Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2221 0 pikir 1 Naurız, 2013 sağat 09:14

Jezqazğanda kelimsekter qazaqtı bilep jür

Juıqta «Qazaqmıs» korporaciyasınıñ atqaruşı direktorı Eduard Ogay bir basılımğa bergen swhbatında bılay degen edi: «Jezqazğandı Jañaözenmen salğastıru - meniñ oyımşa, asılıq boladı. Jezqazğanda mwnday jağdaydıñ joqtığına sendiremin. Bizde problemalar barşılıq, alayda olar kelisim jolımen şeşilip jatır».

Rasında da, Jezqazğandağı jağday «kelisim jolımen» şeşilip jatır ma? Bwğan jergilikti jerdegi halıqtıñ köp kümäni bar. Mäselen, osı 9 aqpan küni Jezqazğanda «Qazaqmıs» käsipornınıñ aldında bir top adam kompaniyanıñ jwmısşılardı qısqartuına qarsılıq bildirip, narazılıq şarasın ötkizgen edi. Jezqazğan öñirine tanıs jurnalist Berik Jağıparov bastağan top jaña kenişter aşu qajettigi turalı «Qazaqmıs» korporaciyası basşılığına talap qoyatının mälimdegen bolatın. Biraq jiınğa kelgen qalalıq prokuraturanıñ ökili şaranıñ zañsız ekenin eskerte kele, jurnalisti 7 künge qamauğa aldı.

Mine, qaladağı jalğız jwmıs beruşi käsiporın basşılığı aldına jaña keniş közderin aşu jöninde talap qoyudıñ zañğa qanday qayşılığı bar? Qarapayım eñbek qatınastarı talabına, jwmısşılar men kenşilerdiñ qwqığına qatıstı mäsele köteru - türmege qamaytınday äreket pe?

Juıqta «Qazaqmıs» korporaciyasınıñ atqaruşı direktorı Eduard Ogay bir basılımğa bergen swhbatında bılay degen edi: «Jezqazğandı Jañaözenmen salğastıru - meniñ oyımşa, asılıq boladı. Jezqazğanda mwnday jağdaydıñ joqtığına sendiremin. Bizde problemalar barşılıq, alayda olar kelisim jolımen şeşilip jatır».

Rasında da, Jezqazğandağı jağday «kelisim jolımen» şeşilip jatır ma? Bwğan jergilikti jerdegi halıqtıñ köp kümäni bar. Mäselen, osı 9 aqpan küni Jezqazğanda «Qazaqmıs» käsipornınıñ aldında bir top adam kompaniyanıñ jwmısşılardı qısqartuına qarsılıq bildirip, narazılıq şarasın ötkizgen edi. Jezqazğan öñirine tanıs jurnalist Berik Jağıparov bastağan top jaña kenişter aşu qajettigi turalı «Qazaqmıs» korporaciyası basşılığına talap qoyatının mälimdegen bolatın. Biraq jiınğa kelgen qalalıq prokuraturanıñ ökili şaranıñ zañsız ekenin eskerte kele, jurnalisti 7 künge qamauğa aldı.

Mine, qaladağı jalğız jwmıs beruşi käsiporın basşılığı aldına jaña keniş közderin aşu jöninde talap qoyudıñ zañğa qanday qayşılığı bar? Qarapayım eñbek qatınastarı talabına, jwmısşılar men kenşilerdiñ qwqığına qatıstı mäsele köteru - türmege qamaytınday äreket pe?

Eger osı saualdar twrğısınan qaraytın bolsaq, jergilikti halıqtı osınday qarapayım talaptar üşin qamay beretin bolsa, Jezqazğan kenşileri Jañaözen mwnayşılarınıñ segiz aylıq ereuilin qaytalauı äbden mümkin. Bilik ökilderi «zañsız» dep tanığan osınday is-äreketteri üşin «Qazaqmıs» jwmıskerleri de eregeske baruı ıqtimal. Al Jezqazğan kenşileri köterilse, olardı Temirtau jwmıskerleri de qoldauğa äzir otır.

Osını qaperge alğan korporaciya basşılığı kenşiler men jwmıskerlerdiñ jalaqıların köterudi qolğa alğan edi. Biraq äzirge onıñ «köteru» degen atı ğana bar. Bir aqparatqa qarağanda, jalaqı bes payızdan arığa köterilmeytin körinedi. Ärine, mwnday aldarqatu kenşilerdiñ köñilin könşitpeydi.

Qazaq jurnalistikasına öşpes iz qaldırğan Kamal Smayılov: «Qazaq jeri milliard adamdı asıray aladı. Afrikanıñ da jeriniñ astı bay, al qamsız bolğandıqtan, halqı kedey» depti. Solay bola twrsa da, qazirgi qazaq jeri bügingi halıqqa pana bola almay twrğan türi bar. 1994-1998 jıldarı jürgizilgen jappay jekeşelendiruden keyin qazaqtıñ külli qazına-baylığı talan-tarajğa tüskeni aqiqat.

Zäulim zauıttarımız ben fabrikalarımız, iri käsiporındarımız ben strategiyalıq nısandarımız «bes tiınğa» satılıp ketti. «Jeke jobalar» deytin atpen asa qwpiya türde jekeşelengen mwnay men metallurgiya, qımbat metaldar men tau-ken salalarınıñ käsiporındarı ENRC (Evraziya tobı), «Qazaqmıs», «Qazcink», «Mittal stil» sekildi tarihı twmandı, keleşegi kümändi (ofşor aymağındağı) şeteldikterge sutegin bağamen berildi. 1991-2005 jıldardıñ aralığında bas-ayağı 40 mıñnan asa nısandar jeke menşikke jedel ötip ketti.

«Qazaqmıs» korporaciyasınıñ 2011 jılğı 31 jeltoqsandağı jağday boyınşa narıqtıq kapitaldandıru bağası 7 milliard 670 million AQŞ dollarına para-par, al akciyalar paketiniñ narıqtıq bağamı 3 mlrd. 289 mln. dollar boldı. Toptıñ ENRC-degi EBITDA ülesi 966 mln. dollar. Kompaniyanıñ akciyası bılayşa bölingen: Vladimir Kim - 27,9 %; «Samwrıq-Qazına» wlttıq äl-auqat qorı - 26,0 %; Oleg Novaçuk - 6,53%.

Forbes («Forbes») jurnalı älemdegi eñ däuletti 1210 adamnıñ tizimin jariyaladı. 2011 jılı Qazaqstandağı eñ bay adamdar qatarın «Qazaqmıs» kompaniyasınıñ prezidenti Vladimir Kim bastap twr. Onıñ baylığı Oñtüstik Koreyadağı eñ bay adam «Hyundai Motors» basşısı Çun Mon Kudan da asıp tüsedi eken (!).

Öz qwqıqtarın talap etip, ereuilge şıqqan jwmıskerler ne deydi? (Jergilikti jerde üyirilgen üreyden ürikken jwmıskerler özderiniñ tolıq atı-jönderin atamaudı swradı).

 

Däulet (şahta bwrğılauşısı, 26 jasta):

2012 jıldıñ säuirinde bolğan ereuilge şıqtım. Rasında, jwmısımız auır, jalaqımız az. Eger jañaözendikter köterilmegende, bälkim, biz de qorqıp, az jalaqımen otırar ma edik?! Al biılğı jıldıñ aqpanındağı ereuilge şıqpadım. Oğan tek jwmıstan «sokraşeniemen» ketkender ğana şıqtı. Onıñ özi öte az adam. Negizi, bizdiñ halıqta qorqınış basım. Basşılıqtan qorqamız.

 

Meyirjan (şahtada kezekti master, 23 jasta):

Sätbaev qalasında tuıldım. Osında ösip, bilim aldım. Qarap otırsañız, eger bizdiñ qalada şahtalar, öndiris orındarı bolmasa, onda Jezqazğan da, Sätbaev ta kartadan joyılar edi! Qala degen attarı da qalmaydı. Sondıqtan bwl jerdiñ halqın asırap otırğan tek osı «Qazaqmıs» öndiris orındarı ğana.

Degenmen, jwmısımız jer astında bolğandıqtan, öte qauipti. Men jaspın, boydaqpın. Köptegen jağdaylardı estip alğan soñ ba, jwmısqa bara jatqanda qorqınışpen baramın. Asa qauipti mamandıqtardıñ jalaqısı joğarı boluı zañdı dep oylaymın. Ereuildi öz basım qwptaymın. «Bwğa berseñ, swğa beredi» demekşi.

 

Asqar (küzetşi, 43 jasta):

Özim şahtada jwmıs istemeymin. Densaulığım jaramaydı. Biraq ta, qazir şahterlardıñ jalaqıları jaqsı dep ayta alamın. Mäselen, asa auır jwmıs jasaytın şahter 200-300 mıñğa deyin aqşa aladı. Al men tek 35-40 mıñ teñge ğana alamın. Bağa tepe-teñ emes. Olardıñ da, meniñ de twtınatın zattarımız bir ğoy. Mäsele sonda - olar şahtada jwmıs atqaradı. Negizi, ol jalaqıları jwmıstarına say dep oylaymın. Ne degenmen, jer astı ğoy. Aldında ğana ötken ereuil jayın estidim. Al bıltır Jañaözennen «ülgi» alıp, bir ereuilge şığıp edi ğoy. Sonda jalaqını köteru üşin mindetti türde ereuil jasalu kerek pe edi? Nege ereuil jasamay-aq basşılıq jalaqını kötermeydi? Şınımdı aytsam, bwl baylıq ta bir küni bitedi ğoy. Şınayı jwmıskerler adal eñbekaqısın ädiletti aluı tiis.

 

Gülnar (şahta şamşısı, 51 jasta):

Şahtada jwmıs atqarğanıma 15 jılday bolıp qaldı. Biraq, jwmısşılardı qısqartıp jatır. Meni de aldağı naurız ayında bosatuı mümkin. Sonda men qayda baramın? (Jılap aldı). Jalğız nemerem bar. Onı kim bağadı degen oy küni-tüni mazalaydı.

 

Arab elderinde sırttan kelgen azamattar eşqanday basqaruşılıq qızmetin atqara almaydı. Mäselen, Birikken Arab Emirattarında arabtan basqa adamnıñ memlekettik nemese iri öndiristik basqaru isine aralasuğa qaqısı joq. Ämirlikterdegi kelimsekter tek qana qara jwmıs isteydi.

Al jer astı baylıqqa tolğan keñ-baytaq Qazaq jeriniñ eñ auqımdı, qarjısı mol korporaciyaların qazaqtar emes, şeteldikter basqarıp otır. Sol baylıqtı şeteldikter sırtqa tasıp jatır. Osı da ädilettilik pe?! Qazaq öz jerinde qara jwmıs istep jür. Bwl - jergilikti wlt ökiline jasalğan naqaq qiyanat! Aq bilektiñ küşimen, aq nayzanıñ wşımen saqtalğan şwraylı qonısımızdı ata-babalarımız bizge ielik etsin dep, amanattap ketpedi emes pe? Oylanayıq, ağayın, ogaylar opa bermeydi bizge!

 

Aygerim ALPISQIZI,

Sätbaev qalası

 

Jergilikti halıq

QOLDAUĞA DAYIN

Ötken jıldıñ basında köterilgen referendum ötkizu turalı mäsele el işine ene bastadı. Jergilikti jerdegi ziyalı azamattar el tağdırına alañdap, öz şeşimin biliktiñ şırqau biigine jetkizu üşin, mwnday sayasi erik bildirudi qajet dep eseptep, bastamaşılardı qoldauğa äzir otır.

El tarihında biz biletin bir ğana referendum ötken, ol soñğı Konstituciyanı qabıldauğa baylanıstı edi. Al bügingi küni qoğamda talqılanuğa tiis, nätijesinde bükil halıqtıñ erkin anıqtauğa kelip tireletin mäseleler az emes. Eñ ökiniştisi -täuelsizdik alğalı beri bilik basındağılar halıqtıñ qoldauın kütpey-aq, mäseleni halıqtıñ talqılauına salmay-aq, memleketimizdiñ bolaşağına äser etetin sayasi şeşimdi belinen basıp, öz bilgenimen qabılday saluı ädetke aynalıp ketti. Atap aytar bolsaq, Qazaqstannıñ jer astı, jer üsti baylıqtarın igeru qwqın şeteldikterge beru, jerdi satu nemese jalğa beru, körşi eldermen aradağı şekaranı belgileu, t.b. Al elden swramay, esebin tauıp jiırma jıldan astam bir adamnıñ biligin ornatu - öz aldına aytılatın ülken äñgime.

Ärine, tizbeley berse, köp bolıp şeşetin mäsele jetkilikti. Basqanı bılay qoyğanda, Keñes Odağınıñ qwrsauınan qwtıldıq pa, joq pa dep twrğanda, eldi Kedendik Odaq pen Biriñğay ekonomikalıq keñistikke qaytadan süyrep kirgizu eşbir qisınğa kelmeytini ayday anıq. Bwl qadam ekonomikamızdıñ damuı üşin qajet dep sendirgenimen, ekonomika jürgen jerde sayasat ta jüretini beseneden belgili. Şınına kelsek, Kedendik Odaqtıñ kesirin qazirdiñ özinde sezip-bilip otırmız. Qwday jarılqap bergen mwnaydıñ üstinde otırıp-aq benzindi qımbattatıp, nätijede barlıq tauar men azıq-tülikti ilese qımbattatuğa mäjbürmiz.

Küni erteñ ortaq valyuta engiziletin bolsa, ortaq äsker qwrılsa, qaytadan KSRO qwrılmağanda ne qaladı?! Kezinde qara baqırğa satılıp ketken baylıqtıñ negizinde qwrılğan «Qazaqmıs», «Arselor mittal», «Qazmırış», ENRC, «Halıq bankiniñ» halıq igiligine qaytarıluı ädilettilik üşin de qajet. «Qaytqan malda bereke bar» deydi halıq danalığı.

Referendumğa engiziletin üşinşi mäsele - barlıq deñgeydegi äkimderdi tikeley saylau. Şındap kelgende, özin tağayındamağan janğa ğana alañdaytın äkimder jüz jerden «äkim bol, halıqqa jaqın bol!» desek te, esiginiñ aldına forma kigen qarulı küzet qoyıp, oñaşalanıp alıp, oyına kelgenin isteude. «Joq, olay emes» dep, eşkim de ayta almas. Al eger şınımen halqına janı aşitın bolsa, bügingi äkimder saylauda dauısqa tüssin. Eger aşıq äri ädiletti saylauda jeñip şıqsa, halıqqa degen qızmetterin qwday oñğartsın!

Referendumnıñ soñğı swrağı: «Qazaqstanğa halıqaralıq yadrolıq otın banki men atom elektrostansalarınıñ qwrılısına tıyım saludı qoldaysız ba?».

Men üzildi-kesildi qarsımın! Öziñiz-aq oylap köriñizşi, Semey, Sarıözek, Zareçnoe, t.b. jerlerdegi sınaqtıqtardan zärezap bolğan qazaq  halqın tağı da qauip-qaterge saluğa bilik basına kim ökilettik berdi?! Energiya öñdiremin dese, mwnay men kömir, sarqırama su men ökpek jel, şıjğırğan kün säulesi kimge jetpey jatır? Joq, barı-joğı 16 mln halıq bireudiñ közine köp körinip jatır ma?

Jalpı referendum ötkizu äbden tolğağı jetken närse. Bwğan memleket basşısı men Parlament bir emes, birneşe märte mwrındıq boluğa tiis edi. Endi bwl iske oppoziciyalıq küşter kirisken eken, eşnarsege alañdamay, soñına deyin jetkizuge äreket jasau kerek.

Biraq mäsele referendumdı ötkizude emes, onı qalay ötkizude bolsa kerek. Öytkeni sayqımazaq saylau ötkizip, äkki bolıp qalğan «NwrOtandıq» saylau komissiyaları özderi qalağan nätijeni jazıp beredi. Tipti şimirikpeydi de. Olay bolsa, respublikalıq referendumğa dayındıq jäne onı ötkizu jönindegi wyımdastıru komitetiniñ osığan «bastarı qatuı» tiis. Aldımen 23 aqpanğa, endi kelip 16 naurızğa belgilengen jalpı jinalısta mäseleni jan-jaqtı talqılau asa qajet. Qwday wrıp, jinalıstıñ ötu merzimi tağı da sırğıtılıp jürmese....

Şarua PİRMAT

«Obşestvennaya poziciya»

(proekt «DAT» № 07 (183) 28 aqpan 2013 jıl

0 pikir