Senbi, 6 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12511. Jazılğandar — 6903. Qaytıs bolğandar — 52
2634 10 pikir 19 Mamır, 2020 sağat 17:38

«Qazaqşa-monğolşa» sözdik ne deydi?

Älemniñ är tükpirine tarıday şaşılğan qazaqtar arasında ne bir ğwlama ğalımdar ötti. Sonıñ biri – moñğoliyalıq qazaq ğalımı Bazılhan Bwqatwlı.

2012 jılı Qarağandığa barğan jolsaparımda qolıma «Mongol-kazah tol'» («Moñğolşa-qazaqşa sözdik», Ulaanbataar-Ölgiy-1984 jıl) tüsti. Moñğoliyadan kelgen körnekti emşi Mizan Sahariyawlınan attay qalap aldım. 40 mıñğa juıq söz kirgen, 888 betten twratın asa iri enciklopediyalıq tom.

Moñğoliyanıñ Bayan-ölgiy aymağında ömir sürgen,  tilşi ğalım, Moñğoliya Ğılım akademiyasınıñ birinişi därejeli sıylığınıñ laureatı, Moñğoliyağa eñbek siñirgen qayratker, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor  Bazılhan Bwqatwlı  1932 jılı  9 mamırda Moñğoliya  Bayan-Ölgiyde tuğan. Sanalı ömirin til bilimine arnağan maytalman ğalımnıñ köptegen teoriyalıq eñbekteri Amerika, Qıtay, Japoniya, Resey sekildi elderde jarıq körip, zertteuşiler tarapınan zor qwrmetke ie bolıptı. Ol turalı C.Damdinsuren, N.A.Baskakov, T.D.Sanjeev, Hua, E.Janpeyisov, Q.Salğarawlı sekildi belgili ğalımdar salmaqtı pikir bildirgen eken.

Professor B.Bwqatwlı arğı törkini ğasırlar qoynauına ketetin qazaq pen moñğol tiliniñ salıstırmalı tarihın tıñnan türen salıp  wzaq jıldar boyı zerttegen, keñirek aytqanda türik-moñğol tilderiniñ tuıstıq tamırın ğılımi twrğıdan şınayı teksergen  birden bir altayst ğalım bolğan. «Moñğolşa-qazaqşa sözdiginiñ» jarıq körui – jankeşti ğalımnıñ wzaq jılğı tögilgen teriniñ jemisi ğana emes, tiltanu ğılımına qosılğan sübeli üles edi. B.Bwqatwlınıñ «Moñğol-qazaq tilderiniñ salıstırmalı tarihi grammatikası» (1973 jıl), «Qazaq jäne moñğol tiliniñ sintaksisi» (1988 jıl), «Qazirgi moñğol tiliniñ akademiyalıq grammatikası» (1993 jıl), «Köne türik jazba eskertkişteri tiliniñ morfologiyalıq qwrılımı» (1984 jıl) sekildi alpıstan astam irgeli zertteu eñbekteri, sonımen birge joğarı oqu orındarı men qazaq mektepterine jazğan tilge arnalğan  jiırmaday oqulıqtarı bar.

Türki-moñğol, moñğol-qazaq sözderine qatıstı tuındağan ädebiettik, tildik saualdarğa «Mongol-kazah tol'» – «Moñğolşa-qazaqşa sözdik»-ten köptegen jauap tabıladı.

Ol haqında avtor Moñğoliya ğılım akademiyasınıñ ğılımi qızmetkeri bolıp jürgen kezin eske alıp: «bastıqtarımız jağdayımızğa tanıssın dep, Bas hatşı Cedenbaldı şaqırğan eken. Bir küni keldi. Bizderdiñ qanday salanı zertteytinimizdi, mamandığımızdı swrap şetimizden tanısıp şıqtı. Kezek mağan kelgende bastıqtar qatarlasıp, «Bwl qazaq azamatı bir-eki jıldıñ işinde «Monğolşa-qazaqşa» sözdik jasaymın dep, eñbektenip jatır» dedi. Marqwm Sekeñ: «Bwl degeniñ jaqsı dünie emes pe. Sen jigit osı joldan tayma! Bolaşaqta monğol men qazaqtıñ tilin toğıstıratın qayratker bol!» dep, batasın berdi.

... Monğol tiliniñ fonetikasın, sintaksisin, morfologiyasın, sözdik qorın zerttep ülken oqulıq jasadıq. Osınıñ avtorlarınıñ biri boldım. Odan keyin aldımen «Qazaqşa-monğolşa» sözdik qwrastıruğa kiristim... Osındağı tübir sözder birdey kelip twr. Monğol tiliniñ tüp törkini qazaq til qwramınan şıqqan degen oy tüydim. Äri onımdı aşıq ayta bastadım. Sodan jaman monğoldar jaqtırmadı. Quıp şıqtı» deydi. Ğalım moñğol-qazaq tili bir türkilik tübirden şıqtı degeni üşin, akademiyadan quıladı. Ğalım odan arı «Moğoldıñ qwpiya şejiresine» toqtala kelip, sözin: «bügingi biz oqıp jürgen «Qwpiya şejire» qıtay tilinen monğol tiline audarılğan nwsqası ğoy. Äytpegen de, monğol tilinde jazıldı degen onday kitap joq. Al, qıtay tilindegi tüpnwsqası Pekinde saqtaulı, deydi. Osındağı tüp nwsqadağı sözder qazaq-monğol tilderinde birdey. Estuimşe Pekindegi tüp nwsqanıñ köşirmesi Wlanbatırda bar deydi. Öte qwpiya jağdayda saqtalğan. Qwpiyalaytın sebebiniñ özi kümändi. Sebebi, sondağı sözderdiñ köbi köne türki-qazaq sözi bolar dep oylaymın. «Qazaq-monğol tilderiniñ şığu tegi bir degendi däleldeuge 40 jıl ğwmırımdı arnadım. Aqırı qazaq jäne monğol tilderiniñ fonetikalıq, morfologiyalıq, sintaksistik, leksikalıq jağın salıstıra otırıp, «Qazaq jäne monğol tilderiniñ salıstırmalı tarihi grammatikası» deytin 2 tom eñbek jazıp şıqtım. Osı kitaptardı oqığan adam sözsiz moyındaytın boladı» dep sabaqtaydı. (Beken Qayratwlı. «Bazılhan Bwhatwlı: Monğol tiliniñ tüp törkini türki til qwramınan şıqqan» attı swhbat. (https://e-history.kz/kz/publications/view/5539).

Bazılhan Bwhatwlınıñ eñbeginiñ mañızdılığı sol, ol qazaq pen moñğol tiliniñ tarihi tamırlastığın ğılımi twrğıda däläldegen. Mısalı: atalğan sözdiktegi sözderdi salıstırıp qaraytın bolsaq, eki tildegi 3000 sözdiñ tübiri bir-birine wqsasa,  1500 sözdiñ qazaq pen moñğol tilindegi tübiri ortaq bolıp şığadı. Tübiri bir sözderden tuındağan sözderdiñ sanınıñ özi 24 mıñ şamasında. Al tübiri birdey bolmasa da ataluındağı dıbıstıq ündestik, wqsastıq, bir beyneleu täsili jağınan jaqın sözder de az emes. Demek, ejelgi türkige tän 60 payızdıq wqsastıq bar degenge sayadı.

Tarih ğılımdarınıñ doktorı, körnekti ğalım Zardıhan Qinayatwlı da B.Bwqatwlınıñ ideyasımen wqsas pkirlerin aytadı: ««Qwpiya tarihtıñ» («Moñğoldıñ qwpiya şejiresi» – red) söylem qwrılımında ejelgi türik-moñğoldıq stilistikası bekem saqtalğan. Mısalğa tömendegi söylemdi keltirip köreyik. Kereydiñ Van hanı birde anda (ant-su işisken dostıq) jolın bwzğanına ökinip, Temujinge bılay dedi « ... ai soyiluk ke üne-eçe-kakaçaku-yu trendeçe kakaçaba hirijeku üyiledese hiriçeba bi, ke’en dura alja’ at ügelerün ede’ e kö’ ç – ben üjejü mavi setkiesu ene metü çisu-ban gargakdasu ke’ en andagaju şihi kuru’ un-u’ an toli onubçi kitukan-bar katgaju çisun çuburi’ luju üçü’ üken daktaitur kiju kö’ ün-e minu ök ke’ euj uleba» («Qwpiya tarihtıñ» ejelgi nwsqası. 178 bap – Z.Q) söyleminiñ jañaşa mağınası mınaday: «Qap, ättegenay, jaqsı wlımnan qol üzip, arağa jik saldım men» dep ökinip, endigäri mwndayğa barsam qasıq qanım suşa aqsın degendi bildirip, sausağın pışaqpen tilip, aqqan qanın bas barmaqtay ıdısqa qwyıp, «mwnı da wlıma (Temujinge  – red) beriñder» dep sälem joldadı». («Mongolın nuuc tovçoo. Ulaanbaatar, 1990. 178 bap). Eger şejire alğaş qıtay tilinde jazılıp, soñınan moñğol tiline audarılsa, onda joğarıda keltirilgen moñğol-türik tiliniñ XI-XIII ğasırdağı söylemdik qwrılımı boyınşa alınbağan bolar edi. Biz osı jaylı saraptay kelip, «Qwpiya tarih» alğaş türik-moñğol tilinde wyğır jazuımen jazılıp, keyin Qwbılaydıñ YUan' äuleti orda tarihşılarınıñ küşimen qıtay tiline audarılıp, rettelgen degen qorıtındığa kelemiz. Öytkeni Qwbılaydıñ twsında ata-baba tarihına ülken män berildi jäne bwl istiñ basında qıtaylıq ğwlamalar twrdı.

Sondıqtan biz «Moñğoldıñ qwpiya tarihın» ejelgi türik-moñğol jazılımı retinde qaraymız» deydi. (Z.Qinayatwlı «Şıñğıs han» Almatı, «Arda», 2008 jıl. 9-10 bet).

«Moñğoldıñ qwpiya şejiresiniñ» qazaq tilinde biz biletin üş audarma nwsqası bar. Birinşisi – Moñğoliyalıq qazaq qalamgeri Mağauiya Swltaniyawlınıñ audarması, alğaş 1979 jılı Ölgeyde basılğan, keyinnen tollıqtırılğan nwsqası 2009 jılı Almatıda «Öner baspasınan» jarıq kördi. 2006 jılı  Almatıda «Dayk-Press» baspasınan şıqqan «Qazaqstan tarihı turalı moñğol derektemeleriniñ» I tomına Näpil Bazılhanwlınıñ audarma, tüsinikterimen kirgen.

Üşinşi nwsqası – qıtayda 2005 jılı säuirde şıqqan ekinşi basılımınıñ alğı sözinde: «Bizdiñ qarauımızşa bwl kitap – jalğız moñğol halqınıñ ğana şejiresi emes. Moñğol halqımen birge jasap kelgen, keyin oğan bağınıştı bolğan türki tildes taypalardıñ jäne basqa da halıqtardıñ Şıñğıs zamanındağı jäne onıñ aldı-artındağı tarihınan naqtı da mol derek beretin kitap; jüyeden qazaq wltın qwrağan ejelgi ru-taypalardıñ (kereylerdiñ, naymandardıñ, merkitterdiñ, qañlılardıñ, qoñırattardıñ, jalayırlardıñ, qıpşaqtardıñ, t.b.) tarihı jönindegi mälimetke tolı ortaq qambalı qazına, asıl mwra» degen joldar bar. («Moñğoldıñ qwpiya şejiresi». Audarğandar: Uilizıñ Törebatwlı, Mirkamal Jälelhanwlı, Äbdireşit Toylıbaywlı. «Wlttar baspası», Beyjiñ. 2005 jıl. 2-3 bet).

««Qwpiya tarih» 282 baptan twradı. Olardıñ 166 babı moñğoldardıñ öz tarihına arnalğan. Mwnda Temujin – Şıñğıs hannıñ 22 atasınıñ tarihi şejiresi taratılğan jäne onıñ öziniñ tuğanınan bastap dünie salğanğa deyingi 66 jılğı ömiriniñ bastı oqıiğaları qamtılğan. «Qwpiya tarihta» İH-Hİİİ ğasırda moñğol üstirtin meken etken türki taypalarınıñ qarım-qatınastarına qatıstı 97 bap berilgen. Onıñ işinde kereytterge qatıstı – 21, tatarlarğa qatıstı – 18, naymandarğa qatıstı – 13, qoñırattarğa qatıstı – 10, jalayırlardıñ tarihi şejirelerine qatıstı – 8 bap berilgen. Merkit pen Onguttardıñ är qaysısına qatıstı – 9 baptan bar». (Z.Qinayatwlı «Şıñğıs han» Almatı, «Arda», 2008 jıl. 10 bet).

Moñğol ğalımı C. Damdinsüren «Moñğoldıñ qwpiya şejiresi» kitabınıñ alğısözinde şejireniñ «köne moñğol tilinde» jazılğandığı jäne qazirgi moñğoldar ol tildi müldem wmıtqandığı turalı aytadı.

YA. Şmidt, A.M. Pozdneev, V.YA. Vladimir­cov, Hİİ-Hİİİ ğasırlardağı köne moñğol ädebi tiliniñ negizi sol kezderdegi irgeli wlıstar – kerey­ler men naymandardıñ tili degen boljam aytqan. N. Poppe, E. Heyniş, G.D. Sanjeev jäne t.b. ğalımdar qoldadı. N. Poppe bılay deydi: «Jazba moñğol tili aldımen kereytterdiñ jazuı retinde qalıptastı jäne keyin bükil Şıñğıs han imperi­yasında basımdıqqa ie boldı (Poppe N. «Grammatika pis'mennogo mongol'skogo yazıka». M.-L., 1937. 13 bet).

«Moñğoldıñ qwpiya şejiresin» qıtay, moñğol tilderindegi nwsqalarımen salıstıra audarıp, odan türkilik bolmıs izdegen zertteuşi, ğalım Tileuberdi Äbeneywlı birneşe nwsqanı salğastıra kelip, moñğol tildi audarması haqında: ««Moñğolşa balamanıñ» özine kelsek: qanşa bwrmalauğa wşırağanına qaramastan, onda türiktik ataular men jeke sözder, tipti, söylem jülgeleri äli de saqtalıp qalğan. söytip, üş mätindi salıstıra qarastırğanda aqiqi tüpnwsqanıñ-türiktik tüpnwsqanıñ mazmwnına anağwrlım jaqınday tüsemiz. yağıni, osınau  wlı destirdiñ tolıqtay taza küydegi türik halqınıñ tarihı ekeni ayday anıq boladı» degen pikir aytadı. (T.Äbenaywlı ««Qwpiya şejireniñ» qwpiyası». «Nwrlı Älem», Almatı. 2010 jıl).

T.Äbenaywlı «Moñğoldıñ qwpiya şejiresin» – «Şıñğıs-qağannıñ quzauırı» degen atpen salıstırmalı türde qayta audarıp, bwrmalanğan, tüsip qalğan, tüsiniksizdik tanıtqan sözder men mätinderge naqtı toqtaladı. Äri «äuelgi tüp nwsqa türki tilinde jazılğan» degen közqarasın qaytalaydı.

«Şıñğıs-Qağannıñ quzauırı» («Moñ­ğol­­dıñ qwpiya şejiresi») attı kitäpte türkilik, äsirese, qazaqi sözder twnıp twr. Mısalı: olar twraqtı nısandı türegep twrıp küzetetin qarauıldı «twrğaq» (twrqaq) dep; belgili aumaqtı jayau kezip jürip baqılaytın küzetşini «kezik» dep; ordağa kiruşilerdi qadağalaytın, bir-birine qarama-qarsı twrıp, ortasınan ötkizetin (ötkeldi keşip ötkendey) qorğau­şı toptı «keşikten» (keçikten) dep; tek esikke jauaptı qadağalauşını «esikten» dep; ordanı keptey qorşap twratın tüngi küzetşi jasaqtı «kepteuil» (kepteuül) dep; orda töñiregin atpen toruıldap jüretin jasaqtı «torğauıt» dep; jalpı qorğau qızmetine jauaptı ämbebap qosındı «qorşı» (qorçı) dep atağan. Osı äskeri terminder bügingi qazaqqa da tüsinikti. (M.Isqaqbay, «Şıñğıs han ordası qay tilde söylegen?» «Qazaq ädebieti». https://massaget.kz/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/tarih/40243).

Tarihşı ğalımdardıñ qay-qaysısı bolmasın, türki-moñğol, moñğol-türki wğımdarın bir-birinen baylanıssız qaray almaydı. «Şıñğıs qwrğan memleket qwramına moñğol-türkiniñ är türli taypaları kirgenimen, özara damu deñgeyi bir, tili ortaq boldı. Memlekettiñ mädeni twğırı men äleumettik qwrılımı Köne Türik qağanattarınıñ mwrasın tolıq qabıldadı» (J.Artıqbaev «Qazaqstan tarihı», oqulıq. Astana: Foliant. 2013 jıl.132 bet).

Özderin keyde moñğol, keyde türki, keyde kereyt sanap jürgen, Altaydıñ bayırğı twrğındarınıñ biri bolğan «Kökmonşaq (tua, tva) taypasınıñ tili – qıpşaq oğız tiline, Altay til jüyesiniñ türki til jüyesine jatadı. Jazuı mwñğwldıñ qwdıma jazuı. Şaruaşılığı, mädenieti, ğwrıp-ädeti, salt-sanası, dini basqa mwñğwldarğa wqsas. Şınjañ mwñğwldarı erterekte şaman dine sengen, 16-ğasırda lama dinin qabıldağan». (Batua Biduawlı (mwñğwl) «Şınjañ mwñğwldarınıñ şejiresi». «Mwra» jurnalı, 2006 jılğı 6-san. QHR ŞWAR, Ürimji).

Raşid ad-din  eñbeginde bayandalatın Kerey memleketiniñ qwramında Kereyt, Qırqın, Qoñqayt (Toñqat), Saqayt, Tobaut, Albat, Qaraqin sekildi taypalar bolğanın, söz soñındağı «t» ärpi ädette köptik jalğaudı bildiretinin de bilemiz.

M.Tınışbaywlı osındağı Saqayttan bügingi saqalardı (yakuttardı), tubauttardan tuba jwrttarınıñ atauın körip, olardı bir kezdegi iri Kerey memleketinen bölşektengen elder boluı kämil degen boljamdı ortağa tartadı. Bwl pikirdi professor S.Amanjolovtıñ «Toñqattı» tubalardıñ qwramındağı «Toñqat», Orhon-Enesay jazbalarında «Qwrıqqan» türinde kezdesetin «Qaraqindi» yakuttıñ qazirgi «Qwrıqqan» taypasımen baylanıstıruı odan äri damıtadı. (Jarılqap Beysenbaywlı. «Qazaq şejiresi», «Atamwra», Almatı. 1994 jıl. 60 bet).

Olay bolsa bağzı zamandardan beri tüpki taza bolmısın saqtap qalğan kökmonşaq atalıp otırğan tualardıñ tiliniñ – qıpşaq oğız tiline, Altay til jüyesiniñ türki til jüyesine jatuı ejelgi kerey jwrtınıñ tilinen anıq habar beredi.

Tvalardan qalsa, Altaydıñ eski twrğını bolğan,  «Altay jerin mekendeytin hakastar – kaçinder jäne bel'tirler dep bölinedi. Biz bügin olardıñ Täñirisine qalay qwrbandıq şalatının aytsaq, olar da kieli aq qayıñnıñ ğana tübinde qwrbandıq şaladı eken. Oğan tek er adamdar qatısıp, qwrbandıqqa tek ğana erkek toqtı ğana şalınıp, ol aq tüsti, bası, nemese bir şekesi qara boluı şart körinedi».   (Töreğwl Däuletov, Almatı. «Egemen Qazaqstan» 27.10.2010j). Mwndağı ğwrıp-ädetterde bizdegi täñirlik nışandardan qalğan salt-dästürlik belgilermen tipti de wqsas.

Ä.Margwlannıñ aytuınşa, Keñes ğalımı B.K.Kozlov Oñ hannıñ ekinşi astana qalası Borısqatar özeni boyındağı Qara-Hotonıñ jwrtın qazıp zerttegen. Oñdağı hristian dinine tabınatın şirkeu abattardan qağazğa, jibekke orhon üyğır, siriya jazuımen jazılğan jazular kep tabılgan… Olardı türki tilinde, siriya tilinde jazğan… Kereyler ğwn (hün) edeti boyınşa bwğı-maraldı erekşe qadirlep, oğan tabınıp jürgen… Altay, Joñğar dalasında, Eniseyde joğarıda körsetilgendey orhon jazuı bar qwlpı tastar kezdesedi, olardıñ köbin jazğan kerey men oñğıttar (uaqtar) … Kereylerden qalğan orhon jazuı bar qwlpı tas Biuk-twran özeniniñ boyında twr. Oğan: «Altın ilgek kiseni bilimge bwğwndım» (Altın ilgekti kiseni belime buındım) dep jazılğan. (Älkey Marğwlan. «Tamğalı tas jazuı»  «Jwldız» jurnalı, № 1, Almatı, 1988 jıl).

Qazaq-moñğol sözderiniñ keyingi ara-qatınasınıñ wlğayuına dindik, tildik ayırma köp ıqpal etti. Atap ayqanda qazaq tiline bolğan islamnıñ ıqpalındağı arab sözderi, parsı sözderi bizdi de «azdap şwbarlasa», bwdda dinine bas igen moñğoldar tibet jäne basqa da halıqtarğa büyrek bwrıp, bayırğı tilderinen ayırıla bastadı. Degenmende ädebietterden köringenindey türki tiliniñ taza tübiri moñğoldardan köri qazaqtarda köbirek saqtalğanı bayqaladı.

Al keybir qazaq tilinde qoldanıstan qala bastağan türkilik sözderdiñ moñğol tilinde älige deyin qoldanıluı da bar. Aytalıq, «ğar» (gar) sözi. Moñğolşa delinip jürgen eski türki balaması «qol» mağınasın beredi. («Moñğolşa-qazaqşa sözdik», Ulaanbataar-Ölgiy-1984 jıl. 121 bet). Qazaqşada: «qarına tartpağannıñ...», «qarı taldı», «qarımı azaydı» sındı balamalı sözderde ğana qaldı.

Moñğol-türki däuiriniñ aldı-artındağı jer atı, kisi atı, kiiz üy, mal atauları bäri de ortaq türki tilinen sol qalpın bwzbay keyingige qalğan. «Moñğol adamdarınıñ esimi retinde kezdesetin «Toğwrıl», «Bilge», «Altın» siyaqtı jekelegen köne traihi sözderdiñ moñğol tiline enui erte zamanda orın alıp, qatıstı däuirde bwl terminder türki jäne moñğol tilderiniñ ortaq söz qorında saqtalıp kelgen». (J.Oşan. «Kerey handığı qıtay derektemelerinde»- X-XIII ğasır. Dayk-Press baspası - JŞS, 2014 jıl. 62 bet).

Bwdan basqa «Qara Horım» (Har qorım), Qağan, noen (noyan), nohor (nöker), nüür (nwr), otor (otar), joroo (jorğa), zavsar (japsar), magnay (mañday), mönh (mäñgi), mäç(in) (meşin), tömör (temir), tug (tu), namal (tüiemel), tegş (tegis), tenger (täñir), hayran (qayran), hayç (ii) (kayşı), hatan (qatın), hök (kök), huç (in) küş), er (sr, erkek), erh (erik), avga (aga), alag (ala), t.b. san-sanaqsız ortaq ataular köp.

Tübirinen qarağanda Orhon jazuları, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresi», Mahmwd Qaşqaridıñ «Diuan lwğati at-türik» («Türki sözderiniñ jinağı»), Raşid ad-dinniñ «Jamiğ at-tauarih» kitabı, Äbilğazı Bahadürdiñ «Türik handar şejiresi» sındı eñbekterde kezdesetin bayırğı sözder jäne olardağı oy men oqiğanıñ beynelenu erekşelikteri tübi bir ğana älippeni negiz etkeni bayqaladı. Tildik, dindik nanım-senim jağınan da bügingi bizden böline almaydı. Kez-kelgen türki balası tanıp, tamsanıp, tüsinikti oqidı. Olay bolsa sol älippeniñ taza şäkirtteri retinde bügingi mwsılman türkilerin, sonıñ işinde qazaqtardı erekşe atauğa boladı.

Jalpı sol twstağı türki jwrtındağı saharalıq köşpendi halıqtardıñ bir ğana ortaq – türki tilinde bolğanın qıtay ğalımdarı da ayğaqtaydı.

«Qazaq wltı VI-XI ğasır aralığında köne türki jazuın istetti... Tayau zaman arheologtarı moñğoliyadağı Orhon özeni añağarındağı Hoşwdsaydamnan «Bilgi qağan qwlıpptasın» jäne «Kültegin qwlıptasın» bayqadı. Moñğoliyanıñ soltüstiginen köptegen jazu jazılğan tas eskertkişter taptı. Osı tas eskertkişterdegi jazular VI-VIII ğasırda orta aziyadağı jäne qazaq dalasındağı türki tilinde söyleytin wlttardıñ istetken jazuları, sol kezde batıs türki handığınıñ üstemdigindegi qazaqtar da osı jazulardı qoldandı... Qazirgi qazaq tilinde bar köptegen sözderdi Orhon-Enisey qwlıptası jazuınan keziktiruge boladı. Aytalıq: kisi, altın, kümis, temir, kün, tün, wlı, kök, azban, bar, kel, bil. Mine, sonau VIII ğasırda da bwl sözderdiñ bar ekenin, onıñ üstine osı negizgi sözderdiñ basqa türki tildes wlttar tilinde de ortaq ekenin köruge boladı». (Su Bihay «Qazaq mädenietiniñ tarihı», Şınjañ halıq baspası, Ürimji. 2005 jıl 293, 294, 295 better).

Jandı ayğaq – «Monğolşa-qazaqşa» sözdiktegi ortaq tübir sözder türki-moñğol, qazaq-moñğol, moñğol-kerey arasındağı til ortaqtığınıñ bwltartpas däleli bola aladı.

Paydalanılğan ädebietter:

«Moñğolşa-qazaqşa sözdik», Ulaanbataar-Ölgiy-1984 jıl. 121 bet.

Beken Qayratwlı. «Bazılhan Bwhatwlı: Monğol tiliniñ tüp törkini türki til qwramınan şıqqan» attı swhbat. (https://e-history.kz/kz/publications/view/5539.

«Mongolın nuuc tovçoo. Ulaanbaatar, 1990. 178 bap.

Z.Qinayatwlı «Şıñğıs han» Almatı, «Arda», 2008 jıl. 10 bet.

Poppe N. «Grammatika pis'mennogo mongol'skogo yazıka». M.-L., 1937. 13 bet.

T.Äbenaywlı ««Qwpiya şejireniñ» qwpiyası». «Nwrlı Älem», Almatı. 2010 jıl.

M.Isqaqbay, «Şıñğıs han ordası qay tilde söylegen?» «Qazaq ädebieti». https://massaget.kz/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/tarih/40243.

J.Artıqbaev «Qazaqstan tarihı», oqulıq. Astana: Foliant. 2013 jıl.132 bet.

Batua Biduawlı (mwñğwl) «Şınjañ mwñğwldarınıñ şejiresi». «Mwra» jurnalı, 2006 jılğı 6-san. QHR ŞWAR, Ürimji.

Jarılqap Beysenbaywlı. «Qazaq şejiresi», «Atamwra», Almatı. 1994 jıl. 60 bet.

Töreğwl Däuletov, Almatı. «Egemen Qazaqstan» 27.10.2010 jıl.

Älkey Marğwlan. «Tamğalı tas jazuı»  «Jwldız» jurnalı, № 1, Almatı, 1988 jıl.

J.Oşan. «Kerey handığı qıtay derektemelerinde»- X-XIII ğasır. Dayk-Press baspası - JŞS, 2014 jıl. 62 bet.

Su Bihay «Qazaq mädenietiniñ tarihı», Şınjañ halıq baspası, Ürimji. 2005 jıl. 293, 294, 295 better.

Jädi Şäkenwlı,

jazuşı, akademik.

Abai.kz

10 pikir