Senbi, 26 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107659. Jazılğandar — 102530. Qaytıs bolğandar — 1699
Abay mwrası 1869 22 pikir 10 Tamız, 2020 sağat 10:28

Toqaev: Abay – ruhani reformator

Suret älemtordan alındı

10 tamızda wl­­tı­­mızdıñ wlı aqı­nı, oyşıl twl­­ğası Abay Qwnan­­bay­­wlı­nıñ tu­ğa­nına 175 jıl tol­dı. Bw­dan şi­rek ğa­sır uaqıt bw­rın Twñğış Prezi­dentimiz – Elbası Nwrswltan Nazarbaev­tıñ bastamasımen Abaydıñ 150 jıl­dığı YUNESKO deñgeyinde ötki­zil­gen edi. Bwl torqalı toy – sol tama­şa dästürdiñ jalğası.

Biılğı mereytoyğa oray birqatar is-şara josparlanğan bolatın. Biraq älemdi jaylağan indetke baylanıstı so­nıñ köpşiligin onlayn formatqa auıs­tırdıq. Ärine san sınaqtan sü­rin­begen halqımız bwl dertti de jeñe­di. Qiındıq  ötpeli, al Abay mwrası mäñ­gilik.

Meniñ tapsırmam boyınşa Ükimet onınşı tamızdı «Abay küni» dep bel­gilep, merekeler tizbesine engizdi (biraq jwmıs küni bolıp qala beredi). Wlı aqınnıñ mwrasın wlıqtauğa arnalğan is-şaralar jıl sayın ötki­zilip twratın boladı. Mäsele mereytoyda emes – twğırlı twlğanıñ tuın­dı­larınan tereñ tälim aluda. Abay­dıñ ruhına tağzım etu – onıñ qaği­datın wstanu, amanatına adal bolu. Sonda ğana jas wrpaqtıñ sana­sına qasterli qwndılıqtardı siñi­remiz.

Biz wlı oyşıldıñ önegeli ömiri men tağılımı turalı aytudan ja­lıq­­paymız. Äsirese qazirgi Qazaqstan qoğa­mın Abaydıñ ruhani wstanımına say damıtu asa mañızdı. Men bwl jöninde «Abay jäne HHİ ğasırdağı Qazaqstan» attı maqalamda keñinen ayttım.

Biılğı jıl halıqaralıq «Abay jılına» aynaldı. Älemniñ köptegen elderi onıñ şığarmaşılığına nazar audaruda. Qazaqstannıñ bastamasımen jäne YUNESKO-nıñ qoldauımen wlı aqınımızdıñ 175 jıldıq merey­toyı jahandıq deñgeyde atalıp ötude.

Aqınnıñ bağa jetpes mwrasın wğın­dıru jäne däripteu – azamattıq parı­­zımız. Öytkeni Abay – älem­dik deñ­gey­degi kemeñger twlğa. Abay­tanu­dıñ tw­ğır­namalıq negizi de osı boluğa tiis.

Qazir aqınnıñ eñbekterin halıq­ara­lıq ğılımi aynalımğa engizu üşin naqtı jäne maqsattı jwmıs­tar qol­ğa alınuda. Onıñ şığarma­la­rı älem­niñ on tiline audarılıp, bas­pağa äzirlendi. Bwl kitaptar jüz­den astam eldiñ kitaphanaları men mäde­ni orta­lıqtarına jiberiledi. Birqa­tar şetel­dik audarmaşılarğa, Abay­dıñ şığar­maşılıq mwrasın zertteu­şi­ler men nasihattauşılarğa meniñ Jar­lığımmen memlekettik nagrada berildi.

Abay ruhın wlıqtau şarala­rı jalğasuda. Şeteldegi elşilik­teri­mizdiñ janınan Abay ortalıqtarı aşıla bas­tadı. Aqınnıñ şığar­ma­şılığın jüyeli zertteu üşin L.N.Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universiteti janınan Abay akademiya­sı qwrıldı.

Biz bäsekege qabiletti memleket bolu üşin Abay mwrasın esten şığarmauımız kerek. Sebebi wlt retindegi jañaru ideya­sı da onıñ közqarasımen ündesip jat­qanı anıq.

Kelesi jılı Qazaqstan Täuel­siz­digi­niñ 30 jıldığın atap ötemiz. Biraq ke­zinde wlı oyşıldı qattı tolğan­dırğan keybir keleñsizdikter qoğamda äli de kezdesedi. Ökinişke qaray Abay ayt­qan «bes dwşpannan» tolıq arılıp bolğan joqpız.

Azamattarımızdıñ arasında jal­qaulıq pen sözuarlıq jii kezdesetini qınjıltadı. Bwlar bwrınğışa toy­qwmarlıqtan tartınbay, kündelikti tınımsız tirlikti däripteudiñ ornına, ärbir qoğamdıq oqiğadan sayasi astar izdeydi de otıradı.

Abay halıqtı toy toylauğa emes, eñbek etuge, ruhani kemeldenuge şaqırdı. Abaydıñ wlağatı äli künge deyin mañızın da, qwndılığın da joğaltqan joq. Sondıqtan biz onıñ tereñ oylarına, keleşektiñ kelbetine üñilgen köregendigine tañırqaudan jalıqqan emespiz. Abay ilimi bügingi birqatar bağıttarğa oraylas keledi.

Eñ aldımen, bilim igeru. Biz bü­kil älemdi aqıl-oy men parasattı payım arqılı ğana moyındata alamız. Za­man talabına say bilim alu intel­lek­tualdı wlt qalıptastıruğa jol aşadı.

Ekinşi, tärbie mäselesi. Son­dıqtan, öskeleñ wrpaqqa dwrıs bağıt bergen jön. Aqınnıñ «Payda oylama, ar oyla, talap qıl artıq biluge» degen ösietin ärdayım sanağa siñiru qajet.

Üşinşi, jaña käsip igeru. Aqın är qazaq öz isiniñ şeberi bolsa dep ar­­man­dadı. Äsirese bäsekelestikke tolı al­mağayıp zamanda mwnıñ mäni zor. Abay: «Mal kerek bolsa, qol­öner üy­renbek kerek. Mal jwtay­dı, öner jwta­maydı» deydi. Biz eñ­bekke, jaña öner ige­ruge degen közqa­rasımızdı tübe­geyli özgertuge tiispiz. Baylıqtıñ da, baqıttıñ da kilti – öziñ süygen käsipte.

Törtinşi, ıntımaq mäselesi. Abay ärdayım qoğamnıñ bereke-birli­gin arttıruğa den qoydı. Ol «Biriñdi, qazaq, biriñ dos, körmeseñ istiñ – bäri bos» dep, eldi tatulıqqa şaqırdı.

Biz asa kürdeli kezeñdi bastan ötkeru­demiz. Osınday sätte bir-birimizge qol wşın berip, özara mämile men ıntı­mağımızdı arttıra tüsu asa mañızdı. Kemeñgerdiñ de jan-jüre­gimen tilegeni jwrtınıñ amandığı men wltınıñ twtastığı edi. Son­dıq­tan bügingidey qiın şaqta Abay mw­rasına jüginu öte özekti  bolıp otır.

Abay önegesiniñ qwnı däuir almasqan sayın artpasa, kemimeydi. Ol barşağa tüsinikti äri külli adamzatqa ortaq. Onıñ qara öleñ bolıp örilgen jäne qara söz bolıp tögilgen oralımdı oyları äli künge deyin ömirlik bağdar bolıp keledi.

Wltınıñ bolaşağı üşin qam jegen wlı oyşıl külli jwrtşılıqtı da mahabbat pen meyirimge ündedi. Aqınnıñ osınday adamgerşilik qağidattarı elimizdiñ bügingi wrpaqtarı üşin de asa qajet.

Memleket täuelsizdik jağdayında wlttıq sananı qayta jañğırtuğa jäne jahandanu özgeristerine beyimdeuge jalpıwlttıq  twrğıdan basımdıq berip otır.

Wlı danışpan eldik müddeni ärdayım joğarı qoyuğa, alğan bilim men täjiribeni halıq igiligine jwmsauğa şaqırdı. Bükil adamzat üşin damu ürdisin osınday wstanım arqılı wğınu ärdayım mañızdı bolmaq.

Abay – bizdiñ wltımız ben jwrtı­mız­dı tanudıñ töte jolı. Wlı aqın bizge mazmwndıq twrğıdan ölşeu­siz, ha­­lıq­tıñ ruhani azığına aynal­ğan mwra qaldırdı. HHİ ğasırğa qadam bas­saq ta, Abaydıñ közqarası zaman­aui iz­gi­lik qağidattarına jäne Qa­zaq­stan qo­ğamınıñ bastı qwndılıq­tarına, onıñ birligi men berekesine tolıqtay say ke­letindigine tağı da bir märte köz jetki­zemiz.

Wlı danışpan wlttıñ ruhani mä­deni, adami bet-beynesin asqan köre­gendikpen sipattağan. Onıñ wlılığı da osında.

Abaydıñ danalıq sözderi qazaq halqınıñ altın twğırı, tüp negizimizge üñilip, wlttıq wstınımızdı izdegen köp­tegen wrpaqtıñ basın biriktiretin mäñ­gilik ruhani tirek bolıp qala bermek.

Elbası Nwrswltan Nazarbaev  «Abay sözi – qazaqtıñ boytwmarı» degen bo­latın. Bwl twjırım bizdi aqın älemine tereñ boylauğa, jañaşa oylauğa min­detteydi.

Qazir elimizde abaytanumen ayna­lı­satın birneşe ğılımi-zertteu ortalığı bar. Osılardıñ jwmı­sın jüyelep, elordamızdağı Abay akade­miyasınıñ töñiregine toptastırğan jön. Akademiya barlıq zertteu meke­meleriniñ jwmısın ğılımi twrğıdan üylestiruşi mindetin atqara aladı.

Aldağı uaqıtta gumanitarlıq pän­der­diñ bölinbes bölşegi retinde «Abay­tanu» kursın oqıtu mäselesin qolğa alu kerek. Jaña filosofiyalıq jäne sayasi wstanım twrğısınan «Abay­ta­nu» oqulığı men hrestomatiyasın äzir­leu qajet. Sonday-aq Abaydıñ «tolıq adam» ilimi jan-jaqtı äri tereñ zertteluge tiis.

Biz Abaydı HİH ğasırda ömir sürip, HHİ ğasırdıñ sözin söylegen danışpan retinde älemge tanıtuımız kerek. Sonımen qatar onı wlttıq sananı jañğırtuğa zor ıqpal etken ruhani reformator retinde däripteuge mindettimiz.

Tüptep kelgende, ärbir qazaq Abay­men maqtanuğa tiis! Halqımızdıñ wlı perzentiniñ torqalı toyı qwttı bolsın!

Qasım-Jomart Toqaev,

Qazaqstan prezidenti.

Abai.kz

22 pikir