Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Ädebiet 1946 4 pikir 16 Säuir, 2020 sağat 14:52

Domalay

                            ("Men ­– jındımın – 2" romanınan tarau)

Iä, iä, Almatınıñ är köşesi, är pwşpağında meniñ jastıq şağım şalıqtap jür. Köz jasım da talay tamğan, öksigim de jañğırıp twr. Qiya alar emespin. Oybay-au, basqasın qisañ da, Almatınıñ gauhar monşaqtay jarqırağan mına köşesin qalay qiyarsıñ! Fur... tifu, üyrenip qalğan auız qisañdauın qoymaydı eken ğoy, qaydağı Furmanov, ketsinşi äri qıp-qızıl kommunist albastı, aynalayın özimizdiñ Nwrekeñ atındağı şe, Nazarbaev dañğılı! Bwrın bälşebek-komissardıñ tozğan şinelindey swrqay, süreñsiz köşelerdiñ biri edi. Qazir qanday? Almatınıñ kir şapanın oray buğan gauhar közdi altın kiseniñ naq özi. Aynalasınan aydını asıp  asqaqtap twr. Allam-au, osı köşeniñ atın özgertedi degende, jetim küşiktey şabalañdap qarsı şıqqannıñ biri men emes pe edim. Qwday jındı ğıp qoyğan soñ ne şara. Äytpese mağan ne joq deseñşi. Äy, soñğı uaqıtta äneu "Dat" degen qazitke tım köp şwqşiıp ketip em, jüdä pomaydı ekän dä! Bar kesel sodan jwqtı. Lenin bapam "Religiya –  apiın" dep tegin gäp qımağan ğoy. Mına "Datıñ" däp religiya eken, özi şala miımdı şayqap, nwqıl şalap qıp jiberdi tüge. Tıliponıma "oybay, jetiñder, köşeniñ atın ana kisiniñ atına özgertkeli jatır, odan da Altınbektiñ ne Zamanbektiñ atın bersin. Talap etemiz, jinal, jwrtım!" degen säbşenie kelgen soñ, kezekşiligimdi Ömirzaqqa tastay sap, baraholkanıñ auzı-mwrınınan şıqqan kök avtobusına jartı tabanımdı jabıstırıp qwstay wşayın. Eki bwtım eki jaqqa taltañdap, entigimdi basa almay aytılğan jerge edireñdep jetip kelsem, jol jöndeuşilerden basqa beysauıt jan adam joq. Ne isterimdi bilmey erbiip arı twrdım, beri twrdım. Arıldap-darıldağan tıhnika. Wzın moyın ekskovator jındanğan jiraftay  arsiğan tisimen asfal'tti qarş-qarş şaynap qoparıp jatır. Şınjır taban bul'dozer qirandını izinen sıpıra kürep, Kamazdiñ qorabına serpe laqtıradı. Qos jiek tıp-tipıl. Juan-juan emender men terek-qayıñdardı tisi saqıldağan pilorama qırqay qırqıp, bauday tüsirip baradı. Jartı-aq jıl bwrın jwnttay ğıp jöndegen jol. Oy-şwñqırınan maşinanıñ kötenişegi üziler qotır köşeler tolıp jatqanda, dwp-dwrıs jerdi büldirip, bwlardiki ne qastandıq. Özi bwzıq qanım bwrq etip basıma tepti. On jetinşi jılı Ketramporda bronepoezdiñ töbesinde twrıp ap wrandağan   Lenin bapam sekildi, jol jiegindegi qiırşıq tastıñ üyindisine qarğıp şıqtım da, tas tüyilgen jwdırığımdı kökke sermep, ayğay saldım:

– Ey, vrediteli, konçay bespredel! Bwl ne swmdıq, toqtat käne!

Meniñ aş küşiktey şäñkildegen şäuilimdi  wlı süren u-şudıñ arasınan kim estisin. Tek ekskovatorşı tisi aqsiya mağan qarap, samayın swq sausağımen bwrğıladı. ­

Köp ötpey qarsılıq akciyası belsendileriniñ aldı da jetti sürinip-qabınıp. Kirden jıltırağan qoñır plaşınıñ bir etegin belindegi kendir jipke qıstırıp, bir etegi salbırap, şoynañday basqan qısıq köz, sarı jigit enteley kep toqtadı. Töbesine twtqan qos kök şar  kökke wşam dep jelmen jağalasa jwlqınadı. Büyirine qızıl markermen "NET!!!" dep jazıp alıptı soydaqtatıp. Entikkende eki ezuindegi eki-ekiden edireygen sarğış qıl japırıla qwlap jelp-jelp etedi.

– Nemene, ketip qalğan ba bäri nwqıl?

– Basqa eşkim kelgen joq.

– Şıli osı. Aytıp aladı da, özderi bwğıp qaladı... Toqta, – dedi qaltasınan telefonın alıp. – Säbşenie keldi. – Mä-ä-ä! – Auzı jwdırıq kirip ketetindey aşılıp qaldı. – Beker kinälappın ğoy. Äktibisterdiñ bärin palisa tünde barıp üyinen wstap äketipti. Bäse desem... Osı palisa erteñ soğıs bosa, jaumen östip ayqasa ma eken ey?.. ­ Men qorıqpaymın, sarı biletim bar, mağan po hoy moroz!

Ol da men sekildi jındı eken. Bratanımdı körgendey quanıp kettim. Qol alısıp amandastıq.

– Mwnda ne üşin keldiñ? – dedim bratanıma.

– Ne üşin boluşı edi? Balıq ülestirip jatır ma eken? Ädildik üşin! Äytpese tiri adamğa köşe beru degen nwqıl masqara emes pe? Odan da Altınbektiñ atın bersin!

Oy, Alla, jındılardıñ bäri birdey oylaydı eken ğoy. Bratandı tağı da qwşaqtap, arqasınan qaqtım. Biz şüñkildesip twrğanda, tağı eki piketçik keldi bir-birimen soqtığısa şayqala basıp. Tüte-tüte ürpigen qauğa saqaldıñ arasınan közderi men mwrınnnıñ wşı jıltırap äzer körinedi. Töbelerine ızıñ- ızıñ üyirilgen kök şıbınnan qolşatır köterip, sasıp-müñkip jel jağımızğa twra qaldı. Bomjılar eken. Furmanovtiñ bas jağındağı su aqpaytın şlyuzdi köpten beri baspana ğıp jürse kerek. Sonı bwzıp tastağanğa narazlıq bildire kelipti.

– Mine, az-zamat! – dedi bratan ekeuiniñ qolın kezek qısıp. – Elimizde demokratiyanı qorğaytın tört küresker bar eken. Üş adam – kollektiv. Biz – törteumiz! Äydä, ne twrıs!

Asay-müseyin saylap kelgen eken, moynındağı kenep dorbadan üşbwrıştı kök jalauşa alıp ärqaysımızğa ülestirdi. Törteumiz dereu qol wstasıp, jalauşalarımızdı jelbiretip, "NET!" dep jazılğan şardı töbemizge köterip köşeni köldeneñ kesip twra qaldıq. Jwdırığımızdı tüye kökke bwlğap ayğay saldıq:

– Biz qarsımız! Doloy korrupciya! Jasasın demokratiya!

Bomjınıñ bireui qarsı üydiñ qabırğasındağı jazudı körip:

– Attan, Amantay kaje! – dep jiberdi.

Alğaşqıda dauısımız şaşırap bey-bereket şığıp edi, bratan jalau wstağan qolın dirijer bop oñdı-soldı erbeñdetken soñ jorğamız tüzelip, birte-birte Amerikadağı piketke şıqqan negrlerdey bir ırğaqpen äuendete wrandattıq:

– Biz qarsımız... qarsımız! Jasasın demokratiya, jasasın!.. Jasasın!

Köşedegi andağaylap jıbır-jıbır örgen maşina prujinaday sığılıp bir-biriniñ qwyrığın iiskey baj-baj etip toqtaydı. Klaksonın qañqıldatıp, terezege şaptalğan auızdar qisañdap, közder ejireñdep bizdiñ qos qaptalımızdan jırıla qaşıp zu-zu etedi. Ökinişke oray, piketimiz wzaqqa sozılmadı. Boyındağı mäñgilik qozğauşı küş – barmatuhanıñ qızuına wrannıñ jeligi qosıldı ma, elirip alğan bomjınıñ bireui unitazdıñ şwñqırınday müñkigen auzın aranday aşıp ayğay salğanı:

– Allah-ahbar!!!

Sol-aq eken raciya sañqıldap qoya berdi:

– Terrorister! Qorşañdar! Wstañdar!

Är bwtanıñ tübinen, är üydiñ qalqasınan top-top äsker sau etip örip-örip şığa keldi. Aynaladağı qalıñ ağaş qalıñ soldat bop qaptap kele jatqanday zärem wştı. Avtomat asınıp, kaska, bronejilet qwrsanğan, mul'tfil'mdegi ninzaday, kemi bes jüz omon jan-jağımızdan tap berdi.

– Şuher! – dedi bomjınıñ biri jan dauısı şığa şıñğırıp. Tañerteñgi "utrennikte" "Aygölek" bilegen detsadtıñ büldirşinindey qol wstasqan törteuimiz şoşığan şildey şar etip tört jaqqa şaşıradıq. Qaşqanmen qwtqarsın ba, är qaysımızdıñ üstimizge bir-bir mäşin kömir töge salğanday, tört jerde tört qara töbe üyildi de qaldı. Basqalardı bilmeymin, öz basım asfal'ttiñ bwjır betin şeksiz mahabbatpen şöp etkizip bir süyip alğannan keyingisi öltirseñ de esimde joq, kölkigen kök twman. Tek miımnıñ bir qiırında jay oğınday jarq etken jalğız säule: "Alla-ay, bizdiñ qarulı küşterimiz netken aybındı edi, eger sırttan jau şabuılday qalsa, mınanday qwrsanğan qaharımen bir-aq sätte tas-talqanın şığaradı eken-au! Äy, qanday jauız bolsa da, jüregi daualay qoymas!" degen mereyli sezim ğana... Bir kezde kirpigimdi qimıldatsam, qarañğı tünde, aq besiktiñ üstinde terbetilip jatırmın. Nwqıl säbi bop ketkendeymin be tegi, qalay özi? Äne-mine aq mamaşım eljiregen meyirimdi äuezimen: "Äldi-äldi, aq böpem. Aq besikke jat, böpem. Qwnan qoydı soya ğoy. Qwyrığına toya ğoy!.." dep ändetetindey jüregim lüpildep, közime jas üyirildi. "Ma-ma!" dedim kübirley kemseñdep.  Äldebir ayalı alaqan eki tösimdi sipaladı, onda köp twraqtamay qos büyirimdi jıbır-jıbır türtkiledi. Sayahatın jalğastırıp, barğan sayın tömen sırğıp baradı. Qwldilağan qol sumañdap kelesi sätte qwyrığıma jabısa ketsin. Boyım dir etip tiksinip qaldım. Endi bolmasa, ätpişimnen şap beretindey eki bwtımdı qısa qoyğamın jalma-jan.

– Eşteñe joq qoy, ät-taña nälet! – dedi wrtın toltırıp qompıldağan ökinişti daus.

– Temeki de joq pa? – Şiñkildegen dauıs özeurep ümit üzgisi keler emes.

–  Joq!

– Tıliponı da joq pa?

– Eki ğasır bwrınğı "Nokia".

– Qwrsın, qol bılğap qaytemiz... Mwnday jerge boylay qayırşılar jinaladı emes pe!

Söytsem, qalta aqtarğan qoldar eken "mahabbat" massajın jasağan. "Avtozak" törine tösek sap, "äldi-äldi, böpem-ay" dep terbetip keledi.

Pogrebtegi köktegen kärtöşkeniñ sabağınday aqborıq, irkildegen tergeuşi atı-jönimdi swrap, qolındağı qalamı qağazdıñ jartı betine deyin jorğalap barıp toqtadı da, üsteldiñ şetinde bir qırın otırğan mağan süzetin bwqaday bığır moyının bwrdı:

– Piketke öziñ şıqtıñ ba, älde bireu ügittedi me?

– Özim.

– DVK-nıñ müşesisiñ be?

– Ol ne? Detskiy voleybol'nıy klub pa?

– Bilmey qalğanıñ! – Aqborıqtıñ osqırnğanda, deldigen keñsiriginen "jorğatayı" aq qwrttay bir jılt etip qayttı. ­– Öytip bwltaqqa salma!

– Öllä-billä, şın aytam?

– Ol – ana şette jürgen qaşqınnıñ terroristik wyımı! Oğan qatısıñ bolsa, öz obalıñ öziñe. Bizde bäriniñ tizimi bar. Bayqa, bäribir anıqtaymız.

– Qwrsın, oğan müşe bolğanşa, Nwr-Otanğa kirmeymin be!

– Oğan sendeylerdi aladı dep kim ayttı?

– Piştu, almasa qoysın. Mağan kerek edi sonıñ!

– Äy-äy, bayqap söyle! Sayasi jağınan bwzılğan adamsıñ ğoy özi? Piketke ne maqsat közdep şıqtıñ?

– Ädilet izdep.

– Taptıñ ba?

– Tabamın. Tapqanşa izdey beremin!

– Demek, mitingke bara berem deysiñ ğoy?

– Bara beremin.

– Baruğa zañmen tiım salınğanın bilemisiñ.

– Men qarsımın!

– Sen qarsı bolğannan eşteñe özgermeydi. Sen – halıq emessiñ!

– Halıq degen men. Meniñ kelisimimsiz onday zañdı kim şığardı?

– Deputattar. Halıq saylağan deputattar.

– Olardı halıq saylağan joq. Joğarıdağı köke otırğıza salğandar. Qoldarın köterip-tüsirudi ğana biledi...

– Doğar sözdi! – Aqborıq jigit jwp-jwmsaq jwdırığımen üsteldiñ betin bılq etkizip tüyip qaldı. – Ne sandıraqtap otırğanıñdı bilemisiñ?

– Bilemin. Şındıqtı aytıp otırmın!

Aqborıq salbırağan bwğağı bülk-bülk etip tükirigine şaşaldı:

– Sen özi eşektiñ miın jegenbisiñ, älde jarımespisiñ söz wqpaytın?

– Eşektiñ miı tätti boladı deydi ğoy, jemegenime ökinip jürmin, – dedim ırjiıp. – Keşiriñiz, saudıñ sözin jındı wqpaydı degen ras eken, jüdä! – Qaltamnan alıp "sarı biletimdi" körsetip em, "qap, bağanadan bergi bosqa ottap qor bolğan esil sözim-ay" dedi me, tergeuşim bolbırağan appaq beti lap qızarıp, esik auzında twrğan serjantqa qolın aşulana  siltedi:

– On eki sötkege!

Türmege kirgizerde twlaboyımdı tügel tintkiledi. Konservi men sıranıñ qaqpağın aşatın on eki bastı añşı bäkim bar edi, soğan qosa belbeu men bätiñkemniñ bauına deyin şeşip aldı. Kirden jıltırağan kenep dorbamda altınşı romanımnıñ özim tüptegen qoljazbası jüretin.

– Bwl ne qağaz? – dedi aşañ jüzdi, quşıq iıq serjant.

– Öz jazğandarım.

– Kitap kirgizuge bolmaydı. Sayasi birdeñe boluı mümkin.

Bir jaqsısı, bärin tirkeydi eken. "Belbeu, eki şnur..." dep alğan zattarın tügel tizip qolhat berdi.

Sonımen, hoş, auı tizeme tüsken şalbardıñ ışqırın bir qolımmen wstap, bauı joq, eki razmer ülken bätiñkemdi qorp-qorp basıp kazarmağa kirip barğanmın. Qırıq jıl juınbay teke sasığan bomj qwşaqtay alğanday boldı. Ter, şuaş, temeki iisi iyu-qiyu aralasqan aşı qolañsa közimdi wstaraday tilip tüsti. Saltanatıma süysingen aborigender gu etip hoş köñilmen qarsı aldı:

– Oho, qatarımız tağı bir qıranmen tolıqtı!

Qaz-qatar tizilgen qos qabat temir kereuetter däliziniñ köz wşında bwlañıtqan twyığına tas süyretkendey taltañdap jetkenşe, jımiya, jımsiya qadalğan közderdiñ swr jebesi oñımnan da, solımnan da osqıladı. Birine de qıñğam joq, has batırday qasqayıp, saltanattı marşpen orınıma keldim de, qıran ekenimdi däleldep, torı jerge tigen astıñğı tösekke jalp etip qonaqtay kettim.

Ekinşi küni älgi tanıs serjant qasıma keldi. Ezuinde jwqalap jaqqan jılı külki bar siyaqtı. Üni jwmsaq:

– Zattarıñızdı alıp jüriñiz.

Jeke kamerağa jayğastırdı. Eki kisilik orında jalğız özim. Bir qaptalı qabırğağa bekigen şağın jayma üstelge qarsı qarap otırdıq. Meniñ qoljazbamdı ädemi cellofan mwqabamen qaptap alğan eken, aldıma qaray jıljıttı:

– Oqıp şıqtım.

– Şın ba? – dedim ayran-asırım şığıp.

– Şın!

– Bas kiimiñdi şeşşi! – dedim äy-şäy joq. Jigit betime bajıraya bir qarap, kartuzın qolına aldı. – Oy, Alla, basıñ bar eken ğoy! – Tañırqap tañdayımdı taqıldattım. Bas bolğanda qanday! Nağız Sokratqa bitken bas: şalqaq, som şwyde, qos şekesi bwltiğan keñ mañday. Qısqa şaşın şekekliginen jarıp tarağan. Jigit mırs etip külip jiberdi:

– Oy, ağa, siz de aytasız-au. Bası joq adam bola ma?

– Qaydan bileyin, mentterde bas bolmaydı, kartuzdı moyınnıñ jalğasına kigizip qoyadı eken deydi ğoy. Özim de solay bolsa, solay şığar dep oylaytınmın.

– Tüu, äbden sümireyttiñiz ğoy! El ne demeydi?

– Bası bolsa, nege oylanbaydı, nege körmeydi, nege jüregi selt etpeydi, nege bireu aytaqtap "hayt!" dese, it siyaqtı tarpa bas saladı?..

– Bäri birdey emes şığar.

– Äy, qaydam?.. Jaraydı, äzil söz ğoy. Biraq öz qwlağıma özim senbey twrmın. Şınımen oqıdıñ ba?

– Oqığanda qanday. Eki kün boyı bas alamay oqıp şıqtım. Vo! – Serjant ezui jayılıp, basbarmağın qayqayttı.

– Oy, Alla, menttiñ de kitap oqitını boladı eken-au! – dedim şınımen tañğalıp.

– Nege olay deysiz? Kitap oqitın bir kisi mendey-aq bolsın!

– Onda nege ment bolıp jürsiñ?

– Jan bağu kerek qoy, ağa.

– Bilimiñ bar ma?

– Filosofiya ğılımınıñ kandidatımın. Dalada qaldıq. Osınıñ özine tanıstıqpen kirdim.

Men köripkeldik jasap, basımdı şayqadım:

– Äy, bauırım, bwl jerde de köp twraqtatpas!

Serjant közi jıpılıqtap şoşıp ketti:

– Qoyıñızşı, ağa! Qwday saqtasın!

– Bilimdisiñ, oqisıñ, janıñ jwmsaq. Mine, men siyaqtılarğa ayauşılıq bildirip otırsıñ... Olarğa onday adam kerek emes.

– Sonda ne istuim kerek?

– Olardıñ özi siyaqtı bol.

– Ol qoldan kelse... Jaraydı, ağa, bir jöni bolar... Kitabiñiz keremet endi! Qalay qisındırıp jazğansız?

– Men qisındırğam joq, ömirdiñ qisını sol.

– Ömir sonday bolğanmen, bäri sonday qiıstırıp jaza almaydı ğoy. Bir külip, bir jılap, ömirdiñ işinde jürgendey boldım! Jalğasın jazasız ba?

– Mine, osı otırğanda ekeumiz bolaşaq kitaptiñ betterin jazıp otırğan joqpız ba!

Jigit meni bir äulie körip tabınıp otır.

– Siz şığarmalarıñızdı qalay jazasız, şabıt qısqanda ma, älde maşıq pa?

– Men eşteñe oylamaymın, tek jaza beremin.

– Qalay?

– Abay atam anda-sanda qasıma kep, qwlağıma sıbırlap twradı. Men tek sonı jazamın.

– Qoyıñızşı, onday bola ma eken?

– Basqanı bilmeymin, özimde sonday.

Serjant sener-senbesin bilmedi. Äzildep twr ma älde mäjinsürey  bireu me degendey eki oylı keyippen betime qarağan. İle dälizden: "Serjant Dauılbaev!" degen ämirli dauıs estilip, ornınan apıl-ğwpıl ata jöneldi.

Jigittiñ atı Aqılbek eken. Körgen jerde iltifat bildirip, qoldan kelgen kömegin jasap jürdi. Keyde "Egemen", "Kazpravda", "Liter" sekildi gazetterdi äkep beredi. "Mwndaylardı oqımaymın. Mağan "Dat" pen "Jas Alaştı" äkep ber" desem, "Oybay, ağa, ondaylardı bizge wstauğa bolmaydı!" deydi.

Tañerteñ bärimizdi aulağa şığarıp sapqa twrğızadı da, on-jiırmadan bölip är jaqqa jwmısqa äketedi. Bireuler äkimattıñ nwsqauımen arıq arşıp, köşe sıpıradı. Endi bireuler bastıqtıñ daçasına barıp, ogorodınıñ şöbin jwladı, tualetin qazadı. Men eki kün cement tiep belim şoyırılıp twra almay qalğam. Aqılbek ol azaptan qwtqarıp, türmeniñ öz işine alıp qaldı. Aula sıpıram, tualet juam, qağaz, qoqıs jiıp küni boyı türtinşektep jüremin. Üş uaqıt tamaq işemin. Mağan mwndaydı kim beripti: azanda – bir qalayı küreşke qara şay, eki tilim arpa nanı, bir jağım margarin; tüste – tarı botqa, kil'kanıñ közi ğana döñgelengen balıq sorpası, ne qasığıñmen quıp jürip bes talın äzer wstaytın bwrşaq sorpası; keşke – tağı da botqa... Keybir kepiet atqandar: "äket juındını!" dep mwrının tırjitıp iterip tastaydı. Ondayda mağan jaqsı, sıpırıp-siırıp soğıp alam. Vot doraqtar ä, botqa, bwrşaq degen qayta asqazanğa jeñil, paydalı emes pe, därigerler osılardı jeu kerek dep ädeyi dietağa otırğızbay ma. Bwrın qalay bilmey jürgenmin, türme degeniñ kurort eken ğoy änşeyin! Terezesi sığırayğan qara-köleñke  kamerada jalğız özim. Şarday şermigen qarınımdı sipap qoyıp, bor-bor kekirip, zeñbiregimnen dar-dar zalp berip torı şiqıldağan temir kereuette kerilip jatqanım. Az künde et jiıp bwltiıp, toralıp aldım, bir qolımmen wstap jürmesem tüsip ketetin şalbarımnıñ ışqırı endi tırsiıp mıqınıma äzer jetip twr. Keyde unitazdağı suğa ne taualettiñ qabırğasındağı jıltır, qara kafel'ge üñilsem, Gonçarov sipattağan meşan-burjuy Oblomov sekildi eki beti şiqanday küyli bireu külimdey qaraydı.

Qırsıqqanda, on eki kün orıstıñ raketsınday zu etip öte şıqpası bar ma qas-qağımda. Däl on eki kün, nöl-nöl minut soqqanda, kezekşi policey temir esikti saldır-küldir şalqasınan aşıp:

– Arestant Şeğirov, qamaq merzimiñiz bitti. Zattarıñızdı jinap şığıñız! – dedi. Töbemnen tömen qaray mwzday su qwyıp jibergendey şoşınıp orınımnan atıp twrdım:

– Şıqpaymın! – dedim twlaboyım dir-dir etip.

– Şıqpağanı nesi?  – Policeydiñ jıltırağan  bitik közi tabiğat bergen mümkindik şegine deyin baqıraydı. – Bosağanına quanbaytın ba?

– Men quanbaymın! – dedim jılamsıray ünim bwzılıp.

– Auışsıñ ba, nemene? Bıljıramay şıq käne! – Policey jelkemnen şap berip sırtqa qaray süyreledi. Men:

– Net, net, ninädi, ninädi! – dep şoşığanda ne quanğanda orısşa söyleytin ädetimmen jalma-jan bosağağa jarmasıp jatıp alıp edim, batal'onkanıñ qışırlı, som tabanı qwyrığımnan ışqınta tepkende, jerden bir metrdey şarıqtap barıp apatqa wşırağan wşaqtay beton dälizdi twmsığımmen süze şarq ettim. Ayğay-şudı estip bir jaqtan Aqılbek jetip kelsin. Qwtqaruşım kelgendey quanıp kettim.

– Ne boldı? – dedi efreytorge alaya qarap.

– Mınauıñ mäjün ğoy deymin. Ketpeymin deydi!

– Onıñız qalay, ağa?

Mwrınımnıñ qanın jeñimmmen sürtip, Aqılbekke jalınışpen kemseñdedim:

– Ketkim kelmeydi.

– Nege?

– Mına jer jaqsı eken. Meni osında alıp qalşı. Bastıqtarğa aytıp körşi. Kez-kelgen jwmıstı istep jüre beremin.

– Ne aytıp twrsız? – Aqılbek tüsin suıtıp, birinşi ret mağan zekip söyledi. – Bwl – türme, qılmıskerler jazasın öteytin jer. Kesimdi merzimiñiz bitti me, ketuiñiz kerek.

– Osı jerde qazir töbeles şığarayın, tärtip bwzdı dep qayta qamay salıñdarşı? – dedim äli de ümitimdi üzbey jautañdap.

– Qamau-qamamau mäselesin sot şeşedi. Biz tek tärtipti orındaymız. Bolmaydı, barıñız!

Aqılbekten de köñilim qalıp, teris aynaldım. Kenep dorbamdı amalsız moyınıma asıp, tanauımdı qors-qors tarta kemseñdep sırtqa bettedim. Betine qalqan, qılıştıñ sureti salınğan auır temir qaqpanıñ aldında közimniñ jasın bir sığıp aldım. Biik beton dualdıñ işindegi terezesi temir tor, swrqay üy qimasımday qalıp baradı. On eki kün tamağın berip, tösegin jayıp bauırına basqan osınau üydiñ janında men üşin Iran bağıñ, peyişiñ piştu edi. Kenep dorbam moyınımda salañdap wzağan sayın soñıma jautañ-jautañ qaraymın.

Endi tek qay jerde mitingi boladı eken dep qwlağımdı lokatorday töbemde qayşılatıp eleñdeumen boldım. Qwday oñdağanda, köp sarılıp kütkem joq. Şüyinşi  habardı estip, äkimattıñ aldına qwstay wşıp jeteyin aytqan uaqıtta. Köpbalalı analardıñ narazılıq piketi eken. Öñşeñ qarını salbırap, balpañ basqan qatındar, bes bala, on bala tapqan. Wzın-qarası elu-şaqtı. Iıq tirestire siresken policiya kordonınan ötu qiyamet. Anandayda dubinkaların bilep qalıñ OMON qara ormanday qaptap twr. Öñmeñdep jetip barıp edim, küjireygen kapitan juan bilegin şlagbaumday köldeneñ sozıp keudemnen iterdi:

– Sağan ne joq, köpbalalı qatın ba ediñ?

– Köpbalalı äkemin! – dedim ejireyip. – Balanı qatındar külge aunap taba ma biz bolmasaq? Jiber, qatınım on birinşi balağa buaz edi, taltañdap jürip tüsirip alar, aman-sauında alıp qaytayın.

Birdeñe deyim degenşe, eñkeye berip alşayğan bwttıñ arasınan öte şıqtım.

Qatın degen halıq erkektey emes batıl, öjet eken. Baybalamdap, u-şu ayğayğa bastı.

– Bizge äkim şıqsın!

– Özimen auızba-auız söylesemiz!

– Äkim! Äkim!..

– Ükimettiñ uädesi qayda, äli bir ret posobiya alğam joq!

– On bir jıldan beri päterde jürmin. Kezegim qaşan keledi?..

İşten bir jas bala şığıp, basu aytıp:

– Arız-armandarıñızdı mağan beriñizder, qarap şeşimin habarlaymız, –dep edi, qatındar öre twrıp, odan arı şuladı:

– Senderiñ jauaptarıñ belgili, estimeymiz söziñdi!

– Äkim özi qayda, tolğatıp otır ma! Elden äulie me eken, nege şıqpaydı?

– Özi şıqsın, äytpese biz kiremiz!

– Mäselemiz şeşilmeyinşe osı aradan ketpeymiz!

– Äyda, qatındar, ne twrıs, kirdik işke!

Dodırağan qara şaş, jalpıldağan aq jaulıqtıñ ala-şwbar nöpiri älgi ökil jigitti taptay-maptay lap qoydı.

– Jaraysıñdar, qatındar. Osı betteriñnen taymañdar, alğa! – dep arasında men de qiqu sap dem berip qoyamın.

– Qaytıñdar! Doğar bassızdıqtı! – Esikti qamalap twrıp alğan policeyler ayğaylap beri iteredi, biz ayğayımızdı olardan asırıp, elirip arı iteremiz. Qatındardıñ qolı jetkenderi policeylerge jarmasıp, jwlqılap töbelesti bastap kep jiberdi.

– Qapta, qapta, qatındar! Ayanba! – dep bir qatın şıñğıra baqırıp atoy saldı.

– Qayt keyin! Qayt! – dep policeydiñ jan dauısı şıqtı.

– Basıp kir! Qirat esikti!..

– Jibermeñder! Iter!..

U-şu, ala-topır boldı da ketti. Endi osı kezge deyin şıdamdılıq tanıtıp siresip  twrğan OMON-nıñ sayıp-qırandarı andağaylap bir şetten türe tiisti. Öñkey terrorist, vahabit, modjahidtermen atısıp-şabısıp maşıqtanğan bähadürler dwşmanmen şayqasudıñ hayla-täsilin bik äybät master biler-dür. Eki-ekiden bir-bir qatındı şap beredi de, dırıldata süyrey jöneledi. On bala tauıp, on ret ölip körgen qatın beybaq ta oñay jau ma, ölispey jan berisetin emes. Tepkileydi, qolımen wradı, tisteydi, tırnaydı, bolmasa qarğap-silep betterine tükiredi...

Men de bir şette özimşe qayrat tanıtıp, qattı qarsılastım. Eki jwdırığımdı tas tüyip, qısıq közimdi barınşa ejireytip, tisimdi şıqırlatıp, dirildep-qalşıldap OMON-ıña da, policiyaña dap tap-tap beremin. Qazaqşanı wqpay qalar dep orısşa boqtaymın, an-a-au dökeylerdiñ atın atap nebir jağımsız sözder aytam... Öytpesem bola ma: "qatındardıñ arasında qıztekedey sen nağıp jürgen nemesiñ, ket, äyda!" dep quşiğan kötenimnen bir teuip, quıp jiberui mümkin ğoy! O, Alla, tilegimdi bere gör! Özim şaptığıp tise bergen soñ, şıdamay ketip, tileuiñdi bergir, eki sarbaz tap berdi. Qos jwdırığımdı tüyip, süzisetin teke siyaqtı kelseñ-kel dep edireyip twra qalıp edim, bireui jelkemnen bir perip etpetimnen tüsirdi. Süysinip kettim, tağı da wra tüssişi dedim söyleuge tilim kelmey eseñgirep bara jatıp. Ayaq-qolım tıpırlap qarsılıq tanıtıp jatır, auzım jalpıldap nebir qwlaq qırşitın sayasi materşinanı boratıp jatır.

– Jür, käne, tırtıspay! – deydi ekeui anandaydağı samsağan maşinalarğa qaray eki jağımnan süyrelep.

– Joq, barmaymın, jiberiñder! – deymin ötirik qarsılasqan bolıp. Erkelegen baladay şalqayıp jatıp alıp edim, erkime qoyar emes. Eki jigitke sol sät älemdegi jaqsılıq jasauşı eñ qamqor adamday şeksiz mahabbatpen süysine qaradım. Ätteñ, basa kigen kaskanıñ äynegi betterin bürkep alğan, äytpegende kezek-kezek şöp etkizip süyip alar edim-au! Bireui ayağımnan, bireui qolımnan kere wstap, ırğap-ırğap avtozaktiñ törine attı da jiberdi. Omırtqam opırılarday oñbay tüssem de, "uh, jettim-au!" dep süysingennen közime jas üyirilip, öksip jiberdim. Azdan soñ aq besikte äldilengen aq böpedey, peyiştiñ jolında terbetilip kele jattım.

Sol bayağı SIZO-ğa äkeldi. Közime ottay basılıp, tuğan üyime kelgendey quanıp kettim. Endi bwl jerden ölsem de ketpeuim kerek. Barınşa köbirek jatudıñ haylasın jasayın. Neşe türli kombinaciyalardı sapırılıstırıp şala miım komp'yuterdey sartılday jöneldi. Konvoymen ayğaylasıp, jağalasıp  nağız bwzaqınıñ keypimen tergeuşige kirdik. Ötkendegi aqborıq jigit tağı da aldımnan şıqtı.

– Tağı keldiñ be? – dedi tüsi bwzılıp.

– Tağı keldim! – Barınşa qitığıp qiqarlana til qattım.

– Basıña tigen joq pa? On bes sötki az boldı ma?

– Az!

– Nege?

– Men qarsımın!

– Kimge?

– Bärine!

Aqborıq jigit beti kögerip ayğaylap jiberdi:

– Qwrı, joğal, neşastnıy doraq!

– Joq, ketpeymin! – Şoşınğannan şar ete tüstim.

– Nege ketpeysiñ?

– Qılmısker türmede otıruğa tiis! – dedim äldebir aqıldı kitaptan oqığan oforizm til wşına oralıp.

– O neğılğan qılmıs?

Vot topas, ä! Mına sauatsız tergeuşige zañnıñ älip-biin üyretkim keldi:

– Qılmısı bolmasa, kisini mına jerge äkele me?  Ekinşiden, rwhsat etilmegen mitingke qatısu qılmıs emes pe sizdiñşe? Sonı da tüsinbeysiz be? Qazaqstan Respulikasınıñ Qılmıstıq kodesin jaqsılap tağı bir oqıñız! Jo-joq, ketpeymin. Men qılmıs jasadım. Sottauğa tiissizder. Sizderdiki şıli osı bılıq pen şılıq. Kisini alalap, boylay tek öz adamdarıñızdı ğana sottaysızdar blat alıp! Men ädildikti talap etem. Sottamasañızdar Joğarı sotqa deyin ğarza jazam!..

Äne aqborıqtıñ bet-auzı on jerine on şıbın qonğanday jıbırlap baradı. Äy, bälem, qatırdım-au özim de. Osıdan keyin on bes küniñ ne, on bes ayğa aydaytın şığar twp-tura? Älde eki jıl? Bes jıl bolsa, tipten jaqsı. Älde... älde on bes jılğa bir-aq tıqsa ğoy, şe-erkin!.. Tergeuşiniñ jüzi tütep tünergen sayın qiyalım şarıqtap quana tüstim. Biraq quanışım wzaqqa jetken joq. Aqborıq töbesindegi şaşırağan şaşı sapqa twrğan soldattay tikireyip ornınan wşıp twrdı tükirigin şaşa:

– Joğal, käne, ottamay! Seniñ orınıñ – türme emes, jındıhana! Qazir ketpeseñ, naryad şaqırıp jındıhanağa aydatam!

Jındıhananı aytqanda jım boldım. Dämin tatqan jerim ğoy, zärem wşıp ketti. Kül-talqan bolğan armanımdı aqborıqtıñ aldında qaldırıp, läm-mim demesten tompañdap aydauıldıñ aldına tüstim. Artıma jaltaq-jaltaq qarağıştap, temir darbazadan tezirek şığıp ketuge asıqtım.

Irıñ-jırıñmen arağa jiırma-şaqtı kün salıp jäy ğana äuestikpen su jaña Nwrekeñ köşesine barğam. Körgen boyda közim jıpılıqtap, erinim salpiıp, aşılğan auzıma balanıñ bası sıyıp keterdey añqaydı da qaldı. Mine, ğajap! Öz közime özim sener emespin. Köşe emes, qala salu mädenietindegi adamzat aqı-oyınıñ bügingi tañdağı jetken eñ danalıq ülgisi dersiñ. Keşegi swrqay körinistiñ biri de joq. Bäri jaña. Jol tabanı jaltırağan jılt qara asfal't, keneri qızıl granit. Sıldır qaqqan käusr bwlaqtan eñkeyip işkiñ keledi, ağıp jatqan "Borjomi" dersiñ. Qos jiegi qanatın qağıp jelbiregen kök jelek. Men atın bilmek   tügili kitap-televizordan suretin de körmegen twqımı bölek ağaştar. Ayalap ärqaysınıñ diñin qamıspen orap qoyğan. Köşe-köşeniñ qiılısınan kütim körmegen, su işpey, däri sebilmey qwrttap-bittep jüdep twrğan özimizdiñ kök terek, üyeñki, aq qayıñdar "qanday baqıttı ediñder" degendey moyındarın qılqita kürsinip qaraydı. Jayaujoldıñ aynalası kök şımmen şımqay şegendelgen. Hruşev zamanınan bergi eski üylerdiñ özi kisi tanımastay. Sırtı oyu-örnekpen qaptalıp, köz quantarday boyalğan. Parijdiñ sän salonınan şıqqan kempirdey qas qağıp jımıñ qağadı. Öz basım Qapşağaydan arığa barıp körmegen adammın. Biraq älemde Mon-matr, Uoll strit, Bul'var senset, Ridjent strit, Neva prspektisi siyaqtı jan bitkenniñ közayımına aynalğan äygili köşeler bar dep estimin. Äy, qanşa elestetsem de solardıñ qay-qaysı bizdiñ mına Nwrekeñniñ köşesiniñ janında piştu bolmay qalar-au! Sol sätten bastap künine bir ret 2-şi ne 86-şı avtobuısqa otıram da, Nazarbaev avenyuiniñ basına bir, ayağına bir şığıp, arlı-berli jürem de qoyam. Qarğan sayın közim toymaydı, tamsanıp, ğajaptanıp qwmarım qanbaydı. Qwday bergen şeksiz qiyaldıñ qanatında qalıqtap, birese Brodveydi boylay örlep, Oksvord stritti qwlday jüytkip, odan 5- avenyuin şarlap, endi birde Arbattıñ swlu körkin közimmen şöp-şöp süyip zulap kele jatqanday bolamın. Prosto kayf!

Mine, bir künde bir köşe qalay özgergen. Özgeru degen, özgertu degen osı emes pe! Tük qiındığı joq. Osınday jolmen bütin qalanı, tipti bükil eldi özgertuge, jañartıp jaynatıp jiberuge boladı eken ğoy! Aqımaq basım sonı qalay bilmegenmin? Äy, äy, jındımın ğoy, jäy ğana jındı emes, nağız doraqtıñ özimin. Jä, meni qoyşı, miları basına sıymay qwlaq-mwrınınan şığıp twratın oppoziciyanıñ qasqaları men qarayğan halıq nejöli sonı bilmeydi? Ana kisi "anday-mwnday, jämän-jämän... şal, ket, şal, ket!" dep bes-altauı mitingke erbiip şığıp bet-auızı it talağanday tayaq jep jürgennen ne payda? Men, mine, jındı bolsam da, tuğan qalamdı gül-gül jaynatıp jiberudiñ töte jolın taptım! Ura! Nwrekeñe tağı bir köşeniñ atın berip jiberse qaytedi, "Nazarbaev prospektisi – 2" dep!.. Toqata, toqta, köşeñ ne, Almatınıñ atın özgerte salu kerek, "Nwr şahar", "Nwrswltan kent" deysiñ be. (Almatı özgertuge bolmaytınday atasınıñ atı emes qoy, bwrın orıstar "Vernıy" dep te atağan). Sonda çinovnik bitkenniñ bäri  Nwr-şahardı älemdegi eñ ädemi, eñ mädenietti... qalağa aynaldıramız dep janın salmay ma. Söytip qalamızdıñ barlıq köşesi Nazarbaev prospektisindey jaynap şığa keledi az uaqıtta!.. Qoy, oybay, ne sandalıp otırmın, öytse bükil qazaq osında ağılmay ma biz de baqıttı ömir sürgimiz keledi dep. Onsız da auzı-mwrınınan asıp-tögilip tau basına şığandap ketken qalanıñ qay jerine siyadı? Bärinen bwrın qañırap qalğan jerimizdiñ bir jağınan – qıtay, bir jağınan orıs kirip ketse käytemiz? Joq, ortalıq qoy, Astananıñ atın bergen dwrıs. Anau-mınau deymiz, osı halıq deputattarı bar ğoy, şınımen el qamın jep eñiregen edigeler-au, bas qalanıñ körkeyuin oylap qanşama ret "Nwrswltan" dep atau jöninde wsınıs jasadı. Olarğa endi ökpe joq. Tek ana kisi, ölä, sonday betmonşağı tögilgen wyalşaq eken tegi, elden wyat boladı dep at-tonın alaqaşqan joq pa! Demek, bwl variant dohlıy, otpadaet. Onıñ üstine, deputattar ayta-ayta jauır bolğan wsınıs. Men jaña birdeñe oylap tabuım kerek. Bärinen asıp tüsuim kerek! Üş kün, üş tün tolğattım. Üşinşi kün tañ aldında şala miım şala tüyisken toktiñ sımınday şatır-şwtır ot şaşıratıp, basıma ğajayıp bir oy sart ete tüsti.

– Ura! – dep wşıp twrdım.

– Ne boldı-ey, qoyanşıq? – Qorıldap jatqan Ömirzaq arı aunap tüsip arqasın qasındı.  – Tauıq bop kettiñ be tañ atpay şaqırıp!

– Taptım! – dedim quanıştan esim şığa.

– Neni taptıñ?

Ärine, mwnı äzirge eşkimge tisjaruğa bolmaydı, äsirese Ömkeñ sekildi biik materianıñ iisi mwrınına barmaytın topastarğa.

– Aytpaymın! – dedim teris qarap.

– Aytpasañ, Aytbaydıñ qatını bol!..

Köñilim lepirip jer-kökke siyar emespin. "Oybay-au, öltirdiñ ğoy, aytsañşı!" dep siz tağatıñız tausılıp ölip bara jatqan şığarsız. Jaraydı, aytayın. Men taptım. Tapqanda qanday! Qazaqstandı twtasımen Nwrswltanstan nemese Nwrswltanlandiya dey salu kerek. Sonda Nwrekeñdi janınday jaqsı köretin, qadırleytin, janın beretin, qorqatın, jaramsaqtanatın... tağı-tağı tamaşa keyipkerlerdi oynaytın külli çinovnik, äkim-qara, wrı-qarı, alayaq, qorqaq, jağımpazdar... "otanımız, elimiz Ülken kisiniñ atına layıqtı bolsınşı tegi dep birimen biri jarısıp, birinen-biri asırıp janın salmasqa äddisi qaysı? Wrılar wrlamağan soñ, äkim-qaralar barmaq bastı, köz qıstını wmıtıp öz isin diirmendey döñgeletken soñ, Mendeleev tablicasındağı elementtiñ bäri bar, astı-üsti ağıl-tegil baylıq Nwrswltanlandiya qarıştamağanda kim qarıştaydı? Az jılda Kuveyt, Emirat, Singapur, Şveycariyalarıñ adıram qalmasa, arğı qolıñdı beri äkel!

Şirke-en, osı wsınısım anau joğarıdağılardıñ qwlağına jetkende qanday bolar eken? Qoldarın du-şapalaqtap, quanıp ketetin şığar. Älde qarsı bola ma eken? Bas tartıp körsin. "Men – halıqtıñ ökilimin. Närod prösit, närod trebutayt'!" dep orısşa ökirtip jazamın!

Obşım, Nwrekeñniñ erekşe qasiet qonğan äulie adam ekenine bayağıda-aq közim jetken. Siz senbeseñiz öziñiz biliñiz, meniñ şägim joq. Äytpese, o kisiniñ atımen atalğan jerdiñ bäri ayaqastınan bekerden-beker gül jaynap şığa kele me? Onı qoyşı, o kisige jariya madaq aytıp, şaşbauın kötergenderdiñ şetinen bağı janıp, tası örge domalay jöneletinin aytsañşı! Qwdiret emey nemene? Äne bir küşenşek jazarman şınayı süyispenşilikpen Qwdayğa teñep roman jazıp, Memsıylıqtı qalpaqpen qağıp aldı; anau aqın äyel qazaq halqınıñ Mwhammed payğambarısız dep ömir boyı deputat boldı. Şalapaev degen jılpıñdağan jalpaq bet: Astanadağı halıqaralıq äuejayğa Nazarbaevtiñ atın bereyik dep wsınıs jasap, erteñinde ministrdiñ kreslosına qonjiya ketti. Instituttıñ qatardağı mwğalimi, baq kötereyin dese op-oñay eken, prezidentti referendum arqılı-aq mäñgilik qıp saylay salayıq dep  ayaqastınan bastama köterip, onısınan eşteñe şıqpasa da, üş aydan soñ rektordıñ tağına dik ete tüsti... Osıdan keyin şübä keltirip kör!

Şınımdı aytsam, üysiz-küyzsiz qañğığan berekesiz ittirlikten soñğı kezde şarşay bastadım. Üyge qaytqım keledi. Balalarımdı sağındım äbden. Jaqsı bir qızmetke ornalasıp, närmälni aqşa tapsam, nejöli Jäniya üyge kirgizbeydi? Anau aqıldı azamattar sekildi men de bir hayla tauıp, wsınıs ne bastama köterip jibersem deymin. Biraq men jarımespin ğoy, onday aqıl oñayşılıqpen qalay kele qoysın basıma. Sonda da oylana berdim, oylana berdim kündiz-tüni. Äneuküni Furmannıñ atın alıp tastağanda, Qwday oñdap, basıma bir tamaşa oy sart ete qalğanı. Köşeniñ atın ğana jañalamay, mazmwnın da bayıta tüsuimiz kerek qoy! Dereu igi-jaqsılarğa: "Nwrekeñe köşe beru az, oğan sol köşede altınnan haykal – eskertkiş soğu kerek. Däl Abaymen qiılsqan jerdegi skverde Lenin bapamız sekildi qolın sozıp qasqayıp twrsın!" dep naqtı wsınıspen hat jazıp, konverttiñ auzın tilimmen jalap japsıra bergende, öybüu, sorlı basım-ay, jolıñ bir bolmayın dese, bolmaydı eken ğoy, internet şu ete tüsti: bir jügirmek aldımdı orap ketipti. "Aqıl – jastan" degen osı, meniñ oyımdı qalay döp basqan deseñşi. Bir universitet, bir akademiya bitirse de, jwmıs taba almay eki jıldan beri bazarda kötenişegi aynalıp arba süyrep jürgen qarasiraq eken, mine, qasına "Jas-Otannıñ" mıñ qıranın ertip: " Biz, Qazaqstan jastarı, Nazarbaev prospektisine Nazarbaevtiñ altın eskertkişin ornatudı talap etemiz!" dep mıñ transporant köterip şeruletip şığa keldi. Jayşılıqta bes kempir piketke şıqsa, elu policey tap beruşi edi, bwl jolı qırağı saqşılar qazday tizilip hoşametpen qol soğıp twrdı. Eki aptadan keyin älgi qaraqojalaq balanıñ beti appaq bop albırap, galstuk tağıp, audandıq äkimattan şığıp kele jatqan sureti facebook-te örip jürdi.

Bwl jolı özime senimim nıq. Eşkim aldımdı oray qoymas. Mwnday danışpandıq oy kimniñ miına qona qoyar deysiñ. Öytkeni ekiniñ biri men siyaqtı jındı emes qoy. Üş kün oylanıp, wsınısımdı üş betke jazdım da, üş dana ğıp Mäjilis, Senat, "Nwr-Otanğa" fakspen wrdım da jiberdim.

Öz qiyalıma özim maspın. Köz aldıma qwlpırıp gül jaynağan qazaq dalası keledi: öris tolı mal, jayqalğan kök-jasıl egis, mwrjası budaqtap, matorı gürildegen zavod, fabrika; sanası, oy-piğılı müldem özgergen jandar: wrı wrlıq qılmaydı, policiya, däriger, kedenşi... para degen sözdi estip körmegen, çinovnikten bastap aula sıpıruşığa deyin halqım üşin qızmet eteyin, memleketimiz ana kisiniñ abıroyına say bolsın dep mwrınınan tik şanşıladı... Bwl, älbettä, Nwrswltanlandiyanıñ bolaşaq körinisi. Bir sät onı bılay qoya twrıp, üşbu wsınıs-hatımdı oqığan boyda dökeylerdiñ ne isteytinin oylap, keudemniñ işinde dübirletip at şauıp jürgendey, jüregim lüpil qaqtı. "Öy, mınau  bir özimizdiñ bala eken ğoy. Ülken kisini qanday süyedi, ä! Mwnday jigitterdi qoldau kerek, barınşa jağday jasau kerek!" deytini gämil. Ministr, deputat, kompaniya menendjeri... eñ bolmağanda deportament bastığı qılatın şığar?.. Qoy, oybay, dämesin qara, jındı degen atıñ bar emes pe, zavsklad qoysa da täuba dersiñ!.. Joq, onday mayda-şüyde qızmetke kelispeymin. Joğarıdağılardıñ qaysısı jındı emes? Jındı bolmasa, ministr, deputat, kompaniya prezidenti... bolıp otırıp wrlıq qıla ma? Äne, qanşası sottalıp jatır? Osığan deyin jäy wsınıs jasağandardıñ özi qalay östi? Onıñ janında meniñ bastamam qanday, bärinen asıp tüstim! Joq, pomaydı, ministrden kem jwmısqa barmaymın! Nadoelo qayırşı bolu, kottedjde twrğım keledi, Jäniyağa norkovıy şuba äperem, balalarıma maşina kerek!.. Bir oyım men bir oyım şälkem-şalıs daulasıp qızılkeñirdek. Bayağıda otırıp qalğan bir käri qız: "Şirkin, bayğa şıqsam ğoy, – dep armandaptı. – Odan bala tapsam, balamnıñ atın Domalay qoysam. Domalay  domalay-domalay bir küni suğa tüsip ketse qaytem?" dep jılaydı eken. Men de sol Domalay boldım. Äne-mine bir jaqsılıq jaqındap qalğanday, köz aldımnan qızıl-jasıl eles köşedi.

– Ömke! – Solq etkizip budkanıñ esigin teuip kirdim.

– Ne boldı-ey entigip? – Ömkeñ tekeközdenip qabaq astınan süze qaradı.

Balalarıma dep şıjımdap jiıp jürgen bes mıñ teñgeni ışqırımnan şığarıp, üsteldiñ üstine sart etkizip tastadım:

– Bir jartı men ittiñ kolbasasın äkelşi. Bir güjildeteyik şeşeñdi!..

– Bayıp twrsıñ ğoy, tüge? – Äri tañırqap, äri aqañnıñ atın estigende quanıp ketken  Ömkeñ qasın qarğıtıp, jımıñ ete tüsti.

– Bayımağanda! Büginnen bastap kedeylikke gudbay deymiz!

– Qoy-ey, batır, ekpiniñ qattı ğoy. İştiñder dep, bastıqtar jwmıstan quıp jürmey me?

– Wrğanım bar ma! Qorıqpa, künimiz osığan qarap qalğan joq. Erteñ özimmen birge ala ketem!

– Qayda barmaqsıñ?

– Ana jaqqa! – dedim bes tal qılı bes jaqqa şaşırağan iegimdi joğarığa äuelete sermep.

– Bayqa, ministr bop ketip jürme!

– Bolsaq nesi bar eken!

"Äy, qırtımbay jındım-ay!" degendey Ömirzaq bir jımıñ etip, esikke qaray bettedi.

Sol küni ekeumiz tün ortasına deyin "Aulıñ seniñ irgeli..." dep ändetip otırdıq.

Erteñinde basım jazılğan soñ, qisayğan bätiñkemniñ ökşesin etikşige jöndettirip, kremmen jıltıratıp maylattım. Iığına gazet jauıp, şegege ilip qoyğan eski kök penjağımnıñ jıltırağan jağasın sabındap juıp, qağıp – siliktim. Bayağı student kezdegidey, tünde jatqanda şalbarıma su bürkip, matractıñ astına salıp qırıs-tırısın jambasımmen "ütiktedim". Dayındıq – bes! Qızmetke tağayındaymız dep ayaqastınan şaqırıp qalsa, erte-bastan qam jasamay bola ma? Jaqsılıq dämetip alañdağanda, uaqıtı qwrğır tabanına tas baylağanday jıljısa käne. Bir kün... üş... bes... "Jä, mañızdı mäseleni birden şeşe salu oñay ma. Köp bolıp keñesedi, oylanadı, tolğanadı. Sap, sap, köñilim!" Uh, sarıltqan kün de jetti-au! Bir apta ötkende, qara "Djip" mingen kur'er jigit kök konvert wstatqızıp, qol qoydırıp äketti. Konvertti keudeme basıp biraz twrdım. Quanıştı habardan jüregim toqtap qalarday birtürli qorqasoqtaymın. Sonda da batıldanıp konvertti aştım. Parlamentten kelipti. Qwrmetti Pälenşeke! Sizdiñ Mäjilis pen Senat deputattarına jazğan hatıñızdı aldıq. Ülken kisige degen qwrmet-nietiñizge, şeksiz süyispenşiligiñizge zor alğısımızdı bildiremiz. Biraq Siz aytqan wsınıs äli tolğağı jetpegen mäsele. Bükil memleketti jeke adamnıñ atımen atau älemdik praktikada joq. Sondıqtan bwl mäseleni kün tärtibine qoya almaymız. Tağı da Sizge rahmet aytamız! Deniñizge sau...

Rahmet aytpay qal! Közim laylanıp, bet-auzım jıbırlap, qisayıp ketti. Bar bitkeni osı. Şoltañ etken bes söylem! "Öy, äkeñdi!.. Öy, şeşeñdi!.." Töbeme tas tüskendey eseñgirep qaldım. Bäri bitti, kül-talqan. Köz aldımdağı ädemi-ädemi elester taqtadağı jazudı su şüberekpen sürtkendey joq boldı. "Uh, sobaki... Bwlar özgeristi qalamaydı! Deputattar lobbister deytini ras. Sol jerde otırıp ap belgili bir toptardıñ, sayasi-ekonomkalıq klandardıñ müddesin qorğaydı, solarğa ıñğaylap zañ şığaradı. "Memleketti jeke adamnıñ atımen atau älemdik praktikada joq" deydi. Joq bolsa, biz nege bar qılmaymız? Älemde birinşi bop nege bastamaymız? Vot kertartpa balbester, a! Jo-joq, bwlar ölse de özgermeydi, özgelerdi de özgertpeydi. Eldi Nwrekeñniñ atımen atasaq, külli äkim-qara, çinovnik bitken sol kisiniñ abıroyın oylap tek Nwrswltanlandiyanıñ ösip-örkendeui üşin bar janın salmay ma. Sonda paraqorlar, jemqorlar, qaraqşılar nesin wrlaydı, kimnen jımqıradı? Bükil biznes, baylığanan jwrday bolmay ma? Mine, bwlar sonı oyladı. Ösip-örkendeuge, halqımızdıñ baqıttı boluına nwqıl qarsı. Dwşman, dwşman!!!"

Tamırları kögerip tastüyiligen jwdırığımdı töbeme üyirip, özimmen-özim elire söylep keş batqanşa budkanıñ aldında jürdim de qoydım. Äbden ezuim köpirip, silem qatqanda, işke kirip tösegime sılq ete tüskem. Sırtımnan ayızı qanıp jımıñ qaqqan Ömirzaq:

– Ku-ku! – dedi oynaqılanıp. – Ministra mırza, Astanağa qaşan attanatın boldıñ? Kästömiñdi kir basıp qaldı ğoy!

– Ketşi-ey, äkeñdi!.. – dep teris qaray aunap tüstim.

Äytse de köp ötpey jabırqağan köñilimdi jarq etkizip, täñiri jarılqağır, Nwr-Otan bir köterip tastadı. Almatıdağı filialına şaqırıp, limonad qoyıp dastarhan jaydı. Partiya qatarına qabıldadı. Keudeme znaçok qadap, kök bilet tapsırdı. El du qolşapalaqtap, bir ädemi qız mayısıp kep üş tal qızıl rauşan sıylağanda, sonau komsomolğa ötkennen beri mwnday saltanat körmegen basım tolqıp kettim.

– Otanıma qızmet etem! – dep ayğaylap jibergende, dauısım qaltırap, közime jas üyirildi.

Erteñinde Ömirzaq "bazardıñ bastığı şaqırıp jatır" dep bir päleni sezgendey qılmıñ-qılmıñ etkenge işim qılp ete qaldı. Ötkende on eki kün türmege tüsip, biraz abıroysızdıqqa wşırağannan beri, şığarıp jibereyin dese, Täukebaydan imene me, äyteuir jaqtırmay qırjiıp jürgen. Imene kirsem, qabağı jadırañqı.

– Ou, Täke, partiyağa ötipsiñ ğoy! – Ornınan twrıp kelip qolın berdi. – Qwttı bolsın!

Bölmeniñ  qaptalındağı alasa üstelde dastarhan da äzir eken. Kon'yak aşıp, bir-bir ayğır staknnan tartıp jiberdik.

Bastıq ornına qaytadan kep otırdı.

– Täke, seni qalay ösirsem eken? – Bir kekirip qoyıp, tisin şwqıladı. – Ülkendeu doljnost' bomay twr. Äzirge starşıy küzetşi bola twrsañ qaytedi?

Meniñ esim şığıp ketti. Bwtımnıñ arasına qısıp alıp eki alaqanımdı ısqılay berdim:

– Men... men ol qızmetti atqara alar ma ekem?

Basekeñ qarsılığıma qarağan joq, sol jerde bwyrıq şığarıp, mördi sart etkizip bastı da jiberdi.

Sol künnen bastap ministr bolğanda kietin kök kostyumimdi kiip alıp, qisıq taban eski bätiñkemdi sıqır-sıqır etkizip, "Jomart" bazarındağı ana budkanıñ aldına bir baram, mına budkanıñ aldına bir baram. Eki qolımdı arqama ayqastırıp, qabağımdı tüye, arlı-berli qoytañdap jürem de qoyam.

Bwrın tördegi tösegimdi tartıp alıp, äy-üy dep mensinbeytin Ömirzaq molla boldı. Qaşanda şay qaynatulı, qara nan men ittiñ kolbasası turaulı.

– Ou, Täuke, dastarhan äzir, jürmeysiñ be? – dep jılpıñ qağadı...

Osı oqiğa esime tüsip, öz-özimnen toqtay almay wzaq küldim. "Iem-au, ne boldı?" degendey, Gelya tañırqay qarap şäu-şäu etti.

– "Ömir degen osınday qayşılığımen qızıq eken ğoy!"

– "Qimay twrsıñ ba?"

– "Iä."

– "Onda nege tastap kettiñ?"

– "Bilmeymin. Sen şe, Gelya, ökinbeysiñ be?"

– "Joq. Öytkeni qasımda sen barsıñ! Ömir degen men üşin sensiñ."

Tiri kezimde 2 ne 86 avtobusqa minip alıp, küni boyı arlı-berli qıdıratınımday, Nazarbaev avenyuin meyirim qanıp tağı da wzaq tamaşaladım da, tañ nwrına közin juıp jarqırap oyanğan ayaulı Almatımmen qimay qoştastım. Şıqqan künniñ şwğılasımen jarısıp, keñistikke siñip baramın. Äke-şeşem baqiğa ozğannan beri at izin salmap edim, mine, qarsı aldımnan tuğan jerimniñ özen-tauları, orman-kölderi qwşağın jayıp jamıray wmtıldı. Takabbar basın kökke tirep şalqalağan asqaq Altay, tastan-tasqa sekirip bwrqırap aqqan asau Kürşim, kenerine sıymay şalqığan telegey Zaysan... – bäri-bäri talasa qwşıp, terbete jönelgen. Qır basındağı äkemniñ beyitin izdedim. Köl tabanınan jartı şaqırımday jerde edi, su şayıp ketipti. "Sorlı kökem-ay, – dedim twnşığa öksip. – Jer betinde qalqayğan belgiñ de qalmadı-au!" Äkem mwz üstinde balıq aulap jürip ayazğa wrınıp, qattı qwladı. Esin bir jiğan sätte: "balam, alay-bwlay bop ketsem, Aqşige apar, äkem men ağamnıñ janında jatayın. Mal ayağı attamaytınday beluardan aq kirpişten tört qwlaq beyit twrğızsañ boldı" degen är sözin bölip aytıp. Ol ösietin orınday almadım. Özi de ölmeytin uaqıtta ölip beyşara şal, wytqığan aq boranda itölgen Aqşige qalay süyretem. Selsovetten jasırınıp qwran oqitın Ğaziz şal "Allanıñ bwyırtqan jeriniñ bäribir" degen soñ, jota basındağı ziratqa aparıp qoyğam. Ol kezde aq silikattan mola salu moda bola bastağan, biraq men boyküyezdikpen onday kirpişti Samardan tasıp jürem be, ölgen soñ bäribir emes pe dep, qoldan qwyılğan qam kesekpen kötere salğam. Söytsem bäribir emes eken, qayran äkem osılay boların sezgen eken ğoy!

Töbedegi qoñırayğan qalıñ zirattıñ jartısı joq, tisi aqsiıp tap-tap bergen dolı tolqın jardıñ kenerin damılsız kemirip jatır. Äne, közimşe, jarqabaqtıñ şetinde qwlağı edireygen eski beyit  töñkerile opırılıp, suğa kürs ete tüsti. Laylana köpirşigen su şapşıp-şalqıp şegine bergen. Arqan tastam jerde ireleñdep jügirgen tolqınnıñ arasınan bir qızıl tülki sumañ etip suırılıp şığa kelgeni. Aldıñğı eki ayağımen sekire maltıp jağağa şıqtı da, dür silkindi. Şañıtqan tamşılar kün közinde oynap, qıp-qızıl jüninen qıp-qızıl ot şaşırağanday lap-lap etti. Özi bir wyatsız tülki eken, ıstıq qwmnıñ üstine aunay ketti de, "mä, mine kör" degendey, tört bwtın tört jaqqa kerip, künge qızdırındı. Sol-aq eken, auıldıñ itteri şulap qoya berdi. Äsirese baylaulı töbetter jer tırnap, şınjırın şaynap alaswrdı.

Zirattıñ teriskey jaq eteginde ıstıq künde eltiri tımaq kiip, wzın barqıt şapanınıñ belin şiırlağan atlas belbeumen şımqay buğan egde kisi bükşeñdep qara tastıñ betin juıp otır. Jaqındap kelsem, bayağı Ğaziz molla!

– Assalaumaleykum, äkey!

– Älikumsälam... Qay balasıñ?

– Salihtıñ balasımın.

– E, jarığım, Taufih ekensiñ ğoy.

– Iä. Mwnda qaydan jürsiz?  Eki-üş jıl bwrın ölip qaldı dep estip edim ğoy?

– Ölgender kelmeydi dep kim ayttı? Onda öziñ neğıp jürsiñ?

– E, solay eken-au.

– "Öldi dep at qoyıptı öñşeñ aqımaq" dep Abay atañ aytqanday, Jaratqan keudesine jan salğan tirşilik iesiniñ eşqaysısı iz-tüzsiz joğalmaydı. Tek biz fäni-jalğanda jürgenderge körinbeymiz. Sondıqtan öldi dep ayta beredi.

– Mına tastı nege juıp otırsız?

– Ağarsın dep.

– Qara tas juğanmen ağara ma?

– Allanıñ şafhatında şek bar ma? Ağartam dese bir-aq sätte ğoy!

– Odan sizge ne payda?

– Bwl – meniñ üşinşi atam, Baytaylaq degen kisi. Äkesine tili tigen eken, qarğısqa wşırap, qara tasqa aynalıptı. Jäy jatqan joq, tas qwrsaudan şığa almay ökirip jatır. Üş wrpaq künäsin keşire gör dep Allağa minäjat etumen kelemiz. Öziñ de bilesiñ, bizdiñ ökimetimiz Qwday joq dep Qwdaymen alısqan ökimet qoy, men sonda da jasırınıp oqıp, bes uaqıt namazımdı qaza qılğan emespin. Iä, balam, bw düniede qılğan jaqsılığıñ da, jamandığıñ da izsiz ketpeydi, aldıñnan şığadı, bäriniñ qarımtası bar. Äne, arıda döñkiip-döñkiip jatqan qoytastardı kördiñ be, sonıñ bäri bir kezde  ne äke-şeşesin renjitip, ne ğarip-käsirdiñ köz jasına qap, qarğısqa wşırağan miskinder.

Sol mezette älgindegi qızıl tülki qwyrığın bwlğañdatıp anandaydan qiyalay ötip bara jatır edi, Ğazekeñ:

– Äy, pätşağar, Kerimgülsiñ be-ey? – dedi ayğay sap. – Jürmeytin jeriñ joq-au!

– Mwnıñız kim?

– Sen tanımaysıñ. Qaladan bertinde kelgen. Jezökşe qatın. Osındağı qauın ekken qıtaydıñ bireui pışaqtap öltirgen. Bwlañ qağıp jürisin körmeysiñ be pätşağardıñ!

– Qwday tülkige aynaldırıp jibergen be?

– Jüreginde täuba bolmağan ğoy sorlınıñ.

– Äkem qaytti eken? – dedim sekemdenip.

– Seniñ äkeñ jaqsı adam ğoy jarıqtıq.

– Namaz oqıp, oraza twtqan joq edi...

– Onıñ imanı jüreginde. Äkeñe uayımdama. Anau qırdan assañ, müskinniñ nağız kökesin köresiñ.

Ğazekeñniñ iek izegen jağına barsam, anandaydan bwrqırağan şañ körindi. Bir qolımen üstine topıraqtı bwrq-bwrq şaşıp, ekinşi qolımen topıraqtı qarbıta asap qaraşığı oynaqşığan bireu otır. Jaqındauğa bata almay, qwrıq sozımnan ayğayladım:

– Ey, sen kimsiñ?

– Jebir-jemqormın!

– Basqa jeytin närse qwrıp qaldı ma, topıraq jegeniñ ne?

– Oy, sender bilmeysiñder ğoy. Topıraqtan tätti närse bar ma eken, şirkin!

– Adamnıñ közi ölgende topıraqqa ğana toyadı deytini qayda?

– Men ölsem de toymaymın, jey bergim keledi. Men topıraq jegişpin!

– Sen tiri keziñde de topırq jediñ be?

– Jegende qanday! Tek qana topıraq jedim. Nän äkim bolıp, Qıtayğa milliondağan gektar jerdi sattım. Oy, şirkin, tättisin-ay!

– Ol jaqta jer äli de köp edi ğoy. Mwnda nege keldiñ?

– Qwday şaqırıp aldı. Jep tauısqam joq, twra twr dep, eki jüz milliard dollarımdı blat qıp bersem de könbedi. "Mä, topırağıñdı jey ber" dep osında otırğızıp qoydı.

– Sauap bolğan! – dedim de, ağal-sağal keypinen jiirkenip, teris aynaldım...

Twrısbek Säuketaev

Abai.kz

4 pikir