Düysenbi, 10 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 99442. Jazılğandar — 72523. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2631 0 pikir 17 Şilde, 2013 sağat 18:14

Lira Qonıs. Murakami fenomeni

Qara qalamnıñ kiesi ağılşın men nemisten, orıs pen jöytten mäñgi köşpek emes dep kim kesim aytadı. Örkenietke jantalasıp wmtılğan ozıq damudıñ äseri me älem şığıstı jer jaratılğalı beri oqıp kele jatsa da, sonıñ işinde japon jazuşılarınıñ kitaptarın qaytara janığa paraqtay bastağan. Ryunoske Akutagava, YAsunari Kavabata, YUkio Misima, Kendzaburo Oe, Kendzi Nakagami şığarmalarınan soñ, ğalamdıq «Murakami fenomenin» qalıptastırğan Haruki...
Murakami fenomeniniñ» bastı ğajayıbı – geografiyalıq şalımı, Aziyalıq tanım aqiqatın müldem basqaşa tüsindirui, şığarmalarına oqırman qay tilde köz jügirtse de japonşa oqıp otırğanday äserde qalatını, kitaptarınıñ mwqabasınıñ özinen dästürli japon mädenietiniñ möri anıq tanılatını. Tuındısı qay tilge audarılsa da qazir AQŞ-ta twratın Haruki mırzamen edenge töselgen jalañ dzabuton üstinde otırıp erkin äñgimeleskendey küyge tüsiretini bar.
Murakami fenomeniniñ tamaşası - japon mädenietin älemdik örkenietpen baylanıstıruında, säykestendiruinde.
Murakami fenomeniniñ keremeti - älem oqırmanın japon ädebietine beyimdeuimen, älemdik kitaphanağa japon jazuşıların tartudan körinedi.
Murakami fenomeniniñ erekşeligi – köpsalalığımen tañqaldıruında. Haruki jalğız jazuşılıq darın iesi ğana degenge til bara ma: Ol şeber rejisser - oqırmandı şığarmalarına üñildirip-aq tamaşa kinolar körsete aladı.

Qara qalamnıñ kiesi ağılşın men nemisten, orıs pen jöytten mäñgi köşpek emes dep kim kesim aytadı. Örkenietke jantalasıp wmtılğan ozıq damudıñ äseri me älem şığıstı jer jaratılğalı beri oqıp kele jatsa da, sonıñ işinde japon jazuşılarınıñ kitaptarın qaytara janığa paraqtay bastağan. Ryunoske Akutagava, YAsunari Kavabata, YUkio Misima, Kendzaburo Oe, Kendzi Nakagami şığarmalarınan soñ, ğalamdıq «Murakami fenomenin» qalıptastırğan Haruki...
Murakami fenomeniniñ» bastı ğajayıbı – geografiyalıq şalımı, Aziyalıq tanım aqiqatın müldem basqaşa tüsindirui, şığarmalarına oqırman qay tilde köz jügirtse de japonşa oqıp otırğanday äserde qalatını, kitaptarınıñ mwqabasınıñ özinen dästürli japon mädenietiniñ möri anıq tanılatını. Tuındısı qay tilge audarılsa da qazir AQŞ-ta twratın Haruki mırzamen edenge töselgen jalañ dzabuton üstinde otırıp erkin äñgimeleskendey küyge tüsiretini bar.
Murakami fenomeniniñ tamaşası - japon mädenietin älemdik örkenietpen baylanıstıruında, säykestendiruinde.
Murakami fenomeniniñ keremeti - älem oqırmanın japon ädebietine beyimdeuimen, älemdik kitaphanağa japon jazuşıların tartudan körinedi.
Murakami fenomeniniñ erekşeligi – köpsalalığımen tañqaldıruında. Haruki jalğız jazuşılıq darın iesi ğana degenge til bara ma: Ol şeber rejisser - oqırmandı şığarmalarına üñildirip-aq tamaşa kinolar körsete aladı.
Ol suretşi: kitaptağı japondıq naqıştağı boyaulardı aytpay-aq qoyğanım dwrıs, bastısı ol oqırmandı keyipkerine aynaldıratın qılqalamşı. Onı oqıp bitken soñ, öziñizdiñ bambukten nemese sabannan tigilgen jazdıq ayaq kiim kiip, jaydarı jımiıp otırğanıñızdı bayqaysız.
Haruki jannıñ emşisi: adamzat minez-qwlqı qaynarınıñ basında otırğan, üstinde aq halatı bar meyirimdi psihiatrdı körmeseñiz, mağan keliñiz.
Murakami fenomeniniñ täbet aşarlıq iisi men dämi bar: Bir uaqıtta oqırman öziniñ japon ashanasında işine şökimdep qana şöp-şalam salınğan aldındağı onşaqtı wsaq tabaqqa qarap otırğanın bayqap, selk ete tüser.
Murakami fenomeni turalı aytqanda onıñ tartılıs küşine toqtalu läzim. Tipti bwl närseni arbau turalı wğımmen almastırsaq pa eken?..
Haruki Murakami kitapqa ğaşıq boludı üyretetin, onı jaqsı körudi nasihattaytın jazuşı.
Bağzıdağı dañqı -  şıñ, twrqı - zañğar dep bağalanğan ädebiettiñ deñgeyin büginde sänniñ ölşemimen şamalaymız, tüpki mağınası älem-jälem modanı tıqpalamaytın jer qalmaptı-au, aqırğısı jazbageriñiz de modnıy... Osılay söz saptaytındardıñ tilimen jetkizsek, Haruki asa sändi qalamger. Öytkeni, asa märtebeli proza da ayaulı «art» tendenciyalarınıñ şeñberine kirigedi. Murakami kitaptarınıñ tamaşa iisi bar, pälen degen güldiñ iisi degendey anıqtama da ayta almaymın, qaydan şığatını belgisiz, qanday jwpar ekeni de añğarılusız jağımdı bir samal, sirä, tüysiktiñ añqıması. Onıñ kitabın körseñ keudeñde quanış güli önedi. Soñğı söylem meniki emes, Marhabat Bayğwt ağamızdiki: «...jazu jağınan japırıp baradı. Jartı älemiñizdi bilep aldı. ...äldebir äueni äldilep kete barar. Siqırlay jetektey jöneler. Kitabın körseñiz, quanıp ketesiz»,-dep Murakami fenomeniniñ bağasın ädemi berip edi.
Bwl japon sonşalıqtı ne jazıp qoyıp edi deysiz ğoy, käduilgi ömir: keyipkerleri käduilgişe djinsı matasınan tigilgen kiimder kiedi, käduilgi sıralardı simiredi, qwlaqtı künde kemirip jatqan äuender tıñdaydı, kino köredi, bardıñ biik üstelinde ayağın ayqastırıp otıradı. Biraq, işte bir tüytkil bar, olar barlıq jerden ÖZİN izdeydi. Harukidıñ qwpiyası osında jatır. Murakami keyipkerleri äldeqaşan joğalıp ketken özderin izdeydi nemese özi sekildi joq izdegen bireuge tauıp beruge kömektesedi. Meyirbandıqtı ayalauğa, ayrılıp qalmauğa, keşiru men qayğılarğa köndiguge üyretedi. Bastısı, olardı aldan ülken jaqsılıqtar kütip twrğanın wdayı sendiredi. Osı twrğıdan alğanda Murakami fenomeni – medet beruşi, jaqsılıqtarğı silteuşi küş retinde de tanıladı. Onıñ şığarmaşılıq kredosı -  jaqsılıqtarğa senu men sezu.
Murakami keyipkerleri öz oyların aşıq aytpaydı, işaramen, wyalşaq közqaraspen, ım, nazar arqılı jetkizedi, aytpaqşı, olar üşin kökeydegisin sözben jetkizuden göri hatqa jazıp jöneltu oñay. Onda hat jazu scenaları köp wşırasadı. Hat jazu dağdısı onıñ keyipkerleri üşin ümittiñ qwralı. Sal auruımen auıratın jäne eşqaşan jazılmaytınına senetin on jeti jasar qız öz süyiktisine arnağan hatın radionıñ tikeley efiri arqılı oqidı nemese ömirden qoştasqanım dwrıs dep twjırğan jigit soñğı sağattarında Kennedidiñ kezdeysoq ölimin eske tüsirip otırıp, özi dosım dep sanağan äldebir taksi jürgizuşisine arnap hat qaldıradı.
Haruki ömirdi jazumen qatar, ölim stiline de erekşe orın beredi. Onıñ keyipkerleri ölimdi ömirge qarama-qarsılıq retinde emes, ömirdiñ qwramdas böligi retinde, tipti ömirden de mändirik qwbılıs dep bayıptaydı.
Murakami notamen emes, äriptermen saz jazatın tamaşa muzıkant, ärbir söyleminen sıñğır esedi, oqırman auamen emes, muzıkamen tınıstap otırğanın sezbeydi de, twnıq jäne sonşalıqtı aqıldı äuen oynap twrğan qwlaqqaptı qapsıra kiip onı paraqtay bermek. Onıñ barlıq şığarmaları än salıp twradı.
«...meni qızıqtırğanı - ondağı eski djaz plastinkalarınıñ ğajayıp kollekciyası. Djaz plastinkalarınıñ eski kollekciyalarına qatıstı söz bolğan kezde, sıbızğı dauısına arbalğan kobrağa wqsap, qarsı twrar bar erik - küşimdi joğaltamın» («Leksingtandağı elester»),-deydi ol.
Bölmeler ädette as üy, jatın, qonaqjay, balalar bölmesi, jwmıs bölmesi, kitaphana dep bölinedi, arı ketse däuletti adamnıñ üyinde sportpen şwğıldanatın, kino qaraytın bölme boluı mümkin. Al, Harukidıñ muzıkağa qwmarlığı sonşalıqtı onıñ keyipkeriniñ üyinde muzıka bölmesi bar: «Uaqıt tasqınınıñ tınısın sezdirer bwl muzıkalıq bölmede sağat tili bayağıda toqtap qalğan. ...bir jaq qabırğasın alıp twrğan stellajda alfavittik tärtip boyınşa tizilip qoyılğan eski plastinkalar twr, olardıñ naqtı sanın tipti Keysi de bile bermeydi. Ol bar bolğanı şamalar: Altı nemese jeti mıñ, şamamen osınday» («Leksingtandağı elester»). Bajaylağanğa jeti mıñ degen swmdıq dünie emes pe, al, avtor üşin bwl az, tipti tük te emes. Sondıqtan keyipkerdiñ auzına «Tağı da däl osındayı karton jäşikterde buılıp, töbedegi şatırdıñ astında jatır» («Leksingtandağı elester») degen söz saladı. Jazuşı bala kezinen muzıkanıñ talğampaz tıñdarmanı edi jäne äuenge degen ıntıqtığı jası jiırmağa jetkende Tokionıñ tınış jatqan bir aymağınan djaz-bar aşuğa mwrındıq bolğan. «Piter Ket» dep atalatın bwl orınnıñ äli künge bar-joğın bilmeymiz, biraq, onıñ barlıq süyikti oqırmandarın sakura ağaşı güldegen bir keremet küni solay qaray jol tüsiruge jazsın.
Älemdik mifologiyanıñ jalına jarmasıp alıp jasap kele jatqan jazuşılar mol. Biraq, asa märtebeli maestro olardıñ tobınan emes. Buddanıñ japon ağımı älsiz sezilgenimen, jazuşı bwl quattan da qarızğa eşteme almaptı. Öz sezimi, öz qiyalı – tätti ötirikter jäne tügel oydan şığarılğan, biraq, sonşalıqtı şınayı häm senimdi syujetter. Ol oqırmandı tañqaldıru men tañdandıru üşin ğana jazadı. Ara-twra qorqınıştı transformaciya aurasın tuınatıp, üreylenuge de rwhsatın bergen.
Tegi japon degenge Murakami mistikaların Buddanıñ añızdarına aparıp oylanbastan teli salatındarğa ökpem bar, bwl avtor dayın miftı qaşan paydalanıp edi, tipti, bwrınnan bardı iekemdegen kezi de az, dwrısı özi jasaydı. Mına bir äñgimege qaralıq, mekteptiñ tüngi qarauılı öz küzetin minsiz atqarıp, ürker auğanda ğimarattı aralap kele jatqan. Kenet ülken aynadan bwğan qarap twrğan özin köredi. Artınşa bwl jerde eşqaşan aynanıñ bolmağanın, qabırğadan tap özi sekildi bireudiñ qarap twrğanın bayqaydı. Aytuınşa mistika degenimiz – adamnıñ özi. Özin-özi izdeui, özin-özi tanuı, eles degenimiz negizi adamnıñ öz qiyalında jatsa kerekti degen oy. Sondıqtan onıñ bauır tösegen janrın «psihologiyalıq triller» dep tek batıstıq jaña ädebietke balap tastau qiyanat bolar, mistikalıq personajdar Çehovtıñ qara kisisi, Bulgakovtıñ jın-jıbırları, Dostoevskiydiñ delqwlıları bolıp sonau jıldarı-aq klassikalıq ädebietke kirip edi ğoy...
Men üşin Radlov pen Potanin qazaq, qazaq atamnıñ bel balası, wltım üşin qıruar eñbek qaldırğan, dwrısı mağan janı aşığan, erteñim üşin dep ejelgim men könemdi jiıp-terip bergendi nege bölekteuim kerek? Sol sekildi, qazaq prozasınıñ soñğı jıldardağı jaqsı şığarmalarmen tolığuında Murakami tuındılarınıñ ülesi joq dey almassız. Twlğanıñ ekige jarıluın, jarmaqtanudı (T.Äbdiktiñ «Oñ qolınan» tamır tartatın «Ğarasat maydanın» aytıp otırmağanıma seniñiz) jañalıq körseñiz, äueli Harukidıñ «Strane Çudes bez tormozov» dep atalatın fentezi janrındağı tuındısına köz jügirtiñiz. Paralel'di ömir süretin adamdardıñ ortasına top ete tüsesiz.
Al, Haruki üşin syujettiñ naşarı joq. Siz jaman-jäutik degen syujettiñ özi onıñ qalamında türlenip, jarqıray nwr şaşıp ketedi. Älgi oqiğanıñ biz körmegen, biz tipti de nazar salmağan bir qaltarısın tauıp aladı da, oqırmandı da täp-täuir tamsandırıp qoyadı. Onıñ «Kengru üşin sätti kün boldı» deytin äñgimesiniñ arqauı hayuanattar bağına qwrbısın ertip barğan jigittiñ hod-dog jep, kola simirip twrıp qaydağı bir kengrudıñ jaña tuılğan balasın tamaşalauı. Bireudiñ düniesin jasırıp qap qaytemiz, oqiğanıñ barı osı-aq. Biraq, naq osı twsta avtor tabiğattı üzdige surettemey-aq, kisiniñ aq şaşınan bastap, topıliınıñ twmsığına jwqqan batpaqqa deyin sanamalap portret jasamay-aq, pälsapağa wrınıp qalmay-aq adamdar ömir süretin ortanı jaqsı jazuğa bolatının körsetedi. Onıñ üstine kengrudıñ jaña tuğan balasın tamaşalau üşin mısığın tamaqtandırıp bolğan soñ, bastarına künqağar kepeşterin kiip, elektriçkamen hayuanattar bağına jetken, düñgerşekten balmwzdaq alıp jep, soñıra sıra işuge bet alğan ekeu turalı jazu üşin suretteu de, portret te, pälsapa da kerek emes qoy...
Murakami barlıq uaqıtta, barlıq talğam üşin quanış dep aytqan joqpın, onıñ keybireuler üşin osal jazbaları da bar: Swrğılt, dımqıl, ayanış ta tuğızbaydı, eşqanday da jaqsılıq ta sezinbeysiñ, boyıñnan ökinişti de bayqamaysıñ, äyteuir birinşi söyleminen bastap, soñğı nüktesine deyin sozılmalı bayandaulardı oqıp şığu üşin sen de birneşe kün boyı süyretilesiñ... Bos päterde otırıp wrınarğa qara tappağan jas, köşeden wşıratqan beytanıs qızdı tösekke qalay şaqırğanım dwrıs dep bas qatırğan näpsiqwmar, äldebir elektrondı gitardı sabalap otırğan şala talanttı, mağınasız sayahattar men erteñgilik as turalı jazbalardan soñ kitaptı müldem qolğa almau turalı oylar bas köterui de mümkin. Ol şığarmaşılıq töñkeris jasaymın degen oymen osı saladağı keybir qwndılıqtardı qwldıratıp ta alğan. Roman-popsa, sentimentaldı roman janrındağı dünieleri bwğan dälel. Jazuşı qay zamanda da adam bolmısın ayqın körsetuimen ekşelse, onıñ key şığarmalarında ruhani şekaranı esten şığarıp, keyipkerdi tım qattı «şeşindirip» jiberetin twstarı da bar. Mısalı «Norvejskiy les» romanındağı Vatanabe studenttiñ arsız isteri. Tap osı roman arqılı oqırman Naokonı ğana emes, Harukidıñ özin de joğaltıp alğan sıñaylı küy keşedi (Sondıqtan, öz basım Murakamidı oqudı osı kitappen bastamauğa keñes beremin).
...Biraq, Siz üşin, Ol üşin, tağı bireu üşin bwl şığarmalar ğalamat dep bağalanadı. Bwl-dağı, Murakami fenomeniniñ bir erekşiligi, ol barlıq adamdarğa jäne barlıq jastağılarğa arnap jazadı. Söyte twra, oqırman onıñ keyipkeri şattansa quanıp, qayğırsa mwñayıp, The Beates tobınıñ änderin birge tıñdap, soya twzdığına böktirilgen qiyardı da birge jegendey küy keşedi.
Haruki Murakami tüysiktiñ jazuşısı.

Abai.kz

0 pikir