Jwma, 10 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 54747. Jazılğandar — 31815. Qaytıs bolğandar — 264
Jañalıqtar 2021 0 pikir 9 Şilde, 2012 sağat 13:20

Qarlığa Ibragimova. Aqın qızdarımızdıñ bwl «aytısın» qalay tüsinemiz?

Tınıştıq ber jüregime,

Qwlaq aspa tilegime.

Sezim şoqtı tığıp qoyğam,

Jwmır jerdiñ jüregine.

Külip kelem, külkim emes,

Tek äyteuir sılqım eles.

Seni oydan arıltpaqpın,

Biraq, ätteñ, mümkin emes...

Özgeni qaydam, öz basım änşi Näbi Aymwratov (marqwm) orındaytın osı bir «Mümkin emes» degen ändi qaytalap tıñday beretinmin. Ökinişti sezim jaylı bolğannan şığar... Jarıqqa şıqqan künnen bastap bwl än köpşiliktiñ qalta telefonında jürdi. Qazir de wmıtılğan joq. Sözin Nazgül Berdiqoja jazğan. Näbidi eske alu keşinde «Mümkin emesti» «MuzArt» orındadı. Büginde «MuzArttıñ» aytuında tıñdap jürmiz. Jaqında Qwralay Omardıñ sayttardıñ birindegi swhbatın oqıdıq. Swhbatında öleñderi jaylı sır şerte kelip, Qwralay qalamdas qwrbısı Nazgül Berdiqoja jaylı keleñsiz bir äñgime aytıp qalıptı. Äñgimeniñ auanı ««Mümkin emes» äniniñ sözin jazğan Nazgül meniñ joldarımdı wrladı» degenge sayadı. Alğaşında tüsinbey qalğanımız ras. Qwralayğa habarlasıp, mäseleniñ män-jayın biluge asıqtıq. Aytıp bereyin dep keliskenimen, Qwralay artınan aynıp qaldı. «Baspasözde bir ret ayttım jetedi. Özimniñ atımdı bwlay jarnamalağım kelmeydi», - dep tüsindirdi onısın. Qwralaydıñ saytqa bergen swhbatın sözbe-söz keltireyikşi.

Tınıştıq ber jüregime,

Qwlaq aspa tilegime.

Sezim şoqtı tığıp qoyğam,

Jwmır jerdiñ jüregine.

Külip kelem, külkim emes,

Tek äyteuir sılqım eles.

Seni oydan arıltpaqpın,

Biraq, ätteñ, mümkin emes...

Özgeni qaydam, öz basım änşi Näbi Aymwratov (marqwm) orındaytın osı bir «Mümkin emes» degen ändi qaytalap tıñday beretinmin. Ökinişti sezim jaylı bolğannan şığar... Jarıqqa şıqqan künnen bastap bwl än köpşiliktiñ qalta telefonında jürdi. Qazir de wmıtılğan joq. Sözin Nazgül Berdiqoja jazğan. Näbidi eske alu keşinde «Mümkin emesti» «MuzArt» orındadı. Büginde «MuzArttıñ» aytuında tıñdap jürmiz. Jaqında Qwralay Omardıñ sayttardıñ birindegi swhbatın oqıdıq. Swhbatında öleñderi jaylı sır şerte kelip, Qwralay qalamdas qwrbısı Nazgül Berdiqoja jaylı keleñsiz bir äñgime aytıp qalıptı. Äñgimeniñ auanı ««Mümkin emes» äniniñ sözin jazğan Nazgül meniñ joldarımdı wrladı» degenge sayadı. Alğaşında tüsinbey qalğanımız ras. Qwralayğa habarlasıp, mäseleniñ män-jayın biluge asıqtıq. Aytıp bereyin dep keliskenimen, Qwralay artınan aynıp qaldı. «Baspasözde bir ret ayttım jetedi. Özimniñ atımdı bwlay jarnamalağım kelmeydi», - dep tüsindirdi onısın. Qwralaydıñ saytqa bergen swhbatın sözbe-söz keltireyikşi.

«Keyde öz joldarıñdı, wyqastarıñdı özgeniñ öleñinen kezdestirip qalatın kez de boladı... Menen «MuzArt» tobınıñ orındauındağı «Mümkin emes» äniniñ sözin sen jazdıñ ba?» dep swraytındar köp. Oqırmandarımnıñ bwl swraqtı qoyuında negiz bar. Ol änniñ sözin jazğan men emes, Nazgül Berdiqoja. Biraq änniñ qayırmasında meniñ 3-4 jolım jürgeni ras. Keybireuler bwl joldardı men wrladı dep oylaydı. Ännen wrlaytınday sözi bitken sorlı aqın emes şığarmın. Meniñ öleñim 2005 jılı jazılıp, sol jılı «Ädebiet aydını» gazetinde, 2006 jılı «Qazaq ädebieti» men «Jalında» jarıq körgen bolatın. Än jarıqqa şıqqan soñ, Nazgülge arnayı habarlasıp, meniñ öleñ joldarımdı rwqsatsız paydalanğanıñ üşin eki ay işinde baspasöz betinde keşirim swra dedim. Odan beri altı ay ötti...», - deydi Qwralay. Qwralay da, Nazgül de qazirgi jastar poeziyasında esimderi auızğa iligip jürgen aqın qızdardıñ biri. Mınaday äñgimeden keyin ülkenderdi bılay qoyıp, jastar da bir-birin «wrı» twtıp, bir-birinen keşirim kütetin bolğanı ma sonda dep oyladıq. Bwl jöninde Nazgül Berdiqojağa habarlasqanımızda mınaday jauap estidik.

«Mümkin emestiñ» qayırmasın mektepte 11-sınıpta oqıp jürgende jazğanmın. Şığarğan küyde qoyın däpterimde qalğan. Keyin Indira Elubaeva än jazğan eken, söz jazıp berşi dep ötindi. Qoyın däpterimde jürgen «Mümkin emes» degen bir şumaq, änniñ qayırması boluğa üylesip twr. Şumaqtarın tolıqtırıp jiberdim de, bir aptanıñ işinde Indiranıñ änine söz jazdım. Ändi Näbi Aymwratov orındağannan keyin mağan bir kisiler: «Qayırmadağı «Külip kelem külkim emes» degen joldar Qwralay Omardıñ öleñinde kezdesedi ğoy», - degendi ayttı. Ol kezde men Qwralaydıñ öleñderimen tanıs emes edim. Öytkeni ol uaqıtta auılda, Aralda jürgem. Qwralayda kezdesedi degennen keyin änniñ sözin dereu özgertkim keldi. Keyin «wrladı» degen osınday äñgimeler aytılatının bildim. «Bwl joldar säykestikten şıqtı desem eşkim senbes. Qwralaydı qaytalağan bolmayın, wyat boladı ğoy. Sözi tausılğan aqın emespin, qayırmadağı wqsas eki-üş joldı özgerte salayın», - dep Indirağa da, Näbige de habarlastım. «Men ändi jazdırıp qoydım. Jarıqqa şığıp ta ülgerdi. Qalay bolar eken?!», - dep Näbi biraz qinaldı. Men «Özgertkim keledi. Erteñ ärqanday äñgimelerdiñ aytılğanın qalamaymın», - dep twrıp aldım. Esimimniñ bılğanğanın qalamadım. Osı äñgimeden keyin uaqıt ötken soñ Näbi qayğılı jağdayğa wşıradı. Özgertip ülgermedik. Änniñ kompozitorı Indirağa: «Näbidiñ ömiriniñ soñında osınday auır ändi orındağanına iştey qinalıp jürmin. Bwdan keyin «Mümkin emesti» eşkim orındamasınşı. Bwl bir bağı janbağan än boldı», - degen kürsinisimdi jetkizgem. Näbidi eske alu keşinde «MuzArt» orındap, halıqqa tarap ketipti. Arada Qwralay habarlasıp: «Meniñ joldarım sende ne ğıp jür?», - dep renjidi. Bwl ändi erterekte jazğanımdı, ol joldardı odan wrlamağanımdı, tipti Qwralayda da bar ekenin bilmegenimdi, sözin özgertemin dep jürgende Näbidiñ qazağa wşırağanın tüsindirdim. Ändi uağında özgerte almağanıma telefonmen de, kezdesip te Qwralaydan keşirim swradım. Meniñ de jüregimnen sol joldar tögildi dep bar şınımdı aytqanımmen, Qwralaydıñ senbeytinin bilgem. Öytkeni, bwl öleñ birneşe basılımda, Qwralaydıñ kitabında jarıqqa şığıptı. Al men eş jerde jariyalamağan edim. Wqsastıq eki jolında ğana. Eki joldı özgertu - mağan tükke twrğısız närse. Sözi tausılğan sorlı aqın emespin ğoy. Qwralayğa män-jäydi tüsindirip: «Näbidiñ soñğı äni ğoy, atın şulatpay-aq qoyayıq. Bwl öleñ tipti meniñ kitabıma da kirmey-aq qoysın. Ändi eş jerden aytılmaytın etip joyıp tastar edim. Näbidiñ orındauındağı soñğı än bolğasın ğana qaldırdım», - degenmin.

Nazgüldiñ äñgimesinen keyin eki aqındağı «Mümkin emestiñ» sözin şındap salıstırıp şıqtıq. Mwñdı mahabbat jaylı aytılıp, «Sılqım eles, külkim emes, mümkin emes» degen wyqastarda wqsastıq bolıp, «Külip kelem... Alayda külkim emes» degen joldar qaytalanıptı. Qwralaydıñ daulasıp jürgeni osı eki jol. Bwl joldar Qwralaydıñ öleñinde bılayşa keledi eken.

Qaydan biraq...

Körmessiñ...

Bwl tün eges

Mazamdı aldı mazaqtap sılqım eles.

Küp-küreñ künderimdi jaynatpaq bop,

Külip kelem... (Alayda külkim emes)

...Mümkin emes...

 

Özimiz käsibi ädebietşi bolmağan soñ, tartıstıñ töreligin bir aytsa, ädebietşi aytar dep aqın Amanhan Älimwlına jügindik.

TARTISTIÑ TÖRELİGİ:

Eki aqın qarındasımnıñ da öleñderin oqıp şıqtım. Wyqastıñ, eki joldıñ wqsastığına bola aytısıp jürgenderi meni eriksiz oylanttı. Ekeui ädebiet teoriyasın qayta bir paraqtap, ädebiettiñ zañdılıqtarına jüginuleri kerek edi. Ädebiette, jalpı önerde reminiscenciya degen wğım-tüsinik bar. Reminiscenciya - latınnıñ sözi. Reminiscenciya - poeziyadağı, muzıkadağı bolsın, jalpı öner ataulıda birdi-ekili söz, söylemniñ, tipti, oqiğanıñ özge şığarmada qaytalanuı, jañğıruı. YAğni aqındardıñ poetikalıq baylanısınıñ bir körinisi. Bwl tarihi-tabiği kategoriya. Osı zañdılıq boyınşa keybir obrazdar, söz oramı, tirkes, birdey sözder men söylemder, joldar, jalpı ırğaq bir aqındardan auısıp, ekinşi aqınmen ündesip jatsa, ol eşqanday da wrlıqqa jatpaydı. Eki qızdıñ dauı osı ädebi kategoriyanı tüsinbegennen tuıp otır. Qwralaydıñ wğımımen oylasaq, kez kelgen aqındı «wrı» etip şığaruğa boladı. Mısalı, wlı Abay «Öleñ şirkin ösekşi, jwrtqa jayar» dese, Puşkin «Vot Muza, rezvaya boltun'ya» deydi. Bwl - eki wlı aqınnıñ ündestigi, tüsinik-tanımınıñ astasuı. Bwrın Mağjan Jwmabaev «Äldile ölim, äldile» degen öleñ jazdı. Al, qazir orıstıñ közi tiri aqını Glan Onanyanniñ «Ubayukay menya, smert', ubayukay» degen öleñi bar. Mağjandı ömiri körmegen, onıñ öleñin bilmeytin Onanyannıñ Mağjan aytqandı qaytalauı tağı da sol aqındardıñ ündestigin körsetedi. Bayron «Hoçu ya bıt' rebenkom vol'nım» dese, Esenin «YA hoçu bıt' otrokom svetlım» dep jazğan. Anna Ahmatova «I takaya moguçaya sila» dese, Blok «I takaya vlekuşaya sila» deydi. Nekrasov «Les obnajilsya, pole opustel», dep tolğasa, Leonid Andreev «Les opustel, i pole obnajilos'» dep qaytalaydı. Al, bizdiñ Mwqağaliımız da «Säbi bolğım keledi» dep öleñ şığardı. Sabırhan Asanovtıñ «Ömir ötip baradı, ömir ötip» degen joldarı Jarasqan Äbdiraşevte jolma-jol kezdesedi. Tölegen Aybergenovtıñ:

«Sen özimdi körseñ,

Twrısım osı meniñ.

Al mendegi ğalamat sezimdi körseñ,

Şoşır ediñ», - dep keletin öleñi bar. Ömirzaq Qojamwratovtıñ da:

«Bilmeymin seni,

Men seni,

Jolserik bolıp tosıp em,

Sezimdi körseñ mendegi,

Sen qazir, janım, şoşır eñ», - degen öleñi bar. Däl osı Ömirzaq Qojamwratovtıñ bir öleñi Zeynolla Tileujanovtıñ öleñimen ündesedi. Zeynolla aqın «Jılatu oñay bolğanmen, Jwbatu qiın qızdardı» dep jırlasa, Ömirzaqta «Jılatıp alıp bireudi. Jwbatu oñay deymisiñ» degen joldar bar. Sonda Qwralay aytqanday, bwlardıñ bärin qaytalağan, wrlağan deymiz be? Onda Abay, Puşkin, Mwqağali men Mağjandar da «wrı» bop şığadı. Mwnıñ bäri - men aytqan reminiscenciyanıñ jemisi. Aqındar tabiğatınıñ ündesui. Sondıqtan Qwralaydıñ «Nazgül baspasöz arqılı menen keşirim swrasın» degeni dwrıs emes. «Sılqım eles, eges, külkim emes, mümkin emes» degen wyqasın meniki degeni de dalbasa. Mümkin emeske wyqas izdegen aqın basqa qanday wyqas aluı mümkin?! Mwnday wyqas mende de bar. Qwralay meni de wrladı desin onda. «Bwl joldardı erterekte auılda jürgende jazğanmın. Ol kezde Qwralayda mwnday joldar bar ekenin de bilmedim», - dep şırıldaptı ğoy Nazgül. Tipti özinen keşirim de swraptı. Keşirim swrap jürgeni kişipeyildik, ärine. Biraq Nazgüldiñ mwnısı da ädebiettiñ zañdılığın bilmegendikten. Sondıqtan eki qızğa ädebi sauattarıñdı aşıñdar. Öz jazğandarıñdı ğana oqi bermey, özge aqındardı, älem ädebietinde nendey jañalıq, qwbılıstar bolıp jatır, sonı öz ädebietiñmen salıstıra biliñder der edim. Ädebiettiñ, poeziyanıñ zañdılığın bilmey, «wrı» twtıp, bir-birine «küye» jağıp jürgenderi wyat. «Men birinşi jazğan edim», - dep Nazgüldi kinälağanı üşin, ädebiettiñ zañdılığın eskermegeni üşin Qwralaydıñ qalamdas qwrbısınan keşirim swrağanı dwrıs. Andrey Voznesenskiy degen orıstıñ aqını «Stihi ne pişutsya, a dışatsya» dep öleñ jazıp, «pişutsya, dışatsya» degen wyqastı men birinşi jazdım dep maqtanıp jürse, mwnı Voznesenskiyden bwrın 1853 jılı bir aqın jazıp qoyğan eken. Ömirde mwnday jağdaylar köp. Ädebi wrlıqtı reminiscenciyadan ajırata bilu kerek.

«Abay-aqparat»

0 pikir