Jeksenbi, 31 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10858. Jazılğandar — 5220. Qaytıs bolğandar — 38
Jañalıqtar 1297 0 pikir 5 Jeltoqsan, 2011 sağat 05:00

Raqım Ayıpwlı. Ükimettiñ jasandı tosqauıldarı qandastar köşin qañtarıp otır

Biz şındıqtıñ jüzine tura qaraytın bolsaq, qazaq köşi qañtarılıp qaludıñ az-aq  aldında tur. Bwl jağdaydı dünie jüzi qazaqtarınıñ IV qwrıltayında  Prezident N.Nazarbaevtıñ özi de  soñğı eki jıl boyı köşip kelu kvotasınıñ orındalmağandığın  aşıq mälimdedi. Osı  jıldıñ ayaqtaluına da bar-joğı bir ayday uaqıt qalğandığına qaramastan, köşip kelu kvotasınıñ nebarı 33% ğana orındalğan. Demek, elge oralğan qandastarımızdıñ qatarı jıl ötken sayın azayıp otırğandığı aşı da bolsa şındıq. Atalğan qwrıltayda   Elbası «qwjat tapsıruda, tirkeuge twruda, azamattıq aluda qandastarımız kezdesetin türli kedergilerdi joyudı» qadap tapsırğan bolatın. Ökinişke qaray, Prezident tapsırmasın orındauğa bizdegi atqaruşı bilik asıqpaytın siyaqtı. Sebebi, ol kisi bwl sözdi osı jıldıñ alğaşqı jartısında ayıtqan bolatın. Mine jıldıñ soñğı jartısı da ayaqtaluğa jaqın, biraq bayağı jartas sol jartas küyinde qalıp otır.

Biz şındıqtıñ jüzine tura qaraytın bolsaq, qazaq köşi qañtarılıp qaludıñ az-aq  aldında tur. Bwl jağdaydı dünie jüzi qazaqtarınıñ IV qwrıltayında  Prezident N.Nazarbaevtıñ özi de  soñğı eki jıl boyı köşip kelu kvotasınıñ orındalmağandığın  aşıq mälimdedi. Osı  jıldıñ ayaqtaluına da bar-joğı bir ayday uaqıt qalğandığına qaramastan, köşip kelu kvotasınıñ nebarı 33% ğana orındalğan. Demek, elge oralğan qandastarımızdıñ qatarı jıl ötken sayın azayıp otırğandığı aşı da bolsa şındıq. Atalğan qwrıltayda   Elbası «qwjat tapsıruda, tirkeuge twruda, azamattıq aluda qandastarımız kezdesetin türli kedergilerdi joyudı» qadap tapsırğan bolatın. Ökinişke qaray, Prezident tapsırmasın orındauğa bizdegi atqaruşı bilik asıqpaytın siyaqtı. Sebebi, ol kisi bwl sözdi osı jıldıñ alğaşqı jartısında ayıtqan bolatın. Mine jıldıñ soñğı jartısı da ayaqtaluğa jaqın, biraq bayağı jartas sol jartas küyinde qalıp otır.

Endi soñğı jıldarı belgilengen kvotanıñ tolmauındağı sebepterge üñileyik. Turasına köşsek, bizdegi qwziretti bilik öz qandastarımızdıñ jağdayın jıldan jılğa qoldan qiındatuda. Aytalıq, Respublika Ükimeti eñ aldımen osıdan birqanşa jıl bwrın-aq eşbir negizsiz, sebep-sıltausız 1992 jılı 23-qırküyekte qabıldanğan «Şetelderdegi qazaq diasporası ökilderiniñ Qazaqstan Respublikasında bolğan kezinde äleumettik-ekonomikalıq jeñildiktermen qamtamasız etu turalı» №791 qaulısınıñ küşin joydı. Sonıñ kesirinen elge kelgen öz qandastarımızdıñ märtebesi kelimsektermen birdey bolıp qaldı.

Bwdan keyin, 1999 jıldan bastap qoldanısqa engen tağdır tälkegimen bölinip-jarılğan otbasılardıñ halıqaralıq adam qwqığı paktileri negizinde şetelderdegi tuıstarın özderiniñ jeke kepildigi arqılı şaqırtıp aluınıñ jolın japtı. Prezidenttiñ tapsırmasın ayaq-astı etip otırğan Ükimet halıqaralıq paktilerdi qaytsin?!  Ötken jıldıñ 14 säuirinde Prem'er-ministrimiz özi qol qoyğan №307 qaulısımen «Şeteldikterdiñ Qazaqstan Respublikasında boluın qwqıqtıq retteudiñ jekelegen mäseleleri» dep atalatın  2000 jılı 28 qañtarda qabıldanğan Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ №136 qaulısına özgertuler men tolıqtırular engizu arqılı elge keletin  qandastarımızdıñ Qazaqstan Respublikasındağı jağdayın mülde qiındatıp jiberdi. Sonıñ kesirinen vizasınıñ merzimi bitken san mıñdağan qandasımız sot şeşimimen elden quılıp, bes jıl merzimge deyin öz otanı Qazaqstanğa qaytıp oralu qwqığınan ayrıldı. Al elimizdiñ şetelderdegi diplomatiyalıq ökildikterinen  bauırlarımızğa beriluge tiisti vizanıñ jırı da jürek sızdatar bölek äñgime. Mine osınday, basqa emes, öz Ükimetimizdiñ tarapınan jasalıp otırğan jasandı tosqauıldardan keyin köşi-qon kvotasınıñ orındaluınan qalay ümittenuge boladı.Tipti, qwziretti orındar Elbasımızdıñ «türli kedergilerdi joyu» jönindegi tapsırmasınıñ kerisin istep otırğanına qarap «bwl qazaq köşine qarsı jasalıp jatqan sabotaj emes pe» eken dep te oylaysıñ.

Atalğan kemşilikter men kedergilerdi jaqında ğana taratılğan Parlament Mäjilisiniñ Bekbolat Tileuhan, Nwrlan Önerbay, Aldan Sımayıl qatarlı öz wltına janı aşitın depudattarı sol biik minbeden az kötergen joq. Tipti, Bekbolat Tileuhan osı mäselelerdiñ soñına şıraq alıp tüsti desede boladı. Biraq, nätije joqtıñ qası. Sebebi, bizdegi zañ şığaruşı biliktiñ atqaruşı bilik aldındağı salmağı adam ayarlıq halde ekendigine   közimiz jetti. Ükimet basşısı deputattar kötergen mäselelerge ünemi jürdim-bardım, şığarıp salma jauap jazudı ädetke aynaldırıp alğan. Tipti, keybir jauaptarı «men ne deymin, dombıram ne deydi» degenge wqsaydı.

Aytpaqşı, keyin kezde Bekbolat Tileuhan turalı sıpsıñ äñgimeler az aytılıp jürgen joq. Öz basım Bekbolat Qanaywlımen eki jılday qoyan-qoltıq jwmıstas, pikirles bolğan adam retinde aytarım, ol -- öz halqınıñ tarihın, ädebieti men önerin tereñ biletin jäne onı jan-tänimen süyetin, sonıñ jolında eş ayanıp qalmaytın memleketşil twlğa. Al birtalay deputattardıñ atı-jönin jwrt estigen de emes. Jaqında ğana taratılğan Parlament Mäjilisindegi 107 deputattıñ 33-i tört jarım jıl boyı bir de bir ret mäsele köterip, deputattıq saual joldamağan, 34 deputat  ne barı birden toğızğa deyin ğana saual beripti. Mine osınday qwramdağı mäjilismenderdiñ teñ jartısı orıntağına qayta oralatın bolsa ne bolmaq?!

San türli äkimşilik kedergilerden tıs, qazaq köşiniñ qwqıqtıq jağdayı da oñıp twrmaptı. Qarjı dağdarısınıñ jaña tolqını qayta soqsa, därmensizdik tanıtuımız mümkin dep tarap ketken sol mäjilismender jañadan qabıldağan «Halıqtıñ köşi-qonı turalı» jäne «Qazaqstan Respublikasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine halıqtıñ köşi-qonı mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırular engizu turalı»  QR zañdarı osı jıldıñ 16 tamızınan bastap resmi qoldanısqa endi. Atalğan zañ jobaların qabıldau barısında  wltımızdıñ bolaşağına jauapkerşilikpen qaraytın az sandı deputattardıñ ara tüsuiniñ arqasında, jaña zañda köptegen qayşılıqtı da tüyitkildi mäselelerdiñ oñ şeşimin tapqanı dau tudırmaydı. Biraq,  bir tañğalarlığı 2009 jıldıñ 30 jeltoqsanında  Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ  №2252- qaulısımen  Qazaqstan  Respublikası Parlamenti Mäjilisiniñ qarauına engizilgen «Qazaqstan Respublikasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine halıqtıñ köşi-qonı mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırular engizu turalı» QR Zañınıñ jobasında "Qazaqstan Respubikasınıñ azamattığı turalı" QR Zañınıñ 17-babına tömendegidey tolıqtırular jobası wsınılğan bolatın: «Osı baptıñ birinşi böligi 7) tarmaqşasınıñ erejeleri Qazaqstan Respublikası ratifikaciyalanğan memleketaralıq şarttardıñ küşi qoldanılatın, sonday-aq osı Zañnıñ 16-babınıñ birinşi böligi 1) tarmaqşasınıñ ekinşi abzacında körsetilgen jäne şetel azamattığınan bas tartu turalı notarialdı kuälandırılğan jazbaşa ötinişpen özderi azamatı bolıp tabılatın memlekettiñ azamattıq mäseleleri jöninde şeşim qabıldaytın lauazımdı adamına jügingen adamdarğa qoldanılmaydı.» Al, 16-babınıñ birinşi böligi  1) tarmaqşasınıñ ekinşi abzacındağı mına mätinge eşqanday özgerister men tolıqtırular engizu qarastırılmağan. Mätinde: «Qazaqstan Respublikasınıñ azamattığına  qabıldağan kezde kämeletke tolmağandardan, payım qabiletin joğaltqan adamdardan jäne Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti belgileytin tizbe boyınşa käsipterge ie jäne Qazaqstan Respublikası aldında erekşe eñbek siñirgen adamdardan, sonday-aq Qazaqstan aumağınan ketken adamdar men olardıñ wrpaqtarınan, eger olar tarihi Otanı retinde twraqtı twru üşin Qazaqstan Respublikasına qaytıp oralğan bolsa, olardan osı tarmaqşanıñ birinşi abzacında közdelgen şarttardıñ boluı talap etilmeydi»-delingen. Tüsiniksizi 2011 jıldıñ 22 şildesinde Prezident qol qoyğan,16 tamızdan bastap resmi qoldanısqa engen  №478 «Qazaqstan Respublikasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine halıqtıñ köşi-qonı mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırular engizu turalı» QR Zañında: «Sonday-aq Qazaqstan aumağınan ketken adamdar men olardıñ wrpaqtarınan, eger olar tarihi Otanı retinde twraqtı twru üşin Qazaqstan Respublikasına qaytıp oralğan bolsa»-degen mätin alınıp tastalğan.

Qoldanısta zañnan atalğan mätinniñ alınıp tastaluı elge oralğan qandastarımızğa ülken qırsıq bolıp jabıstı.  Sodan beri elge oralğan  qandastarımızdan QR-nıñ azamattığın aluğa qwjat tapsıru kezinde İşki İster organdarı şetel azamattığınan şıqqanı ne sol eldiñ azamattığı toqtağanı jaylı anıqtama talap etetin bolğan. Osı bir kederginiñ kesirinen san mıñdağan qandasımız azamattıqqa qwjattarın räsimdey almay sarsañğa tüsip jür.

Joğarı biliktegiler bwl jağdaydan mülde beyhabar siyaqtı. Keşe ğana Astanada ötken  2009-2012 jıldar aralığında adam qwqıqtarı salasındağı wlttıq is-qimıl josparınıñ orındaluına arnalğan döñgelek üstelde  Prezident janındağı adam qwqıqtarı jönindegi komissiyanıñ hatşısı Tastemir Äbişev mırza: «Biılğı jıldıñ şildesinen bastap «QR azamattığı turalı» zañğa tüzetuler küşine endi, olarğa säykes oralmandardıñ azamattıqtı alu jüyesi oñtaylandı.  Üş aydıñ işinde köşi-qon policiyasınıñ departamentteri olarğa jäne bwrınğı odaqtıq respublikalardıñ bwrınğı azamattarına eger Qazaqstan aumağında tuğan-tuıstarı bolsa, twruına jäne twru merzimine qaramastan, olar Qazaqstan Respublikasınıñ azamattığın oñtaylandırılğan tärtippen beredi»-dedi. Hatşı sözine qwlaq türgen adam qandastarımızdıñ azamattıq aluı barınşa jeñildepti, eşqanday kedergi qalmağan eken ğoy degen qortındığa keleri sözsiz. Şındığında, «QR azamattığı turalı» zañına engizilgen tüzetulerge säykes  elge oralğan qandastarımızğa «jeñildetilgen tärtippen azamattıq beru» jäne «mälimetterdi qarau merzimi üş aydan aspau» kerektigi jönindegi tarmaqşalardıñ bar ekeni ras. Biraq, bwl jerde mäsele azamattıqqa qwjattarın tapsırğan qandastarımız jäyli emes, sol qandastarımızdıñ azamattıqqa qwjat tapsıruına kedergi bolıp otırğan kezdeysoq özgerister haqında bolıp otır. Tastemir Äbişev mırzanıñ atalğan pikirinen   Prezident janındağı joğarı lauazımdı qwqıq qorğauşılardıñ özi qazaq köşiniñ qwqıqtıq jağdayına köp üñilmeytindigin köruge boladı.

Qalıptasqan erejege säykes, Qazaqstan  Respublikası Parlamenti Mäjilisiniñ qarauına engizilgen  zañ jobasına ğana özgerister men tolıqtırular engizu qwzıreti Mäjilis deputattarınıñ qwzırında bolatın. Öz basım osı zañ jobasına baylanıstı redakciya jasalğan barlıq  salıstırma kesteni süzip şıqsam da, deputattar tarapınan däl osı mätindi alıp tastau jäyli wsınıstı kezdestire almadım. Mwnda qoldanıstağı zañğa QR Parlamenti Mäjilisiniñ qarauına QR Ükimeti tarpınan engizilgen  zañ jobasında joq özgeristiñ enip ketui aqılğa simaydı.  Demek, bwl söz joq mısıq tileuli bireulerdiñ Zañğa qasaqana jasağan reyderligi, jımısqı, qılmıstı äreketi ekendigi dausız.

Biz qazaq köşin kölikti etemiz desek, köşke kedergi bolıp otırğan äkimşilik jäne qwqıqtıq kedergilerdiñ naqtı şeşu joldarın ayqındauğa tiispiz. Joğarıdağıday qwqıqtıq kedergilerdi joyumen alda saylanatın Parlament Mäjilisi aynalısa jatar. Al, äkimşilik kedergilerdi joyu üşin eñ aldımen şetelderde twratın qazaq diasporasınıñ tarihi otanımen qarım-qatınasın küşeytu maqsatında 1992 jılğı №791 qaulını qayta jañğırtıp, tolıqtırıp qabıldau kerek. Bwl qaulı şetelde twratın etnikalıq qazaqtardıñ Qazaqstanğa emin-erkin kelip ketuine jäne osında birjolata qalıp qoyuına mümkindik beredi. Bwdan tıs Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ «Şeteldikterdiñ Qazaqstan respublikasında boluın qwqıqtıq retteudiñ jekelegen mäseleleri» jönindegi 2000 jılğı 28 qañtardağı №136 qaulısına  qandastarımızdıñ Qazaqstandağı qwqıqtıq jağdayına baylanıstı oñ özgerister men tolıqtırular qajet dep esepteymin. Atap aytqanda, etnikalıq qazaqtar öz otanında ögeylik köruge tiis emes. Basqa kelimsektermen birdey qarauğa tipti de bolmaydı. Bwdan tıs, 2004 jıldıñ 4 säuirindegi QR İşki İster ministrliginiñ №215, QR Sırtqı ister ministrliginiñ 2004 jılğı 14 säuirdegi № 08-1/93 jäne QR Köşi-qon jäne demografiya agenttiginiñ 2004 jılğı 14 säuirindegi №35-P birlesken bwyrığına da säykestik özgerister engizu kerek. Sebebi, atalğan birlesken bwyrıqta şetel azamattarınıñ Qazaqstanğa jeke sapar jäne iskerlik babımen keluge baylanıstı qwqıtıq tärtipter ğana ayqındalğan. Al halıqaralıq paktilerge säykes bölinip-jarılğan otbasılardıñ öz tuıstarın şetelderden Qazaqstan Respublikasına otbasımen birjolata köşirip aluınıñ  qwqıqtıq jağdayı müldem eskerusiz qalğan. Sonıñ kesirinen elimizde jäne şetelderde twratın jüz mıñdağan bölinip-jarılğan otbasılar bir-birimen özderiniñ täuelsiz otanında qauışuı mümkin bolmay otır . Al, el Parlamenti  ratifikaciyalağan adam qwqıqtarı jönindegi halıqaralıq paktilerde bwl mäsele äldeqaşan şeşilgen bolatın.

Mwnda Qıtayda twratın qazaqtardıñ jağdayı basqa elderge mülde wqsamaytındığın täpteştey tüsindiru asa qajet sekildi. Sebebi,bizdegi lauazım ieleriniñ köbisi Qıtaydıñ Tibet pen Şınjañğa qatıstı qatañ sayasat wstanatındığın, qandastarımızdıñ arnayı şaqırusız şetelge şığuğa arnalğan tölqwjattı ala almaytındığınan habarsız. Tipti, tölqwjat alğan künniñ özinde, Qıtaydıñ eşbir zañı tiım salmasa da olardıñ oqu jasındağı balalarına tölqwjat berilmeydi. Oğan tek arnayı köşi-qon şaqırtuı kerek. Mwnda da adam qwqıqtarı jönindegi halıqaralıq paktilerde säykes bölinip-jarılğan otbasılar nemese tike tuısqandarınıñ köşi-qon şaqırtuı boluı şart.

Ärine, köşi-qon mäselesi - 1,5 mlrd. adamı bar alıp el üşin eşqanday jañalıq emes. Qıtayda jılına 100 mıñdağan adam köşip kelip jäne köşip ketip jatadı. Bwl jöninde Qıtayda öz azamattarınıñ şetelge şığuın, tipti sol elde qonıstanıp qaluın retteytin zañ-erejeler äldeqaşan qabıldanğan bolatın. "Qıtay Halıq Respublikası azamattarınıñ şekaradan kirip-şığuı turalı" QHR Zañınıñ 5-babında: "QHR azamattarı jeke jwmıstarımen şekaradan şığatın bolsa, özi tirkeude twrğan qala nemese audandıq qoğamdıq qauipsizdik (işki ister) organdarına ötiniş jasaydı. Osı zañnıñ 8-babında körsetilgen jağdaylardı qospağanda, barlıq ötinişter qanağattandırıladı. Qoğamdıq qauipsizdik orındarı Qıtay azamattarınıñ jeke saparmen şekaradan şığu ötinişin belgilengen şekti merzim işinde qanağattandıru ne qanağattandırmau jöninde şeşim şığaruğa jäne onı ötiniş iesine habarlauğa mindetti". Jäne atalğan Zañdı "atqaru erejesiniñ" 2-babında: "Bwl atqaru erejesi Qıtay azamattarınıñ jeke jwmıstarımen şekaradan şığıp-kiruine qoldanıladı. "Jeke jwmıs" degenimiz: qonıstanu, tuısşılau, dos-jarandarına qonaqqa baru, mal-mülikke mwragerlik etu, öz qarajatımen şetelge oquğa baru, jwmısqa ornalasu, sayahattau jäne basqa da jeke jwmıstarın meñzeydi". 4-babında qajetti qwjattardıñ tizimi berligen: "Osı atqaru erejesiniñ 3-babınıñ 4-tarmağında aytılğan arnayı kuälik degenimiz:
1. Şetelge şığıp qonıstanuşılar qonıstanatın jerdegi tuıs-tuğandarı men dos-jarandarınıñ kelisilgen qonıstanuğa şaqırğandığı jönindegi kuäligi nemese baratın memleketiniñ (qwziretti organdarınıñ) olardıñ qonıstanuın rwqsattağandığı jönindegi kuäligi.
2. Şekaradan şığıp tuısşılau, dos-jarandarına qıdırıp baruı üşin sol şaqırtuşı jaqtıñ şaqıru kuäligi boluı kerek". Jäne osı erejeniñ 5-babında: "Qala, audandıq, qoğam qauipsizdik (işki ister) organdarı şekaradan şığuı jönindegi ötinişke 30 kün işinde, al şalğay, qatınası qolaysız jerlerge 60 kün işinde ötinişiniñ qanağattandırılğanı nemese qanağattandırılmağanı jöninde şeşim şığarıp, ötiniş beruşiniñ özine habarlauı şart". Bwğan qosa "Qıtay Halıq Respublikasınıñ Otanğa oralğan diaspora ökilderi jäne olardıñ tuıs-tuğandarınıñ qwqıq müddesin qorğau turalı" QHR Zañınıñ 2-babında azamattardıñ tuıstıq qatınası jöninde mınaday anıqtama berilgen: "Tuıstar degenimiz - jwbayı, äke-şeşesi, wl-qızdarı, wl-qızdarınıñ jwbayı, äpeke-qarındastarı, ağa-inileri, atası men äjesi, nağaşı atası men nağaşı äjesi jäne olardıñ wl-qızdarı, nemereleri, nağaşı nemereleri jäne bağıp-qağu qatınastarı bar basqa da tuıs-tuğandarı". Al atalğan zañnıñ 17-babında: "Otanğa oralğan Qıtay diaspora ökilderi (oralmandarı) jäne şeteldegi Qıtay diasporaları öz tuıs-tuğandarımen barıs-kelis jasau, hat-habar alısuı zañmen qorğaladı" dep körsetilgen. Ökinişke qaray, qazaqtar jii qonıstanğan ŞUAR aumağında tayğa tañba basqanday ayqın jazılğan osı zañ baptarı naşar jwmıs isteydi. Eger bizdiñ diplomattarımız osı zañ baptarı ayasında qıtaylıq äriptestermen sındarlı kelissözder ötkizse, ol jaqtağı ağayındardıñ elge oraluı jeñildey tüser edi. Bwl - Qıtaydağı qandastarımızdıñ köş tiegin ağıtudıñ bügingi kündegi eñ tiimdi jolı.

Raqım Ayıpwlı,

«Jebeu» Respublikalıq

Qoğamdıq Birlestiginiñ

atqaruşı direktorı

«Abay-aqparat»

0 pikir