Düysenbi, 10 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 99442. Jazılğandar — 72523. Qaytıs bolğandar — 1058
Aqmıltıq 1814 10 pikir 8 Şilde, 2020 sağat 15:02

Elşi emes, er kerek!

Uinston Çerçil' mırza demokratiyanıñ bilik nısanınıñ naşar türi ekenin, biraq adamzat äzirşe odan jaqsı eşteñe oylap tappağandığın aytqan. Al filosof Platon: «Kez-kelgen demokratiya tübinde diktaturağa aynaladı», dep sanağan. Ondaydı boldırmau üşin qayta örleu zamanındağı Djon Lokk, Şarl' Montek'e siyaqtı ağartuşılar biliktiñ bölinuin, yağni memlekettik basqarudağı tejeu-teñestiru jüyesin oylap tapqan. Sondıqtan, elde halıqtıq bilikti ornata otırıp, diktaturağa aynalmay, wlttıq müddeni qorğaytın sayasattı qamtamasız etetin birden bir jol ol – biliktiñ üş tarmaqtı täuelsiz instituttarınıñ jüyeli jwmıs isteuin qamtamasız etu. Basqa jağdayda eldiñ sayasi-ekonomikalıq vektorı bilikte otırğan adamnıñ jäne onıñ komandasınıñ közqarasına täueldi boladı jäne onıñ qwrbanına aynaladı. Elimizde qalıptasqan sayasi ahualdı osı twrğıda qarastırğan dwrıs.

Keybir anglo-saksondıq qwqıqtıq jüyelerde prokuror qızmetin atqarğan twlğa sot qızmetine auısqısı keletin bolsa, belgili bir uaqıt aralığında advokaturada jwmıs isteui kerek degen talap kezdesedi. YAğni, prokurorda ayıptau közqarası dağdığa aynalıp ketedi. Al sot qızmetine qoyılatın ob'ektivti talapqa say boluı üşin ayıptaluşını qorğap üyrenu kerek. Bwl – qızmettik mindettemelerdiñ sipatına baylanıstı adamnıñ oylau jüyesinde şablondar qalıptasatının ayğaqtaytın bir mısal. Al käsibi diplomattıñ qanday qasietter men qabiletterge ie boluı kerek ekeni köpşilikke mälim. Mısalı, diplomat ortalıq bilik bekitken közqarasqa säykes äreket etedi de, öz pikirin qoldanudı mümkindiginşe azaytadı. Diplomattıñ käsibi – ıñğaysız swraqtarda, qitwrqı mäselelerde ötirik bolsın, sofistikalıq ädistermen bolsın, joğarıdan berilgen poziciyanı qorğay otırıp, söylesip otırğan adamdı renjitip almauğa negizdelgen. Osı orayda Prezident qolına şınayı bilikti şoğırlandırğan toptar men aşınğan halıqtıñ arasındağı diplomatqa wqsaydı. Bwl, ärine, meniñ jeke pikirim. Biraq, Qasım-Jomart Kemelwlınıñ sırtqı jäne işki sayasattağı keybir şeşimderine onıñ käsibi dağdıları äser etui mümkin ekenin bayqaymız.

Dälel kerek pe? Prezidenttiñ Qırım märtebesine qatıstı: «Anneksiya degen Qırımğa qatıstı tım auır söz...», - degen mälimdemesi Qazaqstannıñ wzaq merzimdi qauipsizdik mäselesine äser etui mümkin. 1973 jılı Franciyanıñ Tınıq mwhitta yadrolıq qarudıñ sınağın wyımastırğanına qarsı Avstraliya men Jaña Zelandiya BWW Halıqaralıq sotına jügingen bolatın. Sot öziniñ şeşiminde Franciyanıñ yadrolıq sınaq jasaudan bas tartqanı jöninde mälimdeme jasağan. Ol mälimdeme Franciya üşin mindetteme bolıp sanaladı dep şeşken. YAğni, memleket basşısı belgili bir halıqarlıq qwqıqta orın alğan oqiğa turalı  auızşa bolsın, mälimdeme jasasa, ol memlekettiñ resmi wstanımı retinde moyındaluı äbden mümkin. Al Qazaqstanğa Qırım tübeginen kelgen tauarlar Resey emes, Ukraina aumağınan eksporttalatındıqtan EEO-nıñ müşesi emes el tauarı retinde kedendik räsimdelu kerektigin belgileytin birneşe sot şeşimderi bar. Osılayşa Qazaqstan Qırımdı Ukraina aumağı retinde moyındasa, ol jaqtağı özin-özi anıqtau qwqığına negizdelgen referendumdı moyındamauı kerek. Ol jağdayda anneksiya termini bwl jağdayğa äbden keledi. Osı orayda Qazaqstan diplomatiyalıq beytaraptılıqtı wstanıp otır. Biraq tarih kuä, zaman özgergenimen Reseydiñ sırtqı sayasatınıñ modeli 2008 jıldan bastap qaytadan agressivti bağıt alıp, öziniñ müddesi bar aymaqtarda aşıq öktemdik sayasatın jürgizude. Erteñ jerimizdiñ bir böliginen ayırılıp jatsaq «anneksiya» sözi auır boladı ma, jeñil boladı ma?! Oylana beriñizder...

Endi de fakto Reseydi jiırma jıl basqarıp otırğan V. Putin mırza tarihi ädilettilik turalı äñgimeni tağı bastadı. Aldında ol kisiniñ qazaqtıñ memleketteligi turalı pikiri el qazınasına üş milliard teñge köleminde auırtpalıq tüsirip, wlan-asır toy wyımdastıruğa mäjbürlegen bolatın. Osı jolı Prezidentimizdiñ Mäskeude ötetin äskeri şeruge barudan bas tartuı jeter edi. Biraq, bizdiñ taraptan eşqanday jauap bolmadı. ­Öziniñ sayasi reytingisin köterudi körşi memleketke qısım jasaytın qwral retinde qoldanu üşin Resey TMD aumağında birneşe «qatırıp tastalğan qaqtığıstar» (Qarabah, Prednestrov'e, Donbas) wyımdastıruğa müddeli bolğan. Onday «bwzaqı» körşiniñ tilin tabudıñ jolı retinde biz «Bäke, siz keremetsiz ğoy» sayasatın qoldanıp kele jatqandaymız. Onıñ qanşalıqtı nätijeli bolatının köre jatarmız...

Tağı bir derek. Ekinşi twlğanıñ sanalı äreketiniñ nätijesinde seniñ mülkiñe zalal kelse, onday twlğağa basqa şaralar qoldanılmasa da, keltirilgen zalal kölemindegi somanı öndirip aluğa qwqılı ekeni aqiqat. Özbek körşilerimiz su tospası bülingen kezde öz egistikterin qwtqarıp qaluı üşin artıq sudı bizdiñ jerge jibere saldı. Sonıñ kesirinen üyler qiradı, mal qırıldı, egistik alqabı sudıñ astında qaldı. Ökinişke qaray, äli künge deyin keltirilgen zalaldıñ kölemi anıqtalğan joq. Biraq, onday sommanı özbek körşimizden öndirip aluğa qwqıqtıq negiz bar edi. Alayda, aynalıp kelgende ol mäsele eki prezidenttiñ arasındağı telefon arqılı äñgimemen şeşilip ketti. Reseydiñ oligarhı özi qalağan kölemde qarajat jiberetinin habarladı, Özbekstan özi qalağan kölemde jwmısşıların jiberdi. Onday «kömek» zardap şekken aumaqtardı qalpına keltiruge bölinetin el qazınasınıñ şığınınıñ qay böligin jabatını belgisiz. Osılayşa el byudjetiniñ bir tiının şığarmay äreket etu mümkindigi bola twra, öz qaltamızdan aqşa şığaruğa mäjbür boldıq. Ne degen esepke joq el edik?!.  Bwl jerde transmemlekettik özenderdi paydalanu jöninde halıqaralıq konvenciya bar ekenin eskeru kerek. Özbekstan da qol qoyğan bwl qwjat boyınşa olar Qazaqstannıñ kelisiminsiz suğa tospa jasauğa qwqıları joq edi. Soğan qaramastan özbek ağayındar sudı bekitip alıp, wzaq jıldar boyı elimizdiñ bir aymağın zar qaqsatıp keldi emes pe... Endigi mäsele – körşilerimiz su tospasın qalpına keltiredi me, joq pa?! Oğan bizdiñ Prezidentimiz elşi retinde jauap beredi me, älde memleket müddesin birinşi orınğa qoyadı ma, mäsele osılay qoyılıp otır!

Tağı da  sol «Täuelsiz memleketter dostastığı» dep atalatın wyım mäselesi... Halıqtıñ arasında eleuli qarsılıq bolğanına qaramastan kezinde kedendik odaq qwrıldı. Ol odaqtıñ qaybir müşesiniñ halqına tüsinikti bola qoymağan keyingi transformaciyası da jürgizilip jatır. Euraziyalıq ekonomikalıq odaqtı qwru turalı 77 bettik şarttı oqıp körgen qazaqstandıqtar da köp emes şığar. Belorussiyanıñ qazirgi basşısı Lukaşenko mırza odaqqa qatıstı sın aytqanda qay taraptıñ müddesi şektelip jatqanı birden tüsinikti bolıp qaladı

Eldiñ işki sayasatında ne bolıp jatqanın tüsinu üşin joğarğı isteblişmentte insaydı bar, sayasattanuda mamandanğan adamnıñ boljamdarına senuden basqa eşteñe qalmasa, Qazaqstannıñ sırtqı sayasatında qabıldanıp jatqan şeşimder qanday negizde jasalğanın bilu tipti elitağa ğana qol jetimdi bolıp otır. Qanday da bir eleuli özgeris sayasatın jürgizu üşin sayasi erik qajet. Sayasi erikke serpilis qajet, halıqtıq qoldau boluı şart. Al halıqtıñ qoldauı üşin jay wran retindegi propaganda emes, tüsinik bolğanı jön. Bizge şınımen bolıp jatqan mäseleniñ barlıq qırın aşıp berip, elimizdiñ müddesi qayda jatqanın körsetse, halıq onday basşınıñ soñınan eredi. Halqıñnıñ qoldauı bolsa, meniñşe, eñ batıl qadamdarğa baruğa boladı. Basqa jağdayda «sen timeseñ men time», «jırtıqtı jamau» sayasi tehnologiyaları qoldanılatın irkilu ne toqırau mäselesi orın aladı. Jeke öz basım osı eldiñ azamatı retinde özimdi qanday da bir memlekettiñ sayasatına äser ete alatın adam retinde sezinbeymin. Köptegen şeşimderdi, äsirese kadrlıq mäseleni qoljetimdi aqparattıñ joqtığına baylanıstı tüsinbeymin. Şikizat eksportına täueldilikten şığu bağıtındağı nätijeli äreketterdi körmedim. Azamattıq qwqıqtarım, sonıñ işinde jeke menşikke qolswğılmauşılıq qamtamasız etiletinine senbeymin. Bwnıñ bäri meniñ sayasi beytaraptığıma alıp keledi. Osınday beytaraptılıq elimizdiñ öz äleuetin, potencialın tolıqqandı jüzege asıra almauınıñ eleuli sebepteriniñ biri.  Öz elimde jaldamalı päterde twrıp jatqan adam siyaqtı bir sezim osıdan, şetelge jastardıñ ağıluı da osıdan. Kez-kelgen wzaq merzimdi diskriminaciya radikalizaciyağa alıp keledi. Qorday men Almatı oblısındağı etnikalıq janjaldıñ da sebepteri osıdan. Qazaqstan halqı tügeldey memleketti bileuden şettetilgen. Olardıñ 70 payızı qazaqtar. Sayasi erikti bildirudiñ basqa jolı bolmağandıqtan osınday osal nüktelerde halıqtıñ narazılığı  payda boladı jäne demokratiyanı qamtamasız etetin institucionaldı reformalar orın almağan jağdayda äleumettik teñsizdiktiñ negizinde, etnikalıq negizde, dini jäne t.b.  negizde janjaldar orın ala beredi. Al elimizdiñ ekinşi Prezidentiniñ işki sayasatı da jartılay, şala şaralarğa tolı. Mitingterdi ötkizu tärtibin «habarlauşı» sipatqa köşiretinin jariyalağanımen qabıldanğan zañ bäribir şekteulerdi saqtap qaldı. Sayasi partiyalar qwru tärtibindegi özgerister qolıñdağı eki kisenniñ birin şeşumen teñ. «Estitin memleket» twjırımdaması el nazarın kişigirim auqımdağı, tipti keyde twrmıstıq deñgeydegi mäselelerge bwrıp qoydı. Eldegi qarajat ekonomikağa qızmet etudiñ orınına, kem degende Astana qarjı ortalığına jiberiludiñ ornına äli de şet eldik offşorlarğa ağılıp jatır. Eldiñ bastı strategiyalıq bağıtı ayqın emes, mwnay bağasınıñ qwldırauı, pandemiya, ekonomikanıñ diversifikaciyalanbauı kesirinen bastalğalı jatqan dağdarıstan şığudıñ aytarlıqtay josparı wsınılmağan. Kömirtekti otınğa swranıs twraqtı türde qwldırauda. Qıtay men AQŞ arasında ekonomikalıq soğıs bastalğalı twr. Endigi mwnay elge azıq bolmaytın zaman keldi jäne biz oğan dayın emespiz. Osınday qiın qıstau uaqıtta elge tübegeyli wstanımı bar, bağdarı bar bileuşi sayasi küş kerek. Auırğandı däri berip emdeytin emes, isikti kesu kerek jerde kesetin, wlttıq ruhtı jandıratın köşbasşı qajet. Sayasi beytaraptılıq qayda jeteleytinin otız jıldıq tarih körsetti. Condıqtan bizge elşilik qızmetti tereñ meñgergen twlğa ğana emes, elim deyitin er kerek!

Sırım Äbil,

halıqaralıq qwqıq magistri.

Abai.kz

10 pikir