskiy predsedatel' Ul'yanov-Lenin, kak Nikolay, rasporyajaetsya samoderjavno. Ul'yanov-Lenin, kak Nikolay, sçitaet narod za bezslovesnoe jivotnoe».

«Zapomnite, krest'yane, raboçie i soldatı, – vzıval dalee lider kazahov Alihan Bukeyhan v dokumente, – bol'şeviki sçitayut: 1) Otvetstvennost' pered narodom Praviteley, 2) Svobodu slova, svobodu peçati, svobodu sobraniya, 3) Vseobşee, pryamoe, taynoe golosovanie, 4) Neprikosnovennost' grajdan deputatov, 5) Vlast' naroda burjuaznım predrassudkom!.. Bol'şeviki osvobodili iz tyur'mı glavu «Soyuza russkogo naroda» Dubrovina, çernosotenca, slugu Nikolaya, organizatora ubiystva çlena pervoy Gosudarstvennoy Dumı M. YA. Gercenşteyna, pavşego v bor'be za zemlyu dlya naroda».

V zaklyuçenie avtor pamyatki srıvaet s lica bol'şevikov masku «revolyucionera»: «Zapomnite, krest'yane, raboçie i soldatı, s lica bol'şevika spala krasnaya maska revolyucionera i obnajila ego suşnost' çernosotenca!»

Sam kogda-to samozabvenno uvleçennıy ideyami socializma, A. N. Bukeyhan uvidel mejdu gromkimi deklaraciyami o socializme i real'nımi delami Sovetskoy vlasti ogromnuyu propast'. V oçerednom materiale o tekuşey situacii v Rossii, opublikovannom v nomere jurnala «Abay» ot 19 iyunya 1918 goda pod zagolovkom «Qazirgi sayasi hal» («Tekuşaya politiçeskaya situaciya»), on obvinil bol'şevikov v «izvraşenii i predatel'stve idei socializma». 

V otliçie ot bol'şevistskoy Sovetskoy vlasti, kotoraya svoih politiçeskih opponentov arestovıvala i rasstrelivala bez suda i sledstviya, malo togo, razvyazala protiv sobstvennogo naroda krovavuyu grajdanskuyu voynu, protivopostaviv sına otcu, doç' materi, Narodnıy sovet Alaş-Ordı vo glave s A. Bukeyhanom v avguste 1918 goda uçredil special'nıy sud i sledstvennuyu komissiyu dlya razbora del kazahskih bol'şevikov. S pervıh dney svoego suşestvovaniya.

 

IDEYA «ALAŞ» UMRET VMESTE S POSLEDNIM KAZAHOM

Pozje, daje vınujdenno priznavaya i prisoedinyayas' k Sovetskoy vlasti vo imya i radi sohraneniya kazahskogo nacional'nogo gosudarstva, Alihan Bukeyhan i ego soratniki po dvijeniyu «Alaş» ne otkazalis' ot nacional'noy idei. Bol'şe togo, v svidetel'stvo svoego otkaza ot voorujennoy bor'bı protiv Sovetskoy vlasti i prinyatiya ee usloviy, on dobrovol'no otkazalsya ot prityazaniy na verhovnuyu vlast' v svoey kazahskoy, no uje sovetskoy respublike, o çem dal pis'mennuyu klyatvu. V to je vremya, smirenno soglasivşis' na deyatel'nost' liş' v sfere obrazovaniya i nauki, Alihan Bukeyhan i ego soratniki vplot' do 30-h godov HH veka prodoljali  blagopriyatno vliyat' na razvitie kazahskoy sovetskoy kul'turı, obrazovaniya i nauki. I eta vıdayuşayasya intelligenciya «Alaş» vo glave s Alihanom Bukeyhanom, po mneniyu uçenıh-kazahovedov Obşestva izuçeniya Sredney Azii Oksfordskogo universiteta, do svoego isçeznoveniya v krovavıh repressiyah 30-h godov, presledovala edinstvennuyu cel' – «pridat' kazahskoy sovetskoy kul'ture otçetlivo nacional'nıy harakter».

Posle kazni Alihana Bukeyhana 27 sentyabrya 1937 goda, v den' vıneseniya smertnogo prigovora, prestupnıy rejim SSSR vplot' do svoego kraha v dekabre 1991 goda tşatel'no skrıval to mesto, gde bıl pohoronen legendarnıy sın i vojd' kazahskih stepey. Oçevidno, Sovetskaya vlast' ne bıla uverena, çto navsegda pohoronila nacional'nuyu ideyu «Alaş» vmeste s ee nositelem – liderom kazahskogo nacionalizma Alihanom Bukeyhanom. Mesto ego veçnogo pokoya ostavalos' taynoy bol'şe 10 let daje posle kraha «imperii zla». Liş' bolee 60 let spustya stalo izvestno, çto ego prah pohoronen na Donskom kladbişe v Moskve [foto № 6].

Takje oçevidno, çto ideya «Alaş» ne umerla vmeste s intelligenciey «Alaş», fiziçeski uniçtojennoy v sovetskih GULAGah. Ona liş' dremala bolee poluveka v genetiçeskoy pamyati kajdogo kazaha i naroda v celom, probujdayas' v kritiçeskie momentı istorii. Ideya Alaş budet jit' i dal'şe v genah, teç' v krovi kajdogo kazaha v otdel'nosti i vsego naroda v celom do teh por, poka ona ne budet realizovana celikom i polnost'yu, no uje v epohu nezavisimogo gosudarstva kazahov.

 

Sultan Han Akkulı,

direktor Obşestvennogo fonda «Alaşorda»,

PhD.

Abai.kz

0 pikir