Dýysenbi, 28 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107775. Jazylghandar — 102736. Qaytys bolghandar — 1699
Ádebiyet 1936 4 pikir 19 Mausym, 2020 saghat 14:50

Qytay postmodernistik әdebiyeti 

1976 jyly QKP-nyn eks premier-ministri Juynlay ólgende Tiyanianmin alanyna shyghyp, halyq әr týrli ólender jazylghan jazbalar men aza tútu taqtayshalaryn alyp shyghyp, birinishi sәuirden besinshi sәuirge deyin jyr jyrlap ólendetti, biylikke narazylyqtaryn bildirdi, 4 sәuirde Bey jiyn, Shan hay, Han jou, Nan jiyn, U han, Jyn ju qatarly qalalarda 2 million adam alangha jinaldy. 1500-den astam ólen jinaldy.

1978 jyly jeltoqsanda Dyn Shiyaupin biyligi ornap, ekonomikalyq reforma men «ashyq esik sayasatyn» jýrgizu turaly sheshimin jariyalaghannan bastap (Qytay Kommunistik Partiyasy Ortalyq Komiytetinin III plenumy 11-shaqyrylymy) 1989 jyly 4 mausymdaghy Tiyanianmin alanyndaghy oqighagha deyingi aralyq «jana kezen» dep ataldy. Búl kezende 1919 jylghy 4 mamyr Qozghalysy kezinde payda bolghan jana mәdeniyet pen «mәdeniy tónkeriste» qirap qalghan adamiy qúndylyqtardy qalpyna keltiru jәne batys әdebiyeti men onyn kórkemdik, estetikalyq tәsilin ózine ýlgi etti. 

1979 jyl qazan ayynda QKP-nyn 4-shi kezekti mәdeniy jinalysyn ótkizdi. Onyn qúttyqtau sózin Dyn Shiyau Pin sóz sóylep, әdebiyetke tikeley, naqtyly tapsyrmalar berdi, әdebiyet ózinin zandylyghy boyynsha damyp  otyruy kerek dedi. Ádebitke syilyq beru, qalamgerlerdi syilau, olargha qarjylay syilyq beru mәselesi ortagha qoyyldy. Qytay jazushalar odaghy en jaqsy әngimeler men en ýzdik romandargha Mau Dýn atyndaghy әdebiy syilyq berudi, tarihiy dastandargha Yaau Shýegin atyndaghy әdebiy syilyqty berudi, kino salasyndaghylargha Sha Yan atyndaghy әdebiy syilyqty berudi, drama maytalmandaryna Sau uy atyndaghy syilyqty berudi, Beyjiyndik shygharmalargha Lau Shy atyndaghy әdebiy syilyqty berudi, búdan syrt povesti, ocherk, ólen, san un, aralaspa әdebiyet, audarma maytalmandaryna LuShyn atyndaghy әdebiy syilyqty berudi úyghardy. Múnyn ishinde MauDyn jәne Lu Shýn atyndaghy syilyqtar memlekttik dengeydegi óte ýlken syilyqtar bolyp bekitildi. Sonymen qatar ólke (rayon) dengeyinde Jau Shauli atyndaghy әdebiy syilyq, Bin Shyn atyndaghy әdebiy syilyq, GoMoro atyndaghy syilyqtardy qytay jazushylar odaghy bekitti. Mau Dýn atyndaghy әdebiy syilyqtyn tarihy da úzaq, aqshasy da qomaqty, jazushylargha qoyylatyn talaptary da joghary, sondyqtan múny qytaydyn Nobeli әdebiyet syilyghy dep ataydy. 1982 jyly en alghashqysyn Jou Kchin «Shuy Mau jәne onyn qyzdary» degen romanymen enshilese, 1988 jyly Lu Yau «Qarapayym dýniye» romanymen aldy. 1994 jyly Chyn Júnshy «Aq búghyly sahara», 2000 jyly Alay men Uan Ani iyelenedi, 2008 jyly Ja Pinau men Mәy Jya iyelendi.

Osydan keyin әdebiyettin janasha teoriyalary qalyptasty, múnda jalpy shygharma qúrylysyna mәn beruden syrt toqtaytyn jerde toqtau, aytatyn dýniyeni tolyq aytu kózge ústaldy. Janasha qún kózqarasy qalyptasyp, tabighatty janasha tanu, qoghamdyq ghylymdargha qayta taldau jasau baghyty qolgha alynyp, әdebiyet mýlde janaryp damugha bet aldy. Adamgershilikti jyrlau, túlghalardy kórsetu basty әdebiy taqyryp retinde taldandy. Sonymen birge jazushy kóz aldyndaghy qoghamnyn ózgerisin jazudy taqyryp etti.

1980 jyldardaghy Qytay әdebiyeti óz oqyrmandaryn san qyrly baghytqa bastaghan erekshe tendensiyalar, aghymdar men stiliderinin payda boluyna jol ashty, qyzyqty shygharmalar oqyrmandy magnittey ózine bauray aldy. Álemdi tanghaldyryp, tamsandyryp otyrghan Mo Yan - osy kezennin jazushysy.  

1985 jyldan bastap qytay jana zaman әdebiyeti ózgeshe damudyn jana satysyna kóterildi, aytalyq, «jaraly әdebiyet», «keri oylau әdebiyeti», «tamyryn izdeushiler» qatarly әdebi aghymdar qalyptasyp, qytay qalamgerleri óz últtyq qúndylyqtaryn izdep, ony úlyqtay bastasa, endi oghan mýlde úqsamaytyn «reforma әdebiyeti», «post-modernism әdebiyeti», «alda jýrgender», «erkin oyshyldar әdebiyeti», « qala әdebiyeti», «dala әdebiyeti», «aqyldy jastar әdebiyeti», «әyelder әdebiyeti», «biznes әdebiyet», «sheneulik әdebiyet», «ghalamtor әdebiyeti» degen kóptegen  әdebi aghymdar men ýrdister qalyptasty.  

Ádebiyette eki ýlken baghyttyn tóbesi kórindi, bir top últtyq dәstýrge qaytu, tamyrymyzdy tauyp, әdebiyet arqyly halyqty tәrbiyeleyik dese, endi bir toptaghylar әdebiyet jalpy qoghamnyn shyndyghyn bolghan-bolghan kýyinde jetkizu kerek, oqyrman óz qalauy boyynsha keregin alady dep qarady. Jalpy qalay bolghanda da, qytay әdebiyetinde endi batystyn qúndylyqtaryn dәripteu tómendep, ózderinin últtyq tórkinin qayta tapty, ejelgi kisilik qúndylyqtardy dәriptey bastady, ýlken « Evropalyq mennin» ornyna kishireygen « qytay meni» auysty. Demek búl kezen qytay әdebiyetinin ózegine qayta oralghan kezeni, sonymen birge estetika janaryp, erkin oylau damydy, әdebiyet shynymen de ishki tónkeristi basynan ótkerdi, ólenderde san aluan formagha endi. Jazushylar men aqyndar búrynghydan ózgeshe san taqyryptarda qalam terbedi. 

«Jaraly әdebiyet». Búl әdebi aghym aty aytyp túrghanday qytaydaghy 1966-1976 jyldar aralyghyndaghy mәdeniyet tónkerisinde ishte payda bolghan jarany, qayghy-múndy jazdy. 1977 jyldyn qarasha ayynda Lyu Shinudyn  halyq әdebiyeti gәzetine «班主任»(Synyp jetekshim) atty әngimesi jariyalandy,  1978 jyly tamyzda Lu Shinhuanyn «伤痕»(Jara) degen әngimesi jarq ete týsti.  Osy eki әngimeden keyin qoghamdaghy bar shyndyqtyn beti ashylyp, memleket kóleminde talqy óristedi. Artynsha  Son Unshiydin «Tam týbindegi bala», Chyn Shyshýydyn «Kishkentay qalashyqtaghy genaral», Jin Jiyenin «Orman arasynan kelgen bala» Zon Pudyn «Men kim», Fen Jisaydin «A», Mo IYnpynnyn «General ýni», Chyn Gokaydin «Men ne isteuim kerek?», Jyn Inyn «Ýyenki» atty әngimeleri janbyrdan keyingi jauqazynday qaulady.

«post-modernism әdebiyeti» 1978-1979 jyldarda osy zaman qytay әdebiyeti qalyptasyp, 1984 jyldan bastap «post-modernism» әdebiyeti boy kórsetti. Búl týrdegi әdebiyettin basty ereksheligi - adamdar erkindigi, tendigi, qadir-qasiyetin jazu. Búghan Dәy Huiynnyn «Adamdar –au, adamdar», Jiyan Shiyannyn  «Mahabbat degen tausylmas taqyryp», Ru Jyjiydin «Redaktordyn qateliginen ketken әngime», Jiyan Jiyenin «Pan dan», Tie Niynnyn «O, qar», Fyn  Jiy saydyn «Úzyn boyly әyel men myrtyq boyly kýyeui» atty shygharmalary post-modernism әdebittin alghashqy qarlyghashtary sanalady. 1984 jyly «Batystyn qazirgi zaman әdebiyetinin mәseleleri boyynsha talqy» atty ghylymiy maqalalar jinaghy qytay halyq baspasynan shyqty. 1980 jyldan bastap qytaygha Gabriyeli Garsiya Markes taghy basqa da ataqty osy zaman shetel jazushylary qytaygha tanymal bola bastady. Shetel osy zaman  jazushylarynyn tandamaly ýzdik shygharmalarynyn audarmalary qytayda qayta-qayta basyldy. Sonymen birge osy shygharmalargha baylanysty kózqarastaryn bildirgen әdebiyettanushy, synshylardy atamasqa bolmaydy, Uan Niyn, Ay Kishi, Uan fen jyn, Jau Ipan, Chyn Nin qatarlylar. Búdan syrt sheteldik ghalymdar  Shan Dún, Shan Shi, Bey jin unversiyteterine kelip,  leksiya oqydy. Mine osylay qytayda «post-modernism» әdebiyeti resmiy qalyptasty.

«Tamyryn izeushiler» baghytyndaghy  modernistik әdebiyet  jәne «alda jýrgen jazushylar» toby. 1985 jyldan keyin  әdebiyette syn janry óte qatty damydy, әsirese qytay jazushylary batystyq әdebiy teoriyagha, batys qoghamynyn janasha oylauyna mәn berdi, 1985 jyldy «әdebiyet teoriyasy jyly», «әdebiyet әdistemesi jyly», «mәdeniyet jyly» deuge bolatyn jyl boldy. 1985 jyly Han Shaugýn «Jazushy» jurnalynyn №4 basylymynda  «Ádebiyet tamyry» atty maqala jazyp, әr últ әdebiyetinin terende jatqan óz tamyry bolady, ol әr kimnin tughan jerimen tikeley bite qaynasady degen sózi úran etti. Osydan bastap әr jazushy ózin izdey bastady, osylay «Tamyryn izeushiler әdebiyeti» qalyptasty.  

Han Shau gýnnin  «Chu mәdeniyeti», Jiya Pynaudyn «Shan Jou seriyasy», «Chiyn, Han mәdeniyti», Mo Yannyn «Qyzyl jýgeri», Liy Kan ýynin  «Jer jәne qúday», «En songhy balyqshy», U Rytudyn  «Jeti mýyizdi búghy» qatarly әngimeleri osy tamyryn izdeushilik baghyttyn legin tolyqtyrdy. 

Erkin oylaytyndar «Alda jýrgender әdebiyeti» olar kýshti fantastikalyq quatqa, batyl innovasiyalyqqa iye, kóp qyrly, asa qiyalshyl da elestetkish, beyneleuge sheber, erekshe subektivti sezim әlemin jasady. Mysalgha, dýldýl minip, gharyshty sharlady, syrly transsendentti obektivti dýnie somdap, ayqyn avangardtyq ren beredi. Osylay  qytaysha siqyrly realizm resmiy jandana bastady. Mine osylay әdebiyette qytay әdebiy synshylarynyn sózimen aytqanda «ghasyrlyq auyru», «ótirik jazu», «jalghyzdyqty jyrlau» kórinis berip, «alda jýrgender» әdebiyeti qalyptasty. 

Qoryta aytqanda, búdan búrynghy әdebiyet sayasiy týs alyp, adamgershilikti tu etip jazu arqyly, adamdy tәrbiyeleu baghytyn ústansa, 1985 jyldan keyingi әdebiyet mýlde kerisinshe boldy. Olar qoghamnyn naghyz shyndyghyn jazugha oyysty, aqty aq, qarany qara dep búrynghy qoghamda qalyptasqan zandylyqtargha jýginudi tas-talqan etip, oqyrmandaryna janasha oylau tughyza bastady, әdebiyet adam tәrbiyeleydi degen úghymgha kýdikpen qaray bastady, dese de keregindi sýzip alu ózine baylanysty degen kózqarasty ústandy jazushylar. Osylay 1985 jyldan keyingi modernistik әdebiyet qalyptasty, ol toptyn basynda Uan Myn jazghan janasha baghyttaghy  «Kóbelek» әngimesi, búdan basqa Zon Fudyn «Men kimmin?» әngimesin aytugha bolady jәne Liy Tonyn «Jeti әje» atty  әngimesin qossaq bolady.

Janasha jazudyn aldynda jýrgen jazushylary Mo Yan, Sýn Gәnlu, Ýy Hua, Su Tun, Gy Fey, Bey Sýn qatarlylar. Búl jazushylardyn shygharmasy ótkenge esh úqsamaydy, onyn tili, kompozisiyasy mýlde basqa. Olar  batystyn Uiliyam Katbert Folkner, Gabriyeli Garsiya Markes qatarly siqyrly realisterge әbden eliktep, shygharma jazudy әdetke aynaldyrdy.  

Alda jýrgen jazushylardan Yuy Hua (Yu Hua1960 jyly tuylghan, er), óte oqyrmany kóp jazushy, onyn shygharmasyn qytaylyq oqyrman Mo Yannan joghary baghalaydy. Onyn «Sebezgilegen janbyrdaghy ayqay», «Tiri», «Shýy Sanguannyn qan satuy hikayasy», «Bauyr», «Jetinshi kýn» romandary oqyrmanyn bey-jay qaldyrmaydy. Búl Mo Yannan moyny ozyq jazushy.

Yan Lianki Lo Yannyn Gu Shiyan audanynyn adamy, onyn jazghandary birden dau tudyryp oqyrmandy ózine jabystyryp alady.  Qytayda birden bir Nobelge layqty jazushy osy Yan Lianki. Onyn shygharmalary múhittyn arjaghyndaghy elderde de toqtausyz oqylady. 2014 jyl ol Kavkar әdebiyet silyghyn alghan. Shygharmalaryndaghy mif pen shyndyqtyn úshtasuy óte joghary. Ataqty romany «Din Juan auylyndaghy týs» Hynan ólkesindegi spid auyruy jaylaghan auyldy jazady. «Kýn núry týsken jyl», «Halyq ýshin qyzmet isteyik» romandary osy zaman әdebiyetindegi en shoqtyghy biyik tuyndy sanalady. Jәne onyn «Ómir azaby» romany oqyrmanyn súmdyq kýyzeliske dúshar etedi. Soynmen birge onyn «Tastan qatty su» romany tónkeristin ghajayyp batyrlaryn  jyrlaydy. Mo Yannan moyny ozyq jazushy sanalady. Atalghan eki jazushyda dәstýrli әdebiy jasampazdyqty esh únatpaydy. Oyshyl jazushylar.

Dzya Pin Ao, (Jia Pingao, er, 1952 jyly  tuylghan, er) asyqpay oqyudy qajet etetin, ómirdin jinishke nәzik iyrimderin jazatyn sheber jazushy. Ol «Soltýstik әuenderi» romanymen Mau Dýn әdebiyet silyghyn 2008 jyly enshilegen. «Ejelgi pesh» romanynda mәdeniyet tókerisin óte әserli jazady, onyn «Alanghasar», «Jol bastaushy», «Kenje» qatarly romandary oqyrmannyn kónilinen shyqqan tuyndylary. Mo Yanmen qatar túrghan jazushy sanalady. 

Hynandyq Lyu Jynýin erekshe jazushy, onyn auyl ómiri men sheneulikterdi taqyryp etip jazghan shygharmalary oqyrmandy ózine eriksiz bauraydy. Oqyghan sayyn oqyghyn kele beredi. Onyn《塔铺》、《新兵连》、《单位》、《一地鸡毛》 romandary shetinen keremet. Sonymen birge myna jazushylardy atasa bolady: Van Aniiy (әyel), Jan Ýy, Su Tuyn (shyn aty Su Chjunguy), Jan Jiyanliyan, Jan Chynjy, Chyn Jonshy, Gy Fi, Uan Sho,  A Lay, A Chyn, Han Shaugún, Uan Shiyaubo, Shy Tiyeshyn, Lu Yau, Mu Shiyn, Pyn Jisay, Bay Shanion, Yan Giliyn(әyel),  Ie Guanchiyn(әyel)  Biy Piýy, Jin Ion, Du Lian, May Jiya, Uan Synchi, Tie Niyn(әyel), Shy Zyjiyan(әyel), Jiyan Jiye(әyel) jәne Tayuandyq San Mau (San Mao, әyel, 1943-1991 j.). Onyn qalamynan mahhabat, otbasy, neke,t.b., san aluan taqyryptardy tamasha, tartymdy, qyzyqty da úghynyqty etip qarapayym tilmen jazatyn sheber jazdy. Lyu Yuyn Tayuannyn tumasy, shygharmalary jastardyn kónilinen kópten shyghyp jýrgen ataqty osy zaman jazushysy.  Qazir Amerika túrghyny. Shetelde túrghan qytaylyq jazushydan Li Au, Jan Aylin bar.  Al 80 jyldardan keyin tuylghan Han Han bastaghan myqty jas jazushylar bar.

HH ghasyrdyn 90 jyldarynan keyin Qytay mýlde ýlken ózgeriske úshyrady, bazar ekonomikasy jandandy, barsha qytay últy jana naryqtyq kózqarastyn ishinde ómir sýrdi, ghylym arqyly damu baghytyn ústandy, ýzdiksiz reforma jasau, ýzdiksiz ortagha beyimdelu, ýzdiksiz algha ilgerileu dep úrandatty. Osy zaman qytay әdebiyetinde orasan zor ózgeris payda boldy. Shetelde túratyn qytay jazushylary men sheteldik kýshterdin yqpalynda әdebiyet kóp baghdarlylyqqa beyimdeldi, adamdardyn gumanitarlyq ruhaniy súranystary sóz bola bastady, әdebitte týrli týsti oy-tolghamdar beynelenetin boldy, jana ghasyrdyn jana mәseleleri kórinis tapty. Ádebiy shygharmashylyqta jazushy oyyndaghyny erkin jazugha tolyghymen mýmkindik berdi, әdebiyette býgingi kýnnin úsaq-týyek taqyryptary jәne zamandanu dep úyatsyz nәrselerdi jazuda óz aldyna ýrdiske aynaldy. Sonymen birge býgingi kýnnin tútynu mәdeniyetin dәripteu basty nazargha ústaldy. HH ghasyrdyn songhy mezgilderinde tek tómen qarap alyp, kitabiy jazghyshtyq ózgerip naqtyly bolghan ister jazylyp, aqparattyq, didaktikalyq shygharmalar jaryqqa shyqty. 

HHI ghasyrda jazushylargha materialdyq qajettilik qamtamasyz etilip, olargha ruhani, qoghamdyq mәselerge shyndap kirisuge jaghday jasaldy. 1990 jyldarda әdebiyet teoriyasy turaly talas bastaldy, әdebiyet janrlaryn tolyqtyratyn sahnalyq qoyylymdar, kino, ghalamtor әdebiyeti jana janr retinde qalyptasty. 

1990 jyldarda bastalghan әdebiyet toriyasy jónindegi talas jәne shygharmada kóteretin taqyryp óz shegine jetip adamdargha, býgingi qytaylyqtargha janasha ruh syilap, jana qytaylyqtardy tәrbiyeledi, qazirgi tanda әyelder әdebiyeti qalyptasty, tútynu mәdeniyeti jónindegi әdebiyet damyp kóp baghdarly әdebiyetke úlasty. 

1993jyly Uan Mynnyn «Kitap oqu» atty jurnaldyn №1 sanynda «Úlylargha tabynudy joyayyq» atty maqalasy shyqty, ol óz maqalasynda  úzaq jyldardan beri әdebiyet úlylardy madaqtap keldi, búl tabynu bizdi alysqa aparmaydy dep jazdy. Van Shuo úlylar qatelik jasamaydy ma? Týyenin qúmalaghy bolghany siyaqty olardyn da qateligi jetedi dep jazdy. Sol jyly «Shanhay әdebiyeti» jurnalynyn №6 sanyna Uan Shiyaumin «iyen daladaghy qaghyr jer nemese әdebiyet jәne ruhaniy mәdeniyettin qaupi» atty maqalasynda ol býgingi zamanda ruhaniy mәdeniyet toqyraudyn az-aq aldynda túr dep jazdy.

1994 jyly «Kitap oqu», «Shyghys», «Qytay kitap oqu», «Qazirgi zaman jәne dәstýr» qatarly gazet-jurnaldar osy mәsele jóninde halyqtyq tyndau ótkizip, talqy óristetildi. Osylay әdebiyette janasha kózqaras qalyptasty. Talqynyn negizgi qauzaghany: ruhaniy mәdeniyet degen ne? Ol qaydan keledi? Ol qay kezede, qalay qúldyrady? degen súraqtardyn tónireginde әngime óristetti. Ruhaniy mәdeniyetti qaytadan jasasaq, onda qanday jasaymyz dep bas qatyrdy. Búl mәselede Chyn Synyn ruhaniy mәdeniyetti tek ziyalylyr ghana jasaydy, ol ziyalylar salghan sara jolmen býkil halyq jýredi, ol bәrin algha sýyreytin relis tәrizdi algha bastauy kerek dep ashyp kórsetti.

Ziyalylar býkil qoghammen halyqtyn aldyndaghy jauapkershiligin sezinui kerek dedi. Onda bizge qanday ruhaniy mәdeniyet kerek degenge Uan Bin bin bylay dep jauap berdi: Ruhaniy mәdeniyet - ol dindik mәdeniyetten joghary túratyn mәdeniyet dedi. Ol sayasiy jýyemen tyghyz úshtastyrylghan mәdeniyet dep oy týydi kóp jazushy. Taghy bireuleri ejelgi dәstýrimizdi negiz etken mәdeniyet dedi. Jana demokratiyalyq mәdeniyet degender de boldy. Ár adam ózin jaqsy basqaryp, últtyq mәdeniyetin joghaltpauy kerek dedi. Jeke bastyn erkindigi men memlekettik erkindik sәykesui kerek, sonda ruhaniy mәdeniyet bolady dedi. Osylay talqy jalghasty, sózdi taghy Uan Myn týyindedi, ol bizde qazir batystyq saryn bar, ony moyyndauymyz kerek, qazirden bastap jeke basqa tabynudy toqtatyp, ruhymyzdy tazartyp, qarapayym halyqtyn óresin kóteruge atsalysuymyz kerek dedi. Búl mәselege Búrynghy Shanhaylyq qazir Amerikada túratyn Liy Jiyede óz pikirin bildirdi, ol adam iydeyasyn azat etip, adamdyq qasiyetin derbestendirui kerek dep týydi.

1992 jyly qytay tóraghasy Dyn Shiyaupyn qytay ontýstigin kózden keshirgende sóylegen sózinde, naryqtyq ekonomika kýnnen-kýnge kýsheyip, býkil elde zandyq jaqtan jalpylasty, kapital negizgi oryngha shyqty. Býgingi ghalamdanu zamanynda qogham ekonomikasynyn damuyna ilesip, mәdeniyet, ghylym-tehnika damydy, әr adamnyn jeke oy-sanasyn, ómir sýru zandylyqtaryn ózgertti, tipti sózimizdi, әdebiyetimizdi elektrondy myna zaman, ghalamtor tartyp aluda dep atap kórsetti. 

HH ghasyrdyn 90 jyldarynan keyin telejәshik, internet degen dýniyeler әdebiyetimizdi jalmap alugha myqtap kiristi, ne isteuimiz kerek dep bas qatyrdy jazushylar, 1994 jyldan bastap internet әdebiyetin qalyptastyrdy. Búl týrdegi әdebiyettin ereksheligi bayaghyday jazyp, kóp beynelep otyrmay, aytar oydy tike dәlme-dәl jetkizu, kóbinde jazba tildin ornyn auyz eki til basty, ghalamtor әdebiyetinin basty ereksheligi әlem, jazushy, shygharma, oqyrman deytin әdebiyettin 4 elementi ortasyndaghy qúpiyalyq birden joyyldy. Onda әlem úghymy ghalamtor әdebiyetinde joq, jazushy da qarapayym oqyrman siyaqty, al shygharmada esh qúpiyalyq saqtalmastan birden oqyrmangha jol tartady, oqyrman bolsa, yryqsyz týrde shygharmany oqyp, yryqty týrde óz oyyn ortagha salady. 

Býgingi tanda ghalamtor әdebiyeti ýzdiksiz damyp, kemeldenip keledi, jana әdebiyet ózdiginen dәstýrli kóne әdebiyetten alystauda. Ghalamtor әdebiyetindegi prozalyq janrlardyn «uayym-syr», «qiyal», «jaryp ótu», «didaktikalyq», «kariera», «tanghajayyp oy» qatarly týrleri payda boldy. 2008 jyly Beyjin elektrondy aqparattyq kompaniyasy býgingi ghalamtor әdebiyetindegi satylymdar jóninde aqparatyn jariyalady. Ghalamtor әdebiyetinin ókilderin atasaq An Nibau bi, Liy Shýnhon, Jiy Jyhyn, Nin Saychyn, Chin Ýysyn, Ýy Baymey. Búl jazushylardyn ózindik qol tanbasy qalyptasqan. Búlardan syrt  Han Hannyn «Ýsh esik», «Chan an býligi» jәne Gu Jiynmiynnyn  «Qiyal qalasy», «Týstegi tógilgen gýder», Su Shiusynyn «Shiy Zan dәri shóbi», Hy Chiýyenin «Men jenilisim jenis» atty ghalamtor әdebiyetinin tuyndylaryn ataugha bolady. Sayttardan qytay jazushylar odaghynyn «Shin Lan» sayty kórkem әdebitte kósh bastap túr. 

80 jyldardan keyin tuylghan ghalamtor әdebiyetinde dýrildep túrghan ataqty jazushylar legi de az emes, kóshtin basynda  Han Han men Gu Jinimin túr, búlardyn shygharmasy oqyrmandy ózine birden tartady. Jan Ýyeran, Ian Gi, Jiyan Iapyn, Diy Án, Yau Niyan,  Shýn Shu, Lyn Niyn, Lyu Ýyha, Án Iru, Biy Liynpyn, Shýy Shiyauýn, Jiyan Panjou, Tan Chau, IY Bay, Shýy Ýanjy, Jan Jiyai, U Ýynshi, Lin Shýnjy, Sýn Lýnpyn, Lyu Untau qatarlylardy ataugha bolady. 2009 jyldyn 25 mausymynda qytay  jazushylar odaghy bir jyldyn ózinde 408 jana jazushyny mýshelikke qabyldady, búlardyn ishnde Jin Ionmyn degen jas jazushy da boldy. 2009 jyldyn 8 qyrkýyeginde jazushylar odaghy №7 kezekti mәjilistin 8-otyrysyn ótkizdi, osy kezede Jin Ionmyndy jazushylar odaghynyn qúrmetti alqasy etip taghayyndady.Sonymen birge onyn didaktikalyq romanyn býgingi kýnnin talabyna say jazylghan dep madaqtady.

Atalmysh mәjiliste әdebiyet tezden qimyldap,  jazushylar men jurnaldar, baspalar naryqtyq zamangha myqtap beyimdelip, memlekettin tútynu mәdeniyetin jazuy tiyis dedi. Múnda jazushy әdebiyet pen sayasatty bólip qarastyru kerek, biyliktin basqaruyndaghy jazushy men baspa ýyi bolmauy tiyis dedi. Endi bir jaghynan naryq pen sayasat bir-birine baylanysty, bazar ekonomikasy әdebiyettin damuyna óz keri әserin tiygizeri sózsiz, alayda әdebiyette naryqqa beyimdep, býgingi zaman ózgerisimen birge ózgertip, adamdardyn qajeti boyynsha jazu kerek, tipti әdebiyet zamangha qaray kerek bolsa, jarnamalyq ról de atqaruy tiyis dedi, mine, osylay әdebiyettin jýgi әr dәuirde basqasha bolady. Tútynu dәuiri men elektrondy myna zamanda әdebiyet dәstýrli qalpynan ózgerip, naryqtyq jәne búqaralyq sipatqa ie boluy shart. Búl jana dәuirdin talaby, jana dәuir әdebiyeti jalpy halyqtyq әdebiyetten syrt memleket imidjin kóteretin әdebiyet jәne sheneulikter әdebiyetin da qolgha alugha mindetti.

2004 jyly Sy Chuan ólkelik «Ádebiyet syn» jurnaly jәne ólkelik unversiytettin әdebiyet jәne aqparattyq institutynyn úyymdastyruy men býkil el boyynsha «Tútynu dәuirindegi әdebiyet jәne mәdeniyetti zertteu» atty ghylymiy seminar ótti. Múnda tútynu mәdeniyeti, әdebiyet pen beyneleu ónerinin ayyrmashylyghy jayynda talqy jýrgizildi. Atap aytar bolsaq, osynda sóz alghan ghalym Tau Dúnpyn biz qazir naryqtyq zamandy basymyzgha myqtap kiyip, tútynu mәdeniyetin jasaudyn ýstindemiz, bizge endi adamzat mәdeniyetinin bólshegi sanalatyn estetikalyq mәdeniyetti sauda-sattyqta qalyptastyruymyz tiyis dedi. Osynday qalyn talqy, pikirler qytay әdebiyetin algha alyp barady.

Abdyraqyn Núrqalyq

Abai.kz

4 pikir