Jwma, 25 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107590. Jazılğandar — 102360. Qaytıs bolğandar — 1699
Qoğam 1920 7 pikir 4 Tamız, 2020 sağat 15:54

Til reforması kerek pe?

Bir kezderi tilimizdi Alaş arıstarı arıltqan «şağataylıqtıñ» ornın «orıs şağatayı» (rusizm) bastı. Osı «şala-bwt tildik fonemen» tipti öz ornın taza qazaq tiline de, wlttıq töl jazuğa da bosatatın türi de joq. Sondıqtan, til reforma jasalınuı kerek-aq.

Qazaq tili bwğan deyin üş til reformasın bastan keşti. Birinşisi – qazaqtıñ töl jazuın ömirge äkele aldı. Jäne osı jazumen qazaq tili – Ortalıq Aziyanıñ aymaqtıq tiline aynaldı. Ekinşisi – qazaq tilin Ortalıq Aziyanıñ aymaqtıq tili märtebesinen ayırıp, az uaqıtqa bolsa da töl älipbilik erekşeligimizdi saqtap, birinşi reformanıñ qol jetkizgen jetistigine öz salqının tigizbedi. Üşinşi reforma – qazaq tilin töl älipbilik erekşeliginen birjola ayırıp, Orta Aziya wlttarımen birge qazaqtarğa da orıs şağatayına beyimdelgen jazu dästürin sıyladı. 

Resey üşin türkimen, özbek jäne qırğız siyaqtı wlttı ayıratın dialektisi joq qazaq tiliniñ qayıra küş aluı qauipti. Äri qazaq tiliniñ 1900-1911 jıldar aralığında tatardıñ «urta imlyasınıñ» ıqpalında bolğan on jıldı esepke almağanda, 1870-1911 deyin qazaq şağatayımen, al, 1912-1924 jılğa deyin töte jazu arqılı aymaqtıq jazba til bolğanın da orekeñder bizge eşqaşan keşirmeydi. Nağız Özbek tili ne qatağan, ne qıpşaq dialektisi negizinde emes, Sarttardıñ (özbekter türiktendirgen täjikterdiñ) söyleu tilindegi ferğananıñ qarlwq dialektisi negizinde bügingi Özbek wltınıñ jazba tilin ömirge äkelip, qazaq pen özbekti tildik jaqtan eki wltqa ayırdı. Osı ayırudıñ kesirinen Özbekter öz wlttıq töl jazuı boluğa tiis latınğa äli künge deyin tolıqqandı köşe almay otır. 

Qazaqqa jaqın bolıp qalıptasa bastağan özbektiñ, qırğızdıñ jäne qaraqalpaqtıñ wlttıq tili endigi jerde orıs otarşılarınıñ jımısqı tildik sayasatı saldarınan birıñğay qazaq tilinen tübegeyli özgeşeligi bar özbek, qırğız jäne qaraqalpaq dialektileri negizinde jasalıp, qazaq tilin aymaqtıq til boluı märtebesinen birjola ayırdı. Qanday ökinişti. 

Prof. YAkovlev «Orıs älipbiin türki halıqtarı üşin qoldanuğa bolmaydı, sebebi ol – patşalıq Reseydiñ orıstandıru sayasatımen tığız tarihi baylanıstağı älipbi» dep atap körsetti (Vıdrin A. YAzıkovaya politika v Uzbekistane. Fitrat, Polivanov, Stalin i drugie... ). Jäne 1924 jılğa deyin qırğızdar, qaraqalpaqtar jäne özbektiñ qatağan men qıpşaq dialektisinde söyletin etnikalıq böligi Baytwrsın älipbiimen sauat aştı. Qazaq tili nağız aymaqtıq jazba tilge aynaldı. Bwnıñ auızğa alınbay kele jatqanı qapalandıradı. 

KSRO-dağı türki halıqtarın latın jazuına köşirgen Til Reformasına tek eki wlt qazaqtar men tatarlar ğana qarsı şıqtı. Pavel Dyatlenko «YAzıkovıe reformı v Ortalıq Aziya: trendı – celi – itogi» attı eñbeginde «Latın jazuına köşuge qarsı oppoziciya turalı birer söz. Latınşılar Tatarstan men Qazaqstanda qattı qarsılıqqa tap boldı. Bastı sebep: eki respublikada öz arab jazuın tatar men qazaq tiliniñ dıbıstıq erekşelikterine äbden layıqtap, bwrınğı kem-ketikterinen arıltıp, töl jazuılarına aynaldırıp, tabıstı reformalap alğan edi. KSRO-lıq türkilerdi orıs jazuına köşiruge at salısqan orıs lingvisi E.D. Polivanov: 

«…Eger söz qazaq jazuı jayında bolsa… “uaqıt pen keñistikten tıs” – körşi halıqtardıñ jazuımen eseptespeytin (jazulıq amal-täsilderden tısqarı) şeşile saluı mümkin bolsa – onda qazaq mektebi 1924 jılğı “orfografiyasın”  tolıqtay qanağat etedi. Basqa wlttar tarapınan orın alğan (eñ aldımen Äzerbayjannıñ) mısaldarınıñ äm şaqırularınıñ jetegine ketpey es jiya söz eter bolsaq, onda qazaqtarda öz jazuın latınmen auıstıruğa qwlıq ta, ınta da bolğan joq». 

Orıs barlauı 1991 jıldan keyingi 14 odaqtas respublikadağı Til Reformasına jete köñil bölip keledi. Osı mäselege qatıstı reseyşil maqalalar men zertteulerdi üzbey jariyalap twradı. 

Türkimen tiliniñ latınğa köşui jayında  etnograf Sergeya Demidov:

«1989 jılğı halıq sanağında türkimenderdiñ bes payızı öz ana tilin orıs tili dep körsetti. Orıs tiliniñ osı üstemdigimen Respublika basşılığınıñ aşıq küresi bastalıp ketti. Olar Tildik Maydanda jeñiske jete aldı» deydi. Türkimender arasındağı ana tilin bilmeuşiler qazir äkelerinen Keyin Bilikke Kelgen bwrınğı partiya basşılarınıñ balaları edi. Orta Aziyadağı joğarı şendi wlttıq kadrlardıñ balaları ana tilin bilmedi, esesine jaña qwrılğan wlttıq memleketterdiñ tizginin öz qoldarına mwragerlik jolmen wstay bildi. Sonıñ kesirin, latınğa köşe almay otırğan Özbekstan däl qazir tartıp otır.

TMD elderi Institutınıñ Qazaqstan men Ortalıq Aziya  böliminiñ meñgeruşisi Andrey Grozin:

“...orın alıp jatqan işki sebepter: wltttıq qozğalıstardı qanattandırıp, prezident äkimşiligi olardı öz qanatınıñ astına alıp, bolaşaqta parlamentten oyıp orın beretin boladı. Mine, osılar basqalardan asıra latınğa köşu üşin öñeş jırtuda ”.

Resey sarapşısı bwl jaqın arada orın almasa da, äbden jüzege asatın bağdarlama dep sanap, oyın odan arı bılayşa jalğastıradı: «Eñ aldımen, ol eki kezeñ boyınşa jüzege asırıladı: äueli barşa is-qağazdarın jürgizudi 100% qazaqtıñ orıs jazuına köşiredi, sodan keyin bwnıñ bärin latın jazuımen almastıradı».

Biz osı künge deyin qazaq tilin damıtadı dep, tek tilşi ğalımdarğa ğana senip keldik. Äri bağdarlamaşılar men matematikterdi Til Reformasınan 30 jıl tıs qaldırdıq. Ortalıq Aziyadağı orıs şağatayınınıñ orın basu üşin qazaq tilin aymaqtıq til deñgeyine köteretinder filologtar emes, bağdarlamaşılar men matematikter ekenini eskermedik. 

Eñ qauiptisi RF «TMD Til Reforması boyınşa zertteu bölimi» bolıp otır. Osı Resey barlauına jasırın qızmet etetin bölimniñ tapsırısımen qazaq sayasattanuşılarınıñ nazarınan tıs qalğan talay saraptamalıq maqalalar men zertteu eñbekteri jarıq kördi. Bwl bağıtqa QR orıs tildi BAQ bası bütin jegildi. Peyli bwzıqtar Ortalıq Aziyadağı Tildik Reformağa qarsı qadam jasap, onı jartıkeş küyinde qaldırıp, müldem boldırmauğa küş saluda. RF TMD-dağı Til Reforması boyınşa maman V.M. Alpatov özbek tiline qatıstı: “Özbek tiliniñ qos jazba nwsqası jarısa ömir sürse de, keyde biri-birin wğınbaytın bas asaulıq ta tanıtadı… Biraq orısqa läppayşılıq – kirilden körinis tapsa, oğan qarsılıq – latın jazuınan qılañ beredi”. Biraq jaña jazumen özbekter öz tilin damıta almay otır, latınğa köşpegen qırğızdar wtıp, oğan köşetin qazaqtar wtıladı degen zälim oydı astarlap wqtıradı

HH ğasırdıñ 80 jıldarınıñ soñında älemdik jäne aymaqtıq tilderde audarmaşılardıñ jwrt köp qoldanatın tanımal bağdarlamalar tilin öz ana tiline audarıp, qayıra jasauşı koder, özge tildegi audio-beyne-oyın-elektrondı  t.b. komp'yutermen baylanıstı dünielerdi öz ana tilinde, elektrondı nwsqağa tüsirip, beynebayanda söyletip, sayratuşı lokalizator, öz ana tilindegi mädenikontenti özge tildegiler  wğınu üşin jäne qazaqtar özge tilderdegi materialdı sol tildi oqıp üyrenbey-aq twtına alatın bağdarlamalar jasauşı maşinalıq tärjimaşı degen tek belgili bir wlttıñ internet kontentin qalıptastıruğa arnalğan jaña käsibi audarma mektebi ömirge äkelindi. 

Al osı jaña buın audarmaşılar tobı qazaq arasında da soñğı 5 jılda payda bolıp, fansab klubtar qwrıp, qazaq tiline fil'mder men telehikayattar audarıp, yutubqa tanımdıq-ğılımi materialdar ornalastırıp, jwrtqa tanımal internet bağdarlamalardı işinara qazaqşalap wsınıp, özderimen sanasudı qajet qıla bastadı. Bwlar jwrt közi üyrengen käsibi filologtar emes, özderiniñ qosımşa ekinşi bilimi filologiya arqılı qazaq tilin aymaqtıq tilige aynalıratın koder, lokalizator jäne maşinalıq tärjimaşılardan twratın qazaq audarma mektebiniñ jaña buını. Türli kamıptıq bağdarlamalar jasap, onı wltına wsınu üşin olardıñ jolın wlttıq orgfografiyadağı «orıs şağatayı» RUSIZM bögep twr. Äri memleket sandıq tehnologiyanı jüzege asıruda jan-jaqtı qoldauğa tiis alaş wlttıñ internet kontentin qalıptastıruşılardıñ käsibi audarma mektebin tolıqqandı ömirge äkeluge äzirşe tosqauıl da, kedergi de köp. Eñ bastısı – olardı «jastar» dep mensinbeuşilik!

Orfografiyalıq orıs şağatayınan qwtılar kün bar ma?!

Äl-Farabi atındağı QazaqWU mehanika-matematikalıq fakul'teti statistikalıq mäşindik audarma üşin ağılşın-qazaq paralleldi korpus jasaudı qolğa aldı. G.Altınbek pen W.Xiao-long qazaq korpusı turalı zertteuin bwdan 10 jıl bwrın elimizde emes qıtaydıñ Xinjiang universitetinde jüzege asırdı. Bwl – endi ğılımi paradoks. Osı tarapta izdenuşiler älemdik tanımal ğılımi basılımdarğa «Makhambetov O., Makazhanov A., Yesssenbayev ZH., Matkarimov B., Sabyrgaliev I., Sharafudinov A. 2013. Proceedings of the 2013 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing,Seattle, Washington, USA, p. 1022–1031» sındı irgeli zertteulerin jariyalay bastadı. 

Europarl (Koehn, 2002), JRC-Acquis siyaqtı älemniñ 20-dan asa tilin qamtığan tanımal paralleldik korpustar bar. Endi olardıñ arasınan qazaqtar da oyıp orın ala aladı. Biraq bwğan kedergini latınğa köşken şağımızda orfografiyalıq orıs şağatayı keltiredi.

Qazaq ükimeti de, alaş wlttıñ internet kontentin qalıptastıruşılardıñ käsibi audarma mektebiniñ ökilderine tildi damıtu boyınşa eşqaşan qarjı bölip jarıtqan emes. Bar qarjı ana tilimizdi alğa bastırmaytın jobalarğa, özge wlttı memlekettik tilde oqıtuğa bölinip, eş nätije bermey, talan-tarajğa tüsip jatqanı da  şın. Biz tikeley kirme sözderdi qabıldap, onı birden maşinalıq korpusqa engizudi jolğa qoya alamız ba, joq pa? Osı mäsele öte özekti bola tüsude.  

Özin til janaşırımın deytin oqığan-toqığan är qazaq belgili bir tildik korpustı qalıptastıruğa at salısuı kerek. Jeke sözderdi audarıp, onı qazaqşalap wsınudıñ zamanı kelmeske ketti. Qazir bizge söz tirkesi men twtas söylemdi qazaqşa aytılıp jazıluğa äm onıñ yandex, google audarmaşığa enuine, mäşinalıq audarma jasauşı matematikterge kömektesip, karantin kezinde de äri odan keyinde bölinip-jarılmay, osı wlığ iske jwmıla at salısuımız kerek-aq.

Qazaq tilindegi orıs şağatayı üşke bölinedi: töl orıs sözderi auızeki söyleu tilimizge engen, biraq orısşa jazılıp jürgen (dibijök, pädiiez, ıräziiez, ilebedkä, pıraqodşı, bezdeqot, paraqot,  t.b), aralas qwramdı orıs sözderi (pıraqodşı mäşiiinis, bezdeqot dibijögi) jäne orıs tiline engen şet tildik sözderdiñ orısşa aytılıp jazıluı arqılı TMD türki tilderine enui. Amal ne Qırğızstan, ne Özbekstan, ne Qazaqstan osı türli amal-täsilmen engen orıs şağatayına qayran qıla almay otır.

Bwl jaylı A. Kosmarskiy: “Özbekstandağı sayasi äm tildik paradigmanıñ auısuınıñ probleması – osı şwğıl bwrılısqa tağan bolatın irge tastıñ qalanbauınan kürt özgeristerdiñ orın ala almauınan  twradı. Ne «qandı», ne «intellektualdı» “revolyuciya” orın ala almadı. Osı reformanı jürgizuge jauaptı adamdar keñes şekpeniniñ qoynauınan ösip şıqqandar edi. Olardıñ köpşiligi ötkendegi jaylı twrmısınan qol üzgileri kelmedi <Til Reforması jüzege assa olar dalada qaladı emes pe, sondıqtan mäñgi bitpey jalğasa bergeni, qarjı böline bergeni paydalı> Lingvisterdiñ aytuınşa… joğarıdağılar sırttay dürdey bolıp…jımın bildirmey qarsılıq qıluda, äri osın jımın bildirmeuimen köp närse tındırıp otırğanday dür minezdik sıñay tanıtadı” degen orındı pikir aytadı.

Mısalğa biz kom'yuter paydalanğandıqtan eñ bastısı onıñ qoldanıluına qatıstı sözder men söz tirkesterin orısşa aytıp jazıp kelemiz. Komp'yuterdi qoldanğan kezde kezdesetin orıs şağatayınan mısal keltireyik. «Komp'yuterdi qoldanğan kezde kezdesetin rusizmder» degen söylemde eki orıs sözi bar: Komp'yuter jäne rusizm. Biz bwnı qazaqşalay alamız ba? Alsaq, qalay?

Däl osı mäselege qatıstı N. Dauitbekqızı: «Osığan baylanıstı ana tilimizge reforma jasau procesi kezinde belgili bir rusizm men internacionalizmderdi sol küyi saqtau men müldem almastıru kezinde aytılu men qolaylılıq faktorın eskerude, onıñ qwlaqqa jağımdılığı tilimizdiñ söyleu dağdısın bwzbauı kerek...  Aşığın aytamın, otarşılar tilimizge zorlıqpen engizgen jalğan halıqaralıq terminder men rusizmder ana tilimiz üşin eñ daulı äri auır taqırıp, osı bir «şaqırılmağan qonaqtardan» arıluğa tiispiz. 

...Biz qwldıq psihologiya qwrsauında şırmalğandıqtan qazaqtandıru men türkilendiruden qorqatındıqtan qazir jañadan engen tildi bwzatın neologizmder men internacionaldıq sözderdi jın atadı. Sondıqtan olar bügingi tañda jat dıbıs retinde enciklopediya («insiklapedia» boluğa tiis, ağılşınnıñ  «insayklapidia» aytılımımen salıstır), ekskavator («ikskauatar»), cirk («sirk») jäne t.b. bolıp aytılıp qwlağımızdı jaradı» degen atalı sözine bizde qosılamız.

Eñ äueli osı salağa qatıstı orıs şağatayı «Qazaq tilindegi komp'yuterlik tehnikalıq terminderdegi rusizmderdiñ kezdesui» degen söylemdi tildik korpusqa aynaldırayıq. Bir söyleminiñ boyında tört birdey (komp'yuter, tehnika, termin jäne rusizm) orıs şağatayınıñ wşırasuı äm tilimizdiñ müldem bülingenin tanıtadı. Bwl Sizdi aldañdatpay ma? 

Orısşası: Komp'yuter//rusizm//tehnika//termin; Ağılşınşası: kəmˈpjuːtə\\Russism\\tɛknɪk(ə)l\\term; Qazaqşa aytıluı: bwrınğısı – Komp'yuter//rusizm//tehnika//termin; jañaşası – kämpüiüutä jäne kämip (käsibi jargon)//orıs şağatayı//tekinik// jäne ne törmün/ne töm/ ne törüm. 

Bir şağın söylemnen tört birdey orıs şağatayı wşırasadı. Bwdan qwtqaratın tek «Qoldanbalı matematika men qoldanbalı lingvistika», yağni, filolog – matematike, matematik – filologke aynaluı zaman talabı. Bwğan aynala almağandar qazaq tiliniñ mädenikontent jasauşı äm aymaqtıq, äm orıs şağatayınan arılatın til boluı üşin qam jemeuge tiis. 

Qoldanbalı matematika men qoldanbalı lingvistika wlt ömirinen öz ornın taba ma?

Qazir ana tilimizdi kamıptıq bağdarlamalar tiline aynaldıru üşin endi-endi ğana qadam jasalıp jatır. Bwl orayda filologtıñ – matematikanı müldem bilmeui, matematiktiñ – til zañdılıqtarın jete tüsine bermeui siyaqtı ülken bir problema tuındap otır. Qoğam wlttıq tildi qalıptastıratın da, damıtatın da, aymaqtıq märtebesin asıratın da tek matematikter ekenin wğınuğa tiis. İnternet qazaq tilinde söyleui üşin filologtar informatik-matematikterdiñ ığına jığıluı kerek. Qazaq ärpi men sözi birizge tüsip, özge tildi bilmeytin qazaq öz ana tilinde arab, qıtay, orıs, ağılşın, ispan, francuz jäne nemis tilindegi mätinderdi oqu üşin sapalı maşinalıq audarma jasaytın mätindik korpus ömirge keletin uaqıt jetti. Ol üşin Til Reforması latın jazuına layıqtalıp jürgiziluge tiis.

Osı bağıtta Filosofiya doktorınıñ (PhD) atağı üşin AMANDIQ JANQOJAWLI KARTBAEV «Razrabotka modeli i metodov statistiçeskogo maşinnogo perevoda s prilojeniem k kazahskomu yazıku» attı dissertaciya qorğadı. İzdenis bar, biraq osı wlttıq bağıt-maqsat äm mindetke qatıstı Ükimet pen Filologtar tarapınan ınta joq. Bwl tım-tırıstıq qanşağa deyin sozıladı!?

Qazir orıs tildi qandastarımız qazaq tilindegi materialdardı oqi almaydı. Sebebi qazaq tilin damıtuğa otız jıl boyı matematikter qatıstırılmay keldi. Maşinalıq audarma salası Müldem qolğa alınğan joq. Eşkimniñ alaş wlttıñ internet kontentin qalıptastıruşılardıñ käsibi audarma mektebin qwruğa at salısqısı kelmeydi. Enjarmız. Bärin bizge Ükimet qaulı-qararmen jasap beredi degen keñestik alañğasalıqtıñ arbauındamız. Bwl sen timeseñ, men timelik qaşanğa?! deyin jalğasa bermekşi. 

Biz osığan baylanıstı öz oyımızdı ortağa salıp otırmız. Sizder bwğan qanday alqalı keñes berer ediñizder! 

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

7 pikir