Jwma, 3 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jazılğan jaydıñ jalğası... 1967 15 pikir 21 Säuir, 2020 sağat 17:56

Mädenietimizge halıq emes, «Kompozitor» jala jauıp otır

Qazaqstan men Qıtay birlesip tüsirgen «Kompozitor» fil'mi köpşiliktiñ köñilinen şıqpağan sekildi. Äleumettik jelide bwl fil'mdi sınauşılar köp. «Qıtay «Kompozitorınıñ» közdegeni ne?» attı maqalamızda biz de kinodağı keleñsizdikter jaylı öz oyımızdı ayttıq.

Fil'mdi eki el teñdey qarjı şığarıp tüsirgenimen, qıtaydıñ paydasına köp jwmıs jasalğanı bayqaladı. Eki kompozitor - qıtaylıq Syan' Sinhay men qazaqstandıq Baqıtjan Bayqadamovtıñ dostığı suretteledi delingenimen, fil'mde tek qıtay muzkantın ğana kördik. Al Bayqadamov beynesi mülde tasada qalğan. Bayqadamovqa qarağanda, onıñ qarındası Däneş pen Syan' Sinhay bastı nazarğa alınğanday.

«Kompozitorğa» Qıtay basşısı Si Czin'pin men Qazaqstannıñ eks-prezidenti Nwrswltan Nazarbaev qoldau bildirgen. Köpşiliktiñ fil'mnen sayasi astar izdeuine osı jağday sebep bolsa kerek. Qarapayım öner tuındısı bolsa, halıq ta mwnşalıq dürlikpes edi. Bilik aralasqan dünieni taza öner tuındısı retinde bağalau qiın-aq. Fil'mdi sınauşılardıñ bäri osını tüsinip otır.

Biraq fil'mniñ teñ rejisseri Säbit Qwrmanbekov mırzanıñ közqarası mülde basqa sekildi. Facebook jelisindegi jeke paraqşasında «Kompozitordı» sınauşılardı jerden alıp, jerge salıp jamandap otır eken. Ol kisiniñ oyınşa, fil'mge sın aytuşılar «şovinistik - jalğan patriottıq piğıldağılar», «mädenietimizge jala jabuşılar», «qazaq kino önerine şabuıl jasauşılar»...

Säbit mırzanıñ janayqayın tüsinuge bolatın şığar. Öziniñ qoltañbası qalğan dünieni sınau kimge wnasın. Biraq fil'mdi sınauşılar, rejisserdiñ käsibiligine, fil'mniñ sapasına sın aytıp jatqan joq. Qazaq tarihı men mädenietine jasalğan ozbırlıqqa renjidi. Qañğıp jürgen qıtay kompozitorı jıldap jesir äyeldiñ üyinde jatıp alsa, wlt bolaşağı bolğan jetkinşekterge qıtay tilin üyretip jürse kim aşulanbaydı?...

Wlttıq bolmısımız ben saltımızğa jasalğan qiyanatqa qarsı twruğa ärkimniñ qaqısı bar. Al olardı «jalğan patriottar», «mädenietimizge jala jabuşılar» dep kinälaudıñ ne jöni bar? Säbit mırza qorğap otırğan «mädenietimiz» qaysı sonda? Qazaqta «jaman üydi qonağı bileydi» degen söz bar. Jaqsı qonaq eşqaşan üy iesine öz tilin üyretpeydi, jesir äyeldiñ üyine qonbaydı. Fil'mde qazaq mädenietin körsettik dep otırğan Säbit mırzanıñ esine, osıdan biraz jıl bwrın äldebir qıtay jazuşısınıñ «qazaqtar qonağınıñ qoynına qızın salıp beredi», degen aramza maqalasın salamız...

Bizdiñ biluimizşe, qazaq mädenieti men tarihına «Kompozitordı» sınauşılar emes, sol «Kompozitordıñ» özi jala jauıp otır.

Qazir el arasında Qıtaydıñ jımısqı sayasatı jaylı äñgime köp. Olardıñ Qazaqstanda köbeyip kele jatqanı aytıladı. Tipti Qazaqstanğa kelgen soñ jergilikti qız-qırqındı jağalaytını jaylı da söz bar. Bwl tipti parlament senatında köterilgen mäsele. Osınday kezde Qıtaymen birlesip fil'm tüsirip, onda keriskedey qıtaydı jesir qazaq äyeliniñ üyinde jıldap twrğızu qanday «kieli öner»?

Säbit Qwrmanbekov mırza jazbasında, «wlttıq tarihımızdı qaralap, küye jağu kimge kerek», dep jazadı. «Kompozitordı» sınauşılar qanday tarihqa küye jaqtı eken?

Aşıq derekközderde jazıluınşa, Syan' Sinhay Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde (1941 jıl) tağdır aydap Almatığa kelip, Qazaqstanda 1944 jılğa deyin twrğan körinedi. Osı aralıqta oğan Baqıtjan Bayqadamov qamqorlıq tanıtıptı. Biraq Bayqadamov onı eki-üş jıl üyine twrğızıp, bağıp-qaqqanı jaylı eşqanday naqtı aqparat joq. Tipti Syan' Sinhaydıñ ömiri jaylı Qıtay derekterinde onıñ Almatığa kelgeni aytılğanımen, Bayqadamovtıñ atı atalmaydı da.

Bolmağan tarihtı (qıtaydı üyine twrğızu), bolsa da ekiniñ biri bilmeytin, wmıtıla bastağan derekti qıtaylar qazıp alıp şığıp, qazaqtı arqağa qağıp fil'm tüsirdi. Bwl «tarihtıñ» ötirik ekenin aytıp, kümän bildirgen qazaqtıñ bäri «wlttıq tarihımızdı qaralap otır» deu qisınğa kele me eken?

Sonımen qatar, Säbit mırza jönsiz jerge änşi Dimaştı qıstıra ketedi. Dimaştıñ qıtayda än aytıp jürgeni men «Kompozitordıñ» üş qaynasa sorpası qosılmaydı.

Tağı bir ayta keterligi, Säbit Qwrmanbekov teñ rejisser dep körsetilgenimen, negizgi şeşim qıtaylıq rejisserdiñ qolında bolğan sekildi. Mwnı Qwrmanbekovtiñ «Egemen Qazaqstanğa» bergen swhbatınan añğaruğa boladı. Onıñ aytuınşa, qıtaylıq rejis­ser bizdiñ akterlerden Qıtay kinosına tän äsire emociyamen oynaudı talap etken, äri degenin istetken. Onıñ üstine, kinoğa tüsetin akterlerdi, tipti qazaqstandıq akterlerdi de qıtaylıq rejisser tañdap alğan. Sonday-aq muzıka, komp'yuterlik öñdeu, grafikasımen tolıqtay qıtaylar aynalısqan. Sol üşin de qıtaylar fil'mdi öz ideyasımen tüsirip, ne körsetkisi kelse sonı körsetken sekildi.

Söz basında aytqanımızday, halıqtıñ sını teñ rejisser Säbit Qwrmanbekovke emes, bilikke bağıttalğan. Wlttıq ideologiyadan jwrday, qazaqqa birese orıstı, birese qıtaydı tıqpalaytın şendilerdi sınadı. Biliktiñ kemşiligin aytudan jasqanbaydan rejisserdiñ, däl osı jerde bilikke bağıttalğan sın sadağına öz keudesin tosqanın tüsine almadıq...

Säbit Qwrmanbekov mırzanıñ eki postınıñ tolıq nwsqası: 

Hudojnik-postanovşik Sabit Kurmanbekov - EL ARNA - dokumental'nıe ...

- Jelide jaman ürdis payda boldı, bwl şovinistik - jalğan patriottıq piğıldağı MÄDENIETİMİZGE jala jabu jäne QAZAQFIL'M kinostudiyası men QAZAQ KINO ÖNERİNE jasalğan şabuıl dep sanaymın! Bwl auru asqınıp ketse tarihımızğa da, mädenietimizge de jasalatın qiyanat boları sözsiz. Dambaldarımen dabıl qağıp, şaptarın sabalap, tırnaq astınan kir izdeu, joq jerden jala jabu, oybaylap tarihımız ben mädenietimizdi sayasatqa tıqpalau - qayda aparar eken? Büytip büyrekten - siraq şığarıp, wlttıq tarihımızdıñ bärin qaralap, küye jaqqannan kimge ne payda? Jan-jağımızdıñ bärin jauğa aynaldırıp bärin arab qwl, qıtayqwl men orısqwl qılıp otırsaq şekemiz qızbas! Aspannan tüskendey bolmayıq ağayın, tarihımız büginen bastalıp jatqan joq, ğasırlar boyı qalıptasqan tarihımız bar, wltımızdıñ tağdırın bireu jazıp bergen joq, onı qayta jaza almaymız! Aşu men soqır ıza, kök bet kekşildik pen jalğan attandau jaqsılıqqa aparmaydı. Özimizdi özimiz sandıqqa salıp tığıp tas tastap, bürkenip alıp öz osırığımızdı özimiz twnşığıp iiskegennen basımız aynalıp jürmesin. "Körşini Qwday beredi" degen babalarımız, sondıqtan aytarım: Sayasat özgerer, bilik auısar al Halıq pen Wlt qaladı, sondıqtan örkenietti el bolamız desek, mädeniettimiz ben önerimizdi jönsiz jala jauıp qaralamayıq.

- Bizde "tobırlıq psihozdıq - paranoyyası" bastalğanğa wqsaydı, jan - jaqtan jau izdeu nauqanı bastalğan sekildi. "BİZŞE OYLAMASAÑ - SEN JAUSIÑ, SEN SATQINSIÑ!" degen wran mädenietke de, önerge de aytıla bastaldı! Eldi jaman men jaqsığa bölu, sayasattı önerge "mayşa jağu" öte qauıptı jağday aparatını sözsiz. Qıtay biliginiñ jekswrın sayasatı bizdiñ de janımızğa batadı, biraq bilik pen sayasattı, wlt pen mädenietti bir dorbağa salu meniñşe dwrıs emes. Öytkeni älemde, qandı-qol sayasattan japa şekken halıqtar az emes, Ündi halqı Ağılşındardı ömir boyı körmey ötu kerek edi, V'etnam halqı Amerikanı ata jauı bolıp qala beru kerek edi, Evrey wltı Nemistermen bir köşe twrmaq - bir memlekette twrmas edi, ayta berse mısal köp, al sol japa şegip, qiyanat körgen memleketter özderiniñ radikaldı şovinisterin ğana tıñdap, tek solardıñ aytqanımen sayasattarın jürgizse sol elderdiñ bir-de bireui damımas edi, tipti älemdik örkenietti el dep sanalmas ta edi. Är wlttıñ öz basınan ötken qasireti bar, sol qasiretterdiñ köbisi sayasatkerlerdiñ moynında, biraq, qanişer Gitler nemis bolğanı üşin Nemis wltı jaman dep aytıp köriñiz, Stalin oñbağan sondıqtan Gruzin halqı da jekswrın dep aytuğa auzımız barmaydı. Sayasat özgeredi, bilik auısadı, el basşıları ketedi - al Halıq pen mädeniet qaladı, bwl adamzattıq qağida! Qıtaydan jaqsılıq kördi, Qıtay, atağın älemge şığardı dep Dimaştı sotqa bermeytinimiz sözsiz! Örkenietti el bolamız desek öz aramızdan jau izdemeyik ağayın.

Quanış Qappas

Abai.kz

15 pikir