Särsenbi, 5 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 94882. Jazılğandar — 67031. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2069 0 pikir 27 Mamır, 2013 sağat 14:57

Aqşanıñ qadirin bilgende, Altın adamnıñ qadirin bilmey me?!

«Janı aşımastıñ qasında baltırıñ sızdamasın» deydi qazaq. Sol janı aşımastıqtıñ kesirinen külli ğalamğa Altın adamımen belgili bolğan Esik qorımdarınıñ üstine qara bwlt üyirilip twr. Ğalımdardıñ deregine süyensek, 1980 jıldarı 600-ge juıq ülkendi-kişili oba bolğan eken. Aynaldırğan 34 jıldıñ işinde sol obalardıñ 513-inen ayırılıp qalıppız. Endi aydıñ küni amanında aman qalğan 87 qorımnıñ 80-iniñ tağdırı köz aldımızda semip baradı. Oğan sebep – memleket qorğauında boluı tiis qasietti mekenniñ 49 jılğa jalğa jäne üy salu maqsatında jekemenşikke berilui. Bwl jayttar qanşalıqtı zañ ayasında atqarıldı? Bügingi aytar oyımızdıñ örimi osı bağıtta örilmek.

 

«Janı aşımastıñ qasında baltırıñ sızdamasın» deydi qazaq. Sol janı aşımastıqtıñ kesirinen külli ğalamğa Altın adamımen belgili bolğan Esik qorımdarınıñ üstine qara bwlt üyirilip twr. Ğalımdardıñ deregine süyensek, 1980 jıldarı 600-ge juıq ülkendi-kişili oba bolğan eken. Aynaldırğan 34 jıldıñ işinde sol obalardıñ 513-inen ayırılıp qalıppız. Endi aydıñ küni amanında aman qalğan 87 qorımnıñ 80-iniñ tağdırı köz aldımızda semip baradı. Oğan sebep – memleket qorğauında boluı tiis qasietti mekenniñ 49 jılğa jalğa jäne üy salu maqsatında jekemenşikke berilui. Bwl jayttar qanşalıqtı zañ ayasında atqarıldı? Bügingi aytar oyımızdıñ örimi osı bağıtta örilmek.

 

Qorımdı qorlağan kök «träktir»

Äleumettik jeliler arqılı «qasietti Esik qo­rım­darınıñ aynalası egin salu maqsatın­da jırtılıp jatır» degen habardı estip, jol­ğa şıqtıq.  Aldımen aqparattıñ ras-ötiri­gine köz jetkizu üşin QR Ükimetiniñ 2010 jıl­dıñ 30 qañtarındağı №43 Qaulısına säy­kes, el Prezidenti N.Nazarbaevtıñ basta­ma­sımen qwrılğan «Esik» memlekettik tarihi- mä­deni qorıq-mwrajayına bas swqtıq. Mw­ra­jay basşısı ornında joq bolğandıqtan, atalğan mwrajaydıñ ğılımi qızmetkeri Do­sım Zikiriyamen pikirlesip, atalğan aqparattıñ ras­tığın estidik. Ol bizdi egin egu maqsatında jırtılğan qorımdardı közben körsetip, aralatıp şıqtı. Mamır ayınıñ basında eki bir­dey kök «träktir» tarihi-mädeni eskert­kiş­te­ri­mizdiñ aynalasındağı topıraqtı audarıp, tipti birqatar obanıñ şetin jırıp tastaptı.

Dosım Zikiriya, «Esik» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-mwrajayınıñ qızmetkeri: 

– Zañ boyınşa Esik qorğandarı twrğan osı alqaptı egindik maqsatta paydalanuğa bol­­­maydı. Mwnday jerler mal jayılımı jäne şabındıq maqsatta ğana igerilui kerek. Özi­ñiz körip otırsız, bwl jerdiñ qara topıraq qa­batı öte jwqa, jerdiñ qwnarı joq. Bwl jer­ge egin egip, mol önim alu da mümkin emes. Bwl jayt, birinşiden, topıraqtı eroziyağa wşıra­t­a­dı, ekinşi jağınan, tarihi-mädeni eskert­kiş­terdi joyıp jiberedi.

Talan-tarajğa tüsken 87 gektar jerdegi tarihi mwranı kim joqtaydı?

Bwl tarihi obalar twrğan jer Almatı oblısı Eñbekşiqazaq audanı, Rahat auıldıq okrugine qaraydı eken. Mwnday qorğan üş topqa bölinedi. Olar: patşa qorğandarı, ortaşa qorğandar, kişi qorğandar. Ğalımdar sol obalardıñ eñ ülkenderin «nağız patşa qorğanı» dep ataydı. Tipti basqa obalardı bılay qoyğanda, sonday nağız patşa qorğanınıñ üş-törteui Esik qalasına kire­beriste boy tüzegen sayajaylardıñ işinde qa­lıp qoyğan. Däl qazir tek sol patşa qorğandarı ğana emes, 80 qorğan twrğan aymaq twrğındarğa türli maqsatta paydalanuğa berilipti. Endi resmi derekterge süyensek, Esik obaları ornalasqan territoriya, onıñ jergilikti mañızı bar eskertkiş retinde tizimge engizil­genine qaramastan ( QR 1992 j 1992 j. 2 şil­dede bekitilgen «Tarihi-mädeni mwra ob'ek­tilerin qorğau jäne paydalanu turalı» Za­­ñı­­nıñ 5-babına säykes, QR tarih jäne mädeniet eskertkişteri «mindetti türde qor­ğaluğa jäne saqtaluğa» jatadı), 2003 jıldan bastap talan-tarajğa tüsken, yağni 87 ga jer telimi 24 jeke twlğağa satılıp, 76 sektor jeke qojalıqtarğa 49 jılğa jalğa berilgen. Sonı­men qatar «qorğau aymağına» tiisti jerlerde soñğı eki jıldıñ işinde zañsız 40-tan astam twrğın üy boy kötergen. Olardıñ sanı künnen-künge ösip keledi eken. Bwl jöninde mwrajay qızmetkeri Dosım Zikiriya: «Mwnday tarihi-mädeni eskertkişter twrğan aumaqtı egistik retinde paydalanuğa rwqsat bergenniñ özinde qorğandardı qorğau üşin jer 50 metr alşaq­tıqta jırtıluı qajet. Tarihi-mädeni es­kertkiş aumağında qwrılıs salınatın bolsa, qorğau aumağınıñ eñ az şegi 400 metr boluı tiis. Al qwrılıs saludıñ retteu aymağı osı sannan eki eselenedi, yağni 800 metr araqaşıqtıq saqtaluı kerek. Qazir obalardıñ büyirin kesip üy salğandar, qorımdardıñ üstine äjethana ornatıp tastağandar bar», – deydi.

Äjethananıñ «äjetine» jarağan obalar

Mwrajay qızmetkerleriniñ aytuınşa, twrğındar otız şaqtı obanıñ büyirin müjip, sayajay salıp tastağan. Osı derektiñ rastığın közben körmek bolıp, Esik qalasına kire­beristegi sayajaylardı araladıq. Sol otızdı tügendemesek te, köptegen üylerdiñ arasında «menmwndalap» qalağan obalardıñ töbesi körindi. Mwrajay qızmetkerleri sol üylerdiñ arasında qalğan qorğandardı kül-qoqıstan tazartqandarın aytıp, bizdiñ wlttıñ tarihi qwndılıqtarğa degen erensizdigine küyindi. Eñ qasirettisi – keybireuler saqtıñ jaysañdarı jatqan sol qorımdardıñ däl irgesine, tipti bireuleri üstine äjethana salıp tastaptı. Europa jwrtşılığı jalañaş jürgen kezde altınnan kiim kigen ata-babalarımızğa kör­setken sıyımız osı bolsa, ne qayır? Sayajay twrğındarınıñ osını tüsinuge mädenieti jetpese de, audandıq atqaminerler bar emes pe? Olar mwnı nege körmeydi? Älemniñ nazarın özine audarğan Esik obalarına kelimdi-ketimdi şeteldikter köp eken. Mäselen, bıltır iran­tildi bir ğalım kelip, mwrajay qız­metker­lerimen pikir talastırğan. Ol keñestik kezeñde eurocentristik közqaraspen aytılıp ketken (qazir saqtardıñ bizdiñ babamız bolğanı tolığımen däleldense de) «saqtardıñ bäri irantildi bolğan» degen derekterdi aldığa tartıp, «bwl qorğandarda bizdiñ ata-baba­larımız jatır» dep mısqıldaptı. Däl osı­lay sırttağı bireuler mwramızğa talasıp jatqan kezde, qoldağı mwramızdı äjethana äjetine jaratu biz üşin wyat emes pe? Bwl, birin­şiden, audan äkimşiligine, onan keyin oblısqa, qala berdi memleketke sın...

Ne istemek kerek?

Endi resmi qwjattarğa üñilsek... 1981 jılı Almatı oblıstıq halıq deputattarı keñesiniñ şeşimimen Esik obası jergilikti mañızı bar eskertkiş retinde memleket tarapınan qorğauğa alınıp, tizimge engizilgen (Gosudarstvennıy spisok pamyatnikov istorii i kul'turı Kazahskoy SSR respublikanskogo i mestnogo znaçeniya. Sb.dokumentov. Alma-Ata,1983,S.23.). Soñğı ret tizimniñ tolıq­tırılğan jäne özgertilgen nwsqası 2010 jıldıñ 27 säuirinde Almatı oblısı äkimdiginiñ №53 Qaulısı boyınşa bekitilgen (Almatı oblısı, Ädilet departamenti 2010 j. 7 mausım №2052. Jetisu /2010. 17 mausım. 2 b.). Eñbekşiqazaq audandıq äkimşiliginiñ qaulısı (2007 j. 9 säuirdegi №1238 Akti ) negizinde «Esik» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-mwrajayı nısanına qızmet körsetu maqsatında 6 ga jer telimi twraqtı paydalanuğa berilipti. Sol altı gektar jerdiñ işinde bar bolğanı jeti qorğan ğana bar. 80 qorğan bolaşaqta bekitilui tiis 270 ga jerde ornalasqan. QR Mädeniet jäne aqparat ministrligi Mädeniet komitetiniñ tapsırısı boyınşa 2011 jılı «Qazqaytajañğırtu» RMQ ğılımi-zertteu jäne jobalau filialı dayındağan «Esik» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-mwrajayınıñ territoriyasın jäne qorğau aumağın anıqtau» («Proekt po oprede­leniyu granic territorii i zon ohranı Gosu­dars­tvennogo istoriko-kul'turnogo zapo­vednika-muzeya») attı jobanıñ qorıtındısı boyınşa «Esik» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-mwrajayına berilui tiis jer teliminiñ kölemi – 270 ga, qorğau aumağınıñ kölemi – 422.7 ga dep körsetilgen. Joba, 1992 jılı 2 şildede bekitilgen QR «Tarihi-mädeni mwra ob'ektilerin qorğau jäne paydalanu turalı» Zañınıñ 36-babına säykes, Almatı oblıstıq mäslihatına qarastırıp bekitu üşin jiberilgen eken ( QR Mädeniet jäne aqparat ministrligi 19. 04.2012 07-04-17/370-12 hatı). Almatı oblıstıq mäslihatınıñ 2013 jıldıñ 23 aqpanında ötken kezekten tıs 13-sessiyasında osı mäsele qaralıp, «Esik» memlekettik tari­hi-mädeni qorıq-mwrajayınıñ territoriyası jäne qorğau aumağın anıqtau» jobası keyinge qaldırılıptı. Eger de osı joba qoldau tauıp, küşine ense, mwnday bassızdıq bolmas pa edi?.. Bwl – birinşi mäsele.

Janama saldar

Ekinşiden, qazir memleketimiz paydalan­bağan jerdi memleket ieligine qaytarıp alu mäselesin kün tärtibine qoyıp otır. Sodan beri türli şarua qojalıqtarı tıñnan türen salıp, özderi wmıtıp ketken jerlerdi «paydalanıp jatırmız» degen jeleumen jırtqızıp, jerden ayrılmaudıñ joldarın qarastırıp jatır. Esik qalası mañındağı obalardıñ jappay igerile bastauınıñ bir sebebi osında jatqan siyaqtı. Ekinşi saldar, Eñbekşiqazaq audanına qarastı Rahat auılınıñ qoja­lıqtarı «Esik» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-mwrajayınıñ territoriyası jäne qorğau aumağın anıqtau» jobası bekitilse, 1990 jıldarı jalğa berilgen jerimizden ayrılıp qalamız ba?» dep oylaytın sındı.

Qayrat Qıdırbaev,Eñbekşiqazaq audanınıñ jer qatınastarı böliminiñ meñ­geruşisi:

 – Bwl jerlerdiñ köp böligi 1990 jıldarda 49 jılğa jalğa berilip ketken. Solar qazir ieligindegi jerden ayrılıp qalmau üşin jerdi jırtıp, igerip jatır. Jer kodeksiniñ 127-babında mädeni mwra eskertkişteri ornalasqan jerler 49 jılğa jalğa berilip ketse, qaytarıp alınbaytını jazılğan. Al sayajaylarğa kelsek, olardıñ basım böligi 1990 jıldarğa deyin berilgen eken. Tek 20 şaqtı üy zañsız salınıp ketipti. Biz qazir olardı sotqa berip jatırmız. Bwl mäseleni şeşudiñ eki-aq jolı bar. Biri – sot arqılı şeşilse, ekinşisi tarihi orındardı şarua qojalıqtarına basqa jer beru arqılı ğana qaytarıp ala alamız.

Eñbekşiqazaq audanınıñ jer qatınastarı böliminiñ meñgeruşisi Qayrat Qıdırbaevqa osı aymaqtan 2004 jıldardan keyin, tipti 2011-2012 jıldarı jer uçaskelerin alğan azamattar bar ekenin aytıp, derekterdi aldığa şığarıp edik, ol kisi bwl däyekterdi joqqa şığarmadı. Oğan sebep retinde audan tarapınan bwl jerlerdi paydalanuğa bermeu turalı qaulı nemese arnayı qwjat bolmağanın ayttı.

«Men bilmeymin» oyını

Eñbekşiqazaq audanınıñ äkimi Isqaq Beynälige habarlastıq. Ol kisiniñ hatşısı män-jaydı bilip alğan soñ, qaytadan habar­lasuımızdı ötindi. Biraq keyinirek habar­lasqanımızda bwl swraqqa audan äkiminiñ keñesşisi (atın-aytudan bas tarttı) jauap beretinin aytıp, telefonın berdi. Al ol kisi atın aytudan bas tartıp, Rahat auıldıq okruginiñ äkimi Ahmet Joldıbaevke siltedi. Ahmet Joldıbaevtıñ hatşısı bizdiñ bağıtı­mızdı auıl äkiminiñ orınbasarı Nwrjan Birjanovqa bwrıp jiberdi. Nwrjan Birjanov «men bilmeymin» degen jauappen qaytadan auıl äkimine habarlasuımızdı ötindi. Äytüp-büytip jürip, qayta-qayta habarlasıp, auıl äkimi Ahmet Joldıbaevpen tildestik. Biraq ol kisiniñ aldında adamdar otır eken. Osınday jeleumen bizdiñ swraqqa jauap beruden bas tarttı. Memlekettik deñgeydegi mañızdı mäseleniñ bası audanmen bastalıp, soñı siırqwyımşaqtanıp barıp osılay üzildi.

YUNESKO-nıñ qorğauına alınbay qalatın boldı

Mamandardıñ aytuınşa, bwl obalar YUNESKO-nıñ qorğauındağı tarihi orın­dardıñ tizimine engiziluge dayındalğan eken. Ol tizimde Esik qorğandarı, köne Talğar qalasınıñ ornı, Türgen mañındağı birneşe obalar bar. Biraq YUNESKO-nıñ talabı boyınşa, mwnday tarihi nısandardıñ köz jeter aumağı bos jatuı tiis. Al mwndağı köz jeter aymaq emes, qorğandardıñ özi saya­jaylardıñ arasında qalıp qoyğan. Audandıq äkimdik pen proku­ratura bas bolıp qazirşe qwrılıs jwmıs­tarın toqtatıp qoydı. Bwl jayt bar mäseleni şeşe ala ma? Eşkim de jauap bere almaydı.

P.S.

Aytpaqşı sayajaylardı aralap jürgen kezimizde qorğandı müjip, qos bölmeli baspana twrğızıp alğan, äjethananı da obanı jağalata salğan segiz balalı jarlı otbasın körip qaldıq. Asığıs şeşim qabıldağan qwmar bizdiñ atqaminerler sol segiz balanıñ köz jasına qalmaudıñ da jayın oylauı kerek. Kezinde äkimdiktiñ kinäratınan berilip ketken jerlerdi qaytarıp alu jolında da qarapayım halıqtı jılatpauğa tiispiz.

Tüyin

«Altın adam» – Täuelsiz Qazaq eliniñ brendi. Altınmen aptalğan baba­larımızdıñ ruhı bizge ärdayımda jiger sıylauı kerek. Sonday Altı Alaştıñ balasınıñ jüregine wlttıq ruhtı qwyıp, maqtanış sezim wyalatuı tiis qasietti mekendi tabanğa taptap, qadirsiz etuimiz – bizge sın. Sol sınnan nätije şığarıp, elimizdiñ bügingi jetistigin keşegi tarihpen astastıra bilsek qana erteñimiz bayandı bolmaq. Bwl bir ğana Esik obalarına qatıstı mäsele emes. Jalpı, el aumağındağı tarihi mädeni eskertkişterge atüsti qaraudı toqtatatın kez keldi. Bizdiñ aytpağımız – osı.

Avtor: Qanat BİRLİKWLI

"Alaş aynası" gazeti

0 pikir