Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 1896 0 pikir 23 Aqpan, 2012 sağat 06:37

Internet-konferenciya: Dosay Kenjetay (jalğası)

Konferenciyamızdıñ kezekti qonağı Dosay Kenjetay mırza oqırmandar tarapınan kelip tüsken saualdarğa tiyanaqtı jauap beruin jalğastırıp otır. Jauaptar barısında Dosay Twrsınbaywlı: «Täuelsizdik alısımen zayırlılıq wstanımın saralap, dini sayasattı naqtılau kerek edi. Keşiktik. Sonıñ nätijesine qoyan jılğı oqiğalarğa bärimiz kuä boldıq. Osı künge deyin özgermey kelgen dinge qatıstı zañ qabıldandı. Din isteri agenttigi de qwrıla saldı», dep memlekettiñ din mäselesin retteude keşikenin de atap ötedi.

«Abay-aqparat»

- «Til mwsılman ne payda,

Dil mwsılman bolmasa»

Qazaq jırınan

Jaratuşınıñ barlığı men qwdiretin adam aqılmen tanima? Joq, sezim, jürekpen be? Älde aqılmen tanıp jürekpen sene me? Sizdiñ imanıñız (senimiñiz) qalay qalıptastı dep oylaysız? Sizdi Allağa senuge sebep qılatın ne? Senimniñde ärtürli deñgeyde bolatınına kelisesiz be?

Konferenciyamızdıñ kezekti qonağı Dosay Kenjetay mırza oqırmandar tarapınan kelip tüsken saualdarğa tiyanaqtı jauap beruin jalğastırıp otır. Jauaptar barısında Dosay Twrsınbaywlı: «Täuelsizdik alısımen zayırlılıq wstanımın saralap, dini sayasattı naqtılau kerek edi. Keşiktik. Sonıñ nätijesine qoyan jılğı oqiğalarğa bärimiz kuä boldıq. Osı künge deyin özgermey kelgen dinge qatıstı zañ qabıldandı. Din isteri agenttigi de qwrıla saldı», dep memlekettiñ din mäselesin retteude keşikenin de atap ötedi.

«Abay-aqparat»

- «Til mwsılman ne payda,

Dil mwsılman bolmasa»

Qazaq jırınan

Jaratuşınıñ barlığı men qwdiretin adam aqılmen tanima? Joq, sezim, jürekpen be? Älde aqılmen tanıp jürekpen sene me? Sizdiñ imanıñız (senimiñiz) qalay qalıptastı dep oylaysız? Sizdi Allağa senuge sebep qılatın ne? Senimniñde ärtürli deñgeyde bolatınına kelisesiz be?

- Swrağıñız öte kürdeli äri özekti. Bwğan bir-eki auız sözben jauap beru azdıq etedi. Siz tanım, iman, sezim mäselelerin qozğap qana qoymağansız, sonımen qatar, aqıl, jürek mäselesin tolğap otırsız. Allanı tanitın da senetin de onımen baylanıs qwratın da qalıp, yağni, jürek. Islam filosofiyasında osı mäseleler arqılı birneşe tanımdıq mektepter payda bolğan. Sonıñ basında Aqıl men naqıl mäselesi twradı. Bwnı tarqata aytsaq, tereñ ğalamdıq mäselelerge ketip qalamız. Sondıqtan siz «Türki islam filosofiyası jäne onıñ mäni» degen eñbegimdi oqıp köriñiz. Al endi aqıl degen arab tilinde baylanıs degen sözdi bildiredi. Onı twğır etip körsetip otırğan da Alla. «oğan öz ruhımnan ürledim» dep adamğa amanat berip, sol arqılı adam iman etedi. Amanat pen iman ekeuiniñ törkini bir. Sonda Abay aytpaqşı, «aqıl men jan, Men özim» degen jürektiñ sipattarı şığa keledi. Osı üşeuiniñ qatınastarı arqılı iman därejesi artıp, ne kemip otıradı.

- Doseke men Sizdiñ jeke basıñızğa baylanıstı swraq qoyayın dep edim. Din - tikeley adamnıñ tağdırına äser etetin dünie. Osı twrğıdan kelgende belgili bir mäselege (dinge qatıstı) saraptama bergende öz közqarasıñızdı batıl ayta alasız ba? Älde, memlekettik mansap, biliktiñ qıspağı da öz oyıñızğa äser etken kezderi boldı ma? Bolıp keledi me?

- Men negizi memleket pen qoğamnıñ paydasına qaray aqıl men tarihi täjiribe neni ayt dese, közim jetken mäseleni eşkimniñ aldında tartınbay-aq aytatın adammın. Osıdan birneşe jıl bwrın memlekettik mañızı bar keñeste mektepke dintanu pänin oqıtudıñ dwrıs bolatındığın ayttım. Meni tek muftiden basqa eşkim qoldamadı. Sebebi, zayırlı elmiz dep qarsı uäj aytıldı. Zayırlılıqtı da negizdep berdim. Nätije belgili. Sol jerde bilik ökilderi ayttı eken dep, jamanattı bolmayın dep, bwğıp otırsam bola ma?! Bwl - meniñ tabiğatıma say emes. Bilikten de mansaptan da joğarı dünieler barın wmıta qoyğan joqpın äzirge.

- Bügingi tañda Qazaqstanda dintanu nemese teologiya ğılımdarı bolsın, basqa ğılımdarğa qatıstı metodologiyalıq qızmetin atqara almay otır.t Onıñ sanaluan sebepteri de bar. Sol sebepti qoğamdıq ğılımdar öz salasına qajetti din turalı mağlwmattı tapqan jerinen aluda, bwnıñ bizdiñ qazaqtıñ islamdıq tanım men qwndılıq, jalpı dünietanımımızğa säykes kele bermeytini tağı ayan. Osı mäseleler turalı ne aytasız.

- Iya, islam dini turalı bilimdi memleket öz baqılauına alıp, bilim berudi öz moynına alsa, wstanımdıq twrğıdan ilgerileu bolar edi.

- Memleketimizdiñ keleşegi üşin öte özekti mäselelerdiñ biri dini diversiyağa közqarasıñız qanday?

- Qazirgi missionerlik äreketterdi baqılaudı tek zañ şeñberinde memleket şeşe de almaydı. Onı qoğamdıq instituttardıñ jüyeli qızmeti men özara birligi anıqtaydı. Bügingidey «sen, men» dep baqastıqpen, qızılkeñirdek bolıp, otıra bersek, bwl qırmandı sırtqı küşterge bastırtqanmen birdey.

- Sälemetsiz be, Qwrmetti Dosay Twrsınbaywlı, Sizdi elimizdiñ din adamı retinde tanıp jatırmız, dini sayasattıñ jiligin müjip, mayın işken dintanuşı retinde qazirgi qoğamda bolıp jatqan jaqsılı - jamandı din mäselelerine berer bağañız? Sizdiñ oyıñızşa, bükil dinderdiñ ortaq nüktesi ne?

- Täuelsizdik alısımen zayırlılıq wstanımın saralap, dini sayasattı naqtılau kerek edi. Keşiktik. Sonıñ nätijesine qoyan jılğı oqiğalarğa bärimiz kuä boldıq. Osı künge deyin özgermey kelgen dinge qatıstı zañ qabıldandı. Din isteri agenttigi de qwrıla saldı. Dini sayasat degenimiz - memlekettiñ qoğamdıq dini wyımdarmen, birlestiktermen qoyan-qoltıq äreketteriniñ bağdarı degen söz. Bwl lokaldıq sipattağı sayasat. Al biz de sonıñ tek qana tirkeui yusticiyalıq erejesine ğana baqılau bar da, onıñ qoğammen tirşiligine, uağızı men nasihatına, qarajatına, psihologiyalıq jäne sociologiyalıq bazasına, dinniñ doktrinalıq mänine qatıstı, memlekettiñ tarihi sabaqtastığı men memleket qwruşı mädeniettiñ ontologiyalıq ornına qatınas naqtılanbay keledi. Mısalı, uahabisterdi är eldi-mekenge qaray jayılu jäne taralu dinamikası turalı bir mälimet bar da, sonı qalay auızdıqtau turalı mehanizm wsınbaydı, yaki, wsına almaydı. Qazaqşa aytsaq, diagnoz bar, emi wsınılmaydı. Dinniñ ortaq nüktesi bılay twrsın, din fenomenine onıñ tiri organizm retinde qoğamda realdı ömir sürip jatqandığına da kümänmen qaraladı. Ötkende «Nwr Otan» parlamentarizm institutındağı jiında soğan közim jetti.

- 70 jılda din bazası joyıldı. Mwradan eştene qalmadı. Qazirgi teologtarımız jan-jaqta oqıp qayttı. Biri eskiden kele jatqan Bwharanı, siz siyaqtı Stambul mektebin, Qahira mektebin, Damask, Yemen, Mädina, Mekke, Tripoli, Livan mektepterinde oqıdı. Biraq osı mektep tülekteriniñ bir-biriniñ arasında dindi uağızdauda üylesimdilik joq. Tipti birin-biri ayıptauğa deyin barıp jatadı. Tüsinemiz, islam tarihında teologtar arasında ärqaşanda baqastıq jürdi. Biraq ta barlığınıñ müddesi bir jerden şığatın kün bar ma özi? Bireu aqida deydi, ekinşisi, aqida da ihtilaf köp, ol taqırıpqa kirmey-aq qoyayıq deydi. Üşinşileri, atalarımız aqidadan köp söylemegen, şariğattıñ negizinde aqidadıñ bir böligin qamtıp ketti deydi. Kimdiki dwrıs, kimdiki bwrıs? Nemese bärin üylestirudiñ konstruktivti metodın jasaytın nemese wsınatın adam bar ma?

Bek!

- Aqida dini tanımnıñ özegi. Onsız şariğatıñ da taqır jerge otırğızılğan gül siyaqtı. Aqida mazmwn, şariğat forma. Osı ekeui twtas bolsa, onda dini sana men dini tirşiliktiñ deni sau degen söz. Al eger Hanafi mazhabındamız dep alıp, Aşari aqidasın oylanbastan jamay berseñ, onda qazir bolmağanmen, erteñ adasuşılıqqqa wrınasıñ. Onı alısqa barmay-aq, Türkiyadağı Maturidi aqidasına oralu tendenciyasınan köruge boladı.

- Dosay Twrsınbay wlı, bizdiñ elde taza YAssaui ilimin zertteytin ortaq nege joq? Tipti Qazaqstan joğarı oqu orındarında Konfuciy tanu instituttarıda qwrılıp jatır ğoy.

- Bolğan, boladı...

- Aqparat zamanında ömir sürip jatırmız. Izrail men Saudiya siyaqtı elder bir-birine internette kiber jihadtı jariyalap jiberdi. Jwrttıñ auızında aytılıp jürgen säläf bauırlarımız internetti jaulap alğan. Memleket din salasındağı ekstremizm mäselesin baqılauda wstaymız deydi. Tıyım salınğan materialdar internette basqa ataularmen şığıp otırsa, oğan qalay kontrol jasaydı? Tıyımnan göri bir küşti qwrtudıñ, älsiretudiñ ornına alternativa oylap tabuğa bolmay ma?

Bek!

- Oylanatın jayt eken....

- Dosay ağa, ğalım adam ekeniñizge dau joq. Din mäselesine de öz pikiriñizdi aytıp jürsiz. Jalpı öziñiz bes uaqıt namazdı üzbey oqisız ba? Odan keyin osı qazirgi Ismatullanı jaqtaytın sopılar qazaq qoğamın ekige ayırdı. El işine iritki saldı. QMDB-ğa nebir ğaybat sözder ayttı. QMDB-da nebir ğalım adamdar otır ğoy dinniñ mayın işken. Sonda da däl qazirgi dini dağdarıs jağdayında sopılardıñ osı bir qisıq äreketteri qandastarımızdıñ özge dinge ötip ketuine sebep bolmaydı dep oylaysız ba? Nelikten QMBD-ğa bağınbay qarsı şığa beresizder?

Dildäbek

- Joğarıda jauap berildi.

- Doseke, dintanu mamandğın YAssaui universiteti nege birde jeke kafedra qılıp, birde basqa kafedralarğa qosıp doybınıñ tasınday jıljıta beredi?

- Ol osıdan birneşe jıl bwrın bolatın. Qazir retteldi. Türkistandağı kafedra tarihi missiyası auır, qazastandağı dini bilim berudiñ ortalığı retinde qayta tanılıp, teologiya mamandığı aşılıp, oqıtılıp jatır. Inşalla tarihi missiyasına say ortalıq boladı dep senemiz.

- Qwrmetti Dosay Twrsınbaywlı, bügin din mäselesi nelikten bastı nazarda twr jäne qazirgi qoğamda ortağa şığıp jatqan dini ağımdardıñ payda boluına közqarasıñız qanday?

- Sebep saldardıñ zerdelenbeuinen, dini tanımnıñ ärkelkiligin bağamdamaudan.

- Maturidiya aqidasındamız deydi. Alayda, Maturudiya aqidasınıñ täsilderi körinbeydi. Bizde Aşariya mektebiniñ üstemdigi bayqaladı. Muftiyat nasihattap jürgen Tahauiya aqidasınıñ şärhiniñ özi meniñ biluimşe, Aşariya aqida mektebiniñ doktrinasındağı eñbek. Al, Maturudi mektebiniñ eñbekteri qayda? Qazir aqida koronnı taqırıpqa aynalğan, äsirese, jastar arasında, nege biz osılardı jarıqqa şığarmaymız? Ğalımdardıñ basın biriktirip nege audarma ortalığı qwrılıp, eñbekter qazaqşağa audarılmaydı? Islamnıñ damuı da osı audarma jwmısınıñ bir izge tüsinuiñ artında bolıp edi.

Talib

- Öte jaqsı pikir. Maturidi eñbekterin taldap, tañdap wğımdı etip jetkizu parız. Negizi audarmağa köp köñil bölgenimiz abzal. Audarma qwbılısı mädeniettiñ jañğıruınıñ sebebi dese de boladı. Orta ğasırdağı «Bayt ul hikma» audarmanıñ jemisi.

- Dosay mırza! Dintanu mamandığın bitirgen studentterdi jwmısqa ornalastıru mäselesi jöninde ne aytasız? Mısalı, Respublikalıq jäne barlıq obılıstar men audandardıñ işki sayasat bölimderindegi dini mäseleler boyınşa jauaptı mamandardıñ birde bireui dintanuşı mamandar emes. Memlekettiñ din sayasatın tikeley iske asıratın atqaruşı bilikte öz salasınıñ mamandarınıñ bolmauı däl tüsiniksiz.

- Öte orındı pikir. Mwnıñ adresi Dini ister agenttigi, QMDB jäne QRBĞM osı üşeuiniñ arasındağı kelisim, memleket pen qoğamdıq intituttardıñ kelisimindey orın aluı kerek. Sonda şeşiledi.

- Qazaqstanda dästürli islamdıq dünietanımımızdı qalpına keltiru üşin, islam düniesiniñ eñbekterin qazaqşa audaru kerek. Mısalı, «Mädeni mwra» bağdarlaması sekildi. Osını memlekettik twrğıda qolğa alıp, orındasa keremet bolar edi. Sizdiñ YAssaui universiteti osı jwmıstı nege qolğa almaydı? Öytkeni sizderdiñ universitetteriñiz ğana bwl şaruanı jasay aladı. Al bwl degeniñ, kereğar dini ağımdar men ekstremizmniñ birden bir aldın alu jolı.

- Dwrıs aytasız. YAssaui universiteti osı jolda eñbek etip keledi. Teologiya mamandığı boyınşa qajetti oqulıqtardı dayındap baspağa wsındıq. Qazir sol bağıtta on bes kitap dayındaldı.

- Sälemetsiz be, Dosay ağa! Meniñ Sizge qoyar swrağım mınaday: Qazirgi zamanda bizdiñ qazaq qızdarımız bastan-ayaq qap-qara jamılıp, betterin qara matamen jauıp, tek közderi ğana körinip twradı, keybiri onı da oramalmen tüsirip jayıp qoyadı, qoldarına qolqap kiip alıp jüredi. Osınıñ bäri hidjab kiyu deydi. Bwl qanşalıqtı bizdiñ qazirgi wstanıp otırğan dinimizge say jäne de meniñ biluimşe, qazaq qızdarı eşuaqıtta hidjab kimegen. Osı jağın mağan tüsindirip berseñiz. Sizge köp rahmet. Eñbekteriñiz jemisti bolsın. Qwrmetpen, Maqpal.

- Aynalayın, Maqpal, öz swrağıña öziñ jauap beripsiñ men ne deyin dwrıs aytasıñ, qazaqtar «hijap» kimegen. Kimeşek, oramal t.b bolğan. Bwrınğı qızdar bügingidey qara jamılıp, bäle şaqırmağan.

- Ağa, Assalaumağalikum! Sizden swrarım, elimizde qwrılğan dini agenttiktiñ atqarıp jatqan jwmıstarına qanday pikir aytasız jäne osı agenttik siz siyaqtı ğalımdarmen keñesip jwmıs jasay ma? Sosın ekinşi swrağım, elimizde (Astanada) ötkeriletin düniejüzilik dini qauımdastıqtardıñ s'ezine qanday pikir aytasız? Osı jinalıstardıñ paydası bar ma? Jäne öz deñgeyinde atqarılıp jatır ma? Elimizde asa ülken dau tuğızğan sopılar isindegi sot. Men sottalğan Sayat ağamızdan däris alğan studentterdiñ birimin, qanşama lekciya, qanşama sabaqtar ötkizse de men sopımın degenin estimeppin, ol kisiniñ, osınday mıqtı wstazdardıñ birin sopılar isi dep sottap jibergenine tüsiner emespin.

- S'ezd mäselesi jahandıq üderisterdi kinetikalıq qırına jwmsauğa mümkindik beretin esik. Eger onı dwrıs tüsinbey, dinder arasındağı dialogpen şatastırıp jibermese. Agenttik endi qwrıldı, pikir aytar jwmıstarı alda dep oylaymın.  Sopılar isi turalı joğarıda toqtaldım...

- Bölingendi böri jeydi deydi. Orta ğasırda Türkistandı mekendegen halıqtardıñ ruhani ortalığı Bwhara, Samarqand, Merv, Türkistan, Taraz, Taşkent, Qaşqar jäne t.b. qalalarınıñ bir-birimen baylanısı küşti boldı. Onıñ işinde ruhani baylanıs, yağni, dinniñ integraciyalıq mäselelerde köptegen şekten şığulardıñ aldın alıp otırğanın bilemiz. Elimiz egemendigin alğannan keyin muftiyatımız öz otau tikti. Bizdi dini ahual turalı endi ğana oylandıra bastadı. Özbekterdiñ muftiyatına qarasaq, 90-nşı jıldarı bolğan şurasında ihtilaftardıñ aldın alu turalı mäseleler qozğalğan. Täjikterde azamattıq soğıstan keyin dini oy äreketterdiñ jasırın beleñ almauı maqsatında islamdıq partiya qwrıp berdi. Edil, Oral aymağı da basınan biraz närseni ötkizdi. Bwdan tatarlar men başqwrttar ğibrat aldı. Kaspiydiñ ana betinde şeşender, inguştar jäne taulıqtardıñ da auızı küydi. ODKB, ŞOS degen wyımdardıñ işinde Antiterror degen ortalıq bar, bayağı çekisterdiñ qwrğan düniesi. Siz Qauipsizdik Keñesiniñ müşesi retinde nege osı memleketterdiñ teologtarınıñ arasında Kordinicionnıy Sovet qwruğa wsınıs bermeysiz, bälkim, bergen de şığarsız. Maqsat pen müdde bir bolsa, jwmıstıñ da nätijesi boları ayqın. Nauçnıy ateizmniñ közqarası dindi ğibadattıq deñgeyden, strategiyalıq deñgeyge köteretin uaqıtta jetti ğoy. Nemese uahab bauırlarımızdıñ jasağan dini-sayasi strategiyası jüzege assın. Osığan baylanıstı oylarıñızdı aytsañız!

- Dwrıs tarihi sananı jañğırtatın oy eken... Bügingi dini ahual osığan alıp kele jatır onsız da, rahmet!

- Şetelderde dini bilim alıp kelgen jäne oqıp jatqan azamattardı arnayı attesstaciyadan ötkizu, altı ay ma, älde bir jıldıq kursta oqıtu kerek. Osı mäsele biraz aytılıp, qazir QMDB jäne QR din agenttigi ünsiz otır. Memlekettik twrğıda qolğa alu qajet. QR din sayasatına jäne qazaq halqınıñ dästürli islamdıq tanımına säykes keletin oqu bağdarlamasınan ötui tiis degen pikir ğoy bizdiki. Jäne de şetelde oqıtudı doğaru kerek, tek magistratura men doktoranturağa jiberuge bolar, onda da dini dwrıs bağıttağı elderdiñ oqu orındarına. Osığan ne aytasız.

- Oy öte dwrıs, mwnday täjiribe bar. Türkiyada Mısırdağı «Al azhardı» bitirgenderdi ekinşi sınıptan bastap teologiyalıq qayta bilim aluğa sosına diplomğa jiberedi.

- Dosay ağa, 20 ğasırdıñ basındağı Alaş ziyalılarınıñ arasındağı alauızdıqqa ne sebep boldı? Älihan Bökeyhanov pen Mwstafa Şoqay arasındağı alşaq közqaras neni bildiredi? Mwstafa Şoqaydıñ naqışbandiya dinindegi Zäki Uälidimen dos boluınıñ sebebi bar ma? Ekeui de tekti azamat qoy. Älihan Bökey hannıñ wrpağı, Mwstafanıñ atası Şoqay Hiua hanınıñ datqası bolğan. Qarağandılıq iniñiz Jappar.

- Jalpı meniñ oyımşa, Alaş ordaşılardıñ arasındağı pikir qayşılıqtarında dinniñ ornı joq. Onı sol kezdegi uaqıt pen keñistiktegi sayasi ağımdar men ziyalılardıñ jeke qatınastarınan izdegen jön...

- Dosay mırza, Han Ken turalı eñbegiñizdi oqıdım. Sizdiñ osı taqırıpqa keluiñizge ne sebep boldı?

- Han Kene qazaqtıñ soñğı hanı, Alaş ideyasınıñ avtorı. Örkenietter arasındağı soğıstıñ qwrbanı, qazaqtıñ örşil ruhınıñ aynası bolğan twlğa. Keşegi qazaqtıñ eki jikke bölinip, biri orıs patşasına, biri Kenehannıñ soñına ilesip, eki tarapqa tartqan hälin köz aldıma elestetsem, bügingi orıstildi sayasat pen jetimek qazaq tiliniñ hälin körem. Sondağı Kene Hannıñ ruhın qaytarğımız kelip, sol taqırıptı töñirektep jür emespiz pe. Onıñ üstine meniñ arğı atam Qwdiyar Kene Hannıñ dosı, saqşısı bolğan eken. Sondağı ruhani üderister de, ärine, zertteudi qajet etedi.

(Jalğası bar)

«Abay-aqparat»

0 pikir