Jeksenbi, 5 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Qoğam 1464 12 pikir 29 Mamır, 2020 sağat 13:30

Aqıl aytqış, şen taqqış qalpımızdan özgermedik

Qazaqstannıñ bilimi men ğılımınıñ deñgeyi joğarı dep maqtanğanda aldımızğa jan salmaymız. Äñgimeni elimizdegi balalar 100 payız mekteppen qamtılğan dep bastaymız da, oquşılarımızdıñ älemdegi türli bilim sayısında top jarıp jürgenin aytamız, bastauıştan bastap ğılımi jwmıspen aynalısatının tilge tiek etemiz jäne älemdegi oquşılar biliminen üzdik on eldiñ işindemiz dep börkimizdi aspanğa atamız.

Balamız bestikpen oqidı, türik liceyinde, tereñdetilgen mektepte, Nazarbaevta dep pañqığanda jer älemge sıymaymız. Odan qaldı türli deñgeydegi ğalımdar men ğwlamalardı tizbektesek törtkül dünieniñ bilim mekkesi osında ma dep qalasıñ. Al, aydağanıñ bes eşki, ısqırığıñ jer jarar degendey tau tau jinağan ğılımnan da, bilimnen de eş payda köre almay kelemiz. Qwddı bir kitap arqalağan esekten ayırmaşılığımız joq.

Öziñiz saralap qarañızşı. Neşe jıldan beri mektepten tülep wşıp jatqan oquşılar üzdik attestat, qızıl attestat, altın belgi alıp jatır. Biraq, elimizde zauıttı bılay qoyğanda ine şığaratın ceh joq, jusan, adıraspen, kiikotı sekildi mıñğırlağan emdik şöpterdi öñdeytin laboratoriya bolmay otır. Jer astı baylıqtarımızdı öz tehnologiyamız ben tehnikamız şığarıp jatqan joq. Barlığı şeteldik qwrılğılar men qondırğılar. Eger şetelden eşqanday investor kelip jer baylığın qazbay qoyatın bolsa kömirdi de qazıp ala almay közimiz baqırayıp otıratını anıq. Bwl bügingi siqımız emes, bwrınnan solaymız.

Iä, qazaq sol bäz bayağı qalpınan özgermegen. Aqıl aytqış, şen taqqış, sözge şeşen, bilimge bay, biraq iske joq. Sonısımen de sorlap keledi. Bwl soñğı bir ğasırdağı körinis. 

Basqasın aytpağanda koronavirus taralğan kezde tigin cehtarımız maska tiguge özderin dereu beyimdey almay, üzilip-sozılıp zorğa qol üyretti. Betin aulaq etsin, şeteldik kompaniyalar jerimizden ken öndirmeymiz dep tügel ketip qalsa, aştıqtan qırılıp qalamız. Öytkeni, qolımızdan tük te kelmeydi.

Ertede bilik qwrğan handar birin-birimen talasıp jürip aynaladan keş qaldı. Bolmasa Sır öñirindegi bilim iesi atanğan ahundar men işandarğa san jetpeydi. Sonda elin aman alıp qala almağan olardağı ne bilim? Olaq orıs dep mensinbegen körşimiz pulemetpen kelgende Aqmırza ahunnıñ äskeri qılışpen qarsı şaptı. Osı ma bizdegi bilim men ğılımnıñ siqı.

Qazir de sol, Qazaqstan 100 payız sauattı el, oquşılarımızdıñ basınan miı ağıp jatır dep jırtılıp ayırılamız. Osı bilim qoğamğa payda äkelip jatır ma? Qos-qos qızıl diplom bılay twrsın, qazir bes-besten diplomı barlar bar. Al, bazarğa barıp mına tauardı Qazaqstannan şığarğan dep ayta alasız ba? Joq. Tek bolsa şeteldiñ tehnikasımen tigip, qwyıp, qwrastırıp şığarğan birdeñelerdi körsetersiz. Biraq, sol tehnikanı, eñ qwrığanda ine şığaratın qwrılğını özimiz oylap taba almay jatırmız ğoy.

İT-tehnologiyadan ne jetistigimiz bar. Qarañız, komp'yuter, wyalı telefon öndirudi aytpağannıñ özinde Feysbuk, Vatcap, gugl sekildi ğalamdı üyirildirip qoyatın qanday bağdarlama jasap şıqtıq. Eşteñe, eşteñe qolımızdan kelmeydi. Sonda miı ağıp, qızıl diplommen bitirgen balalar qayda? Barlığı basşı ne tender arqılı memleket qazınasın sorudı ğana oylap jürgendey. Ärine, bwl pikirimen şegirtkeniñ ayğırınday qarsı şığatındar tabılar, biraq barlığı şetel tehnologiyasımen jasalıp jatqan soñ olardı tıñdağıñ da kelmeydi.

Alaştıñ ziyalısı Alihan Bökeyhan aytadı: «Mwrat bilimnen şıqpaydı, öytkeni İbilis jwmaqtan bilimsizdiginen quılğan joq. Elge qızmet etu, ol – bilimnen emes, minezden» deydi.  -Sonda biz qazir intelektualdı monıstrlardı dayındap jatırmız,- degen edi Abaytanuşı ğalım Omar Jälel bir swhbatında. 

Negizi bilimdi Payğambarımız s.ğ.s ekige bölip körsetedi. Birinşisi bastağı bilim. Ol köpşilikke arnalğan. YAğni, paydasız bilim. Ekinşi bilim bar, jürektegi bilim. Ol paydalı bilim, deydi. Sonda qazirgi bizdiñ mektepter jürekke tüspeytin tek basta ğana saqtalıp twratın bilimdi berip jatır ma. Mwndayda dana Abay:

-Aqılmen oylap bilgen söz,   

Boyıña jwqpas sırğanar.

Intalı jürek sezgen söz,

Bar tamırdı qualar.

Än salar, jatqa alar,

Tübinde qwr qalar, - deydi. Iä, bwl bizdiñ inesi men qağaz qıstıratın skrepkasın şetelden äkelip, bärinen qwr qalıp otırğan danışpandar sekildi. Al Mäşhür Jüsip bolsa «Bilimniñ birinşi paydası özin özgertkeni, al özgerte almağannan jaqsılıq kütu bos äureşilik» deydi. 

Biz qay bilimimizben ömirdi jetildirip, qoğamdı jıljıtıp jatırmız? Qay tehnika men tehnologiyanı alğa tarta alasız. Demek qazaqtıñ «Oqığan men toqığannıñ ekeui eki bölek» degeni osı ğoy. Bizde oqığan köp, biraq jürekke toqığandar bolmay jatır. Äbdurrahman äs-Sağdi «Köp oqığan adamsıñ, ülgi twtar isiñ joq. Kitap artqan bir esek, tük bilmeytin nadansıñ» dese, Abay:

- Internatta oqıp jür

Talay qazaq balası –

Jaña öspirim, kökörim,

Beyne qoldıñ salası.

Balam zakon bildi dep,

Quanar ata-anası,

Oyında joq olardıñ

Şariğatqa şalası,-dep bilimniñ tek basqa qalanıp, jürekke tüspey jatqanın aytqan edi. YAğni, tili sayrap twrğanmen onı eş jüzege asıra almaytının sınağan. Şınında solay boldı da şığa keldi. Atqa er saludı, auızdıq tağudı bizdiñ babalarımız şığardı, şalbar kiyu mädenieti bizden bastalğan dep maqtanğannan özge eşteñe joq. Abaydıñ zamanında solay, äli solaymız.

Endi qaytpek kerek. Japoniya sekildi oquşılardı besinşi sınıptan soñ basqaruşılıq qızmet, ğılım bilim salası jäne jwmısşı top dep bala ikemine qaray bölip oqıtamız ba? Jo-o-q. Olay etsek jalğan namısqa qwmar qazaq balasın tek basşılıq qızmetke dayındaytın sınıpqa oqıtadı. Qabileti men bilimi bolsın, bolmasın söytedi. Öytkeni, meniñ balam basşılıq jasaytın oquşılardı dayındaytın sınıpta oqıp jatır dep maqtanuğa kerek-ti. Sodan soñ nağız bayşikeştiñ balaları ğana biliktiñ basına baradı. Al, rasımen jüregine ilim tüsken eljandı jarlınıñ balaları qara jwmısta qala bermek. Endeşe bwdan şığar jol qaysı?

Bwl üşin ğılım men bilim izine tüskenderdiñ aylığı köbeysin, barlıq jağdaylar jasalsın. Oylap tapqıştardıñ tuındıları qoldanısta neğwrılım köp jürgen sayın oğan memleketten sıyaqılar tağayındalıp otırsın. Memlekettik qızmettegi qızmetkerlerdiñ aylığı tüsirilsin, olarğa şekteuler köbeysin. Dünie-mülki men jüris-twrısı, ağayındarınıñ mülki esepke alınıp otırsın. Aylığınan artıq küdik tudırğan mülik, qarjı tekserusiz tärkilensin. Sol kezde memlekettik qızmetke tek eldiñ jağdayın jaqsartamın degen adamdar ğana keledi. Qazirgi ğılımğa öz ülesimdi qossam degen adamdar ğana ğılımğa kelip jatqanday. Sonda sıbaylastıqpen küresudiñ qajeti joq bolıp qaladı.

Qara jwmısşılardıñ märtebesi köterilsin, arasınan üzdikter şığarılıp, nasihattalıp, olardıñ işinen qalaulılar tağayındalsın, twlğalar jasalsın. Sonda aul şaruaşılığı damidı. Qızmetke twram dep eşkim wrınıp, sıbaylastıq jasamaydı. Mine, sonda ğana bilim men bilik eldi damıtadı. 

Säken Aldaşbaev

Abai.kz

12 pikir