Seysenbi, 14 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 61755. Jazılğandar — 35911. Qaytıs bolğandar — 375
Twlğa 2141 3 pikir 9 Säuir, 2020 sağat 12:20

Mädi jäne onıñ tuıstarı...

(Mädi Bäpiwlınıñ tuğanına 140 jıl)

Arqanıñ äygili küresker aqın-kompozitorı Mädi Bäpiwlı 1880 jıldıñ 28 naurızında bwrınğı Semey guberniyası, Qarqaralı uezi, Edirey bolısındağı Üşqara tauınıñ baurayında (qazirgi Qarağandı oblısı, Qarqaralı audanı, Mädi auıldıq okrugında) düniege kelgen. Asa körnekti twlğalar Qaz dauıstı Qazıbek bidiñ (1667-1764) wrpağı jäne Alşınbay bidiñ (1801 j.t.) nemeresi bola twra tartıstı ğwmır keşti.   

Patşa zamanında da, keñestik kezeñde de noqtağa bası sıymağan tarpañ minezdi aqınnıñ jigittik şağı şırğalañmen ötken. Quğınşılar soñına tüskende elsiz mekenderdi panalağan, jer audarılğan, Qarqaralı, Qızıljar, Aqmola, Atbasar qalalarınıñ abaqtılarına qamalğan. Tipti 1908 jıldıñ qañtar ayında Pavlodardıñ aq türmesinde de otırıptı. Sonda da beti qaytpay dalanıñ Robin Gudı siyaqtı kün keşken Mädi Bäpiwlımen azamat soğısı jıldarında aq gvardiyaşılar men qızıl äskerler de sanasqan.  

Amal ne, Arqanıñ äygili küresker aqın-kompozitorı 1921 jıldıñ 1 aqpanında 41 jasında Qarqaralı türmesiniñ aldında №5 miliciya uçaskesiniñ bastığı Andrey Jasanovtıñ tu jelkesinen atqan oğınan qaza taptı. 

Alşınbay äuleti Erşağa dep ataytın Ermağambet Qaqabaywlı bastağan ağayın-tuıstarı jäne Ämen Sädirbekov siyaqtı joldastarı  mäyitin Kamal Jaysaqovtıñ üyine äkelip janazasın şığarğan. Mädidiñ nemere ağası Qaqabaydıñ kişi qızı Kenje apamızdıñ (1914-2002) aytuına qarağanda, mollalar marqwmdı şäyit dep tanıp, üstindegi beşpentimen qoyuğa  rwqsat etken, tek basındağı twmağı men ayağındağı saptama etigin şeşip alu kerektigin eskertipti.  

Bozdaqtı Qarqaralı qalasınıñ irgesindegi  Mälik sayğa jerler aldında Erşağañ «tübinde belgi bolar» degen uäjben marqwmnıñ altın jüzigin şını qwtığa salğızıp mäyittiñ janına qoyğızıptı. Kenje Qaqabayqızı: «Üy işi Mädidiñ jılına oray basına barıp qwran oqıdı. Bir erkek pen eki äyeldiñ aq tüsti wsaq tastardı kamzoldarınıñ etekterine salıp äkelip qabirdiñ bas jağına tökkeni esimde» – depti. 

1963 jılı arnayı saparmen Qarqaralığa kelgen önertanuşı Äşimbek Bektasov basında belgisi joq qabirdiñ Mädidiki ekenin anıqtau maqsatında  qazdırğan eken. Sodan altın jüzigi salınğan şını qwtı şığıptı. Sonday-aq beşpentine eki qatar qılıp altı-altıdan qadalğan 12 kümis tüymeniñ 11-i tabılıptı. Osılayşa, aqınnıñ  qabiri anıqtalıp, basına qwlpıtas ornatılğan. 

Erşağañnıñ tür-kelbeti Mädiden aumaytının ekeuiniñ közin körgen qarttardan estigenbiz. Bwl wqsastıqtı bizdiñ äulettiñ ülkeni Jwqan Qıdırbekov (1905-1972): «Ermağambettiñ bas süyegine Mädidiñ bet terisin  qaptap qoyğan sekildi» – dep sipattauşı edi.   

Al Mädidi opat qılğan qandıqol milicionerdiñ özi eki aydan soñ ajal  qwşqan. Zertteuşiler onı Mädidiñ bäybişesi pışaqtap mert qılğan degen oyda. Bizdiñ aqsaqaldardıñ aytuına qarağanda, köp wzamay Qarqaralı qalasın basıp alğan kazak äskerleri Andrey Jasanovtı qılışpen şauıp tastağan. Alba-jwlba bolıp jırtılıp jalbırağan tondı astına salıp alğan kazaktardıñ biri: «Mınau Mädidi öltirgen Jasanovtıñ tonı!» – dep elire ayqaylap, köşede ärli-berli şapqılap jüripti. Aqsaqaldardıñ aytqanı şındıq eken. 1921 jıldıñ säuirindegi Qarqaralı büligi qwrbandarınıñ tiziminde älgi jendettiñ de atı-jöni jazılıptı!   

Sol säuir ayınıñ ekinşi jartısında qızıl äskerler Qarqaralını bülikşilerden bosatıp, qaytadan Keñes biligi ornağanında Alşınbay bidiñ wrpaqtarın jazalau kürt örşigen. Äsirese, Qaqabaydıñ balaları qattı zardap şegipti. Ermağambet (1890-1976), Qwlmağambet (1892-1921), Ahmetbekti (1895-1981) twtqındap türmege japqan. Qwlmağambetti atıp tastap, qalğan ekeuin wzaq tergegen soñ bosatıptı.     

Raqımbek (1902-19??) Reseydiñ Altay ölkesine qonıs audaruğa mäjbür bolıp, sol jaqta dünie salğan. Ahmetbek Kemerov oblısına şarasız köşken. Äyteuir, 1965 jılı atamekeni Üşqarağa jaqın Kerekudiñ Bayanauıl öñirine kelip qonıstanıptı. Ermağambet te şarasızdıq saldarınan Kemerov oblısında birer jıl twrıp, aşarşılıqtan keyin elge oralıptı.   Ayqoja 1937 jılı halıq jauı retinde atılğan.

Mädi eki äyel alğan, ekeui de Arğın taypası qarakesek ruınıñ qızdarı.  Bäybişesi Qazidıñ äkesi Beket Toqaywlı Edirey bolısın qonıstanğan Bauır Boşannıñ Sädibek atasına jatsa, kişi äyeli Dinanıñ äkesi  Beysenqwl Nwrseyitwlı Asan atasınan taraydı. Auılı Üşqaranıñ tübinde, Mädi auılınıñ mañında ornalasqan.   

Aruaqtı erdiñ eki jesirine Qaqabaydıñ eki wlı ämeñgerlik saltımen üylenipti. Atap aytqanda, Qazidı – Ayğoja (188?-1937), Dinanı – Raqımbek alıp, birneşe perzent körgen. Äytse de, Qazi äjemizdiñ özi de, wrpaqtarı da aşarşılıq tauqımetinen ya sırqat saldarınan köz jwmıp, oşağı    birjola öşipti. 

Dina äjemiz, şaması, 1960 jıldardıñ soñında Altay ölkesiniñ Blagoveşinsk audanındağı Toğız köl auılında dünieden ötken. Küyeui odan bwrın köz jwmsa kerek. Olardıñ eki qızınan tuğan jienderi men jienşarları Altay ölkesinde körinedi.

Ayta ketetin jayt, Dina Beysenqwlqızınıñ Rüstem, Qabıkey (1902-1990) degen bauırlarınıñ wrpaqtarı Pavlodar oblısında twrıp jatır. Äjemizdi 1967 jıldıñ şamasında Qabıkey aqsaqaldıñ üyine kelgeninde körgenmin, aqqwba jüzinen jas kezinde öte körikti adam bolğanı bayqalıp twrdı.  

Mädi wstağan Qwran kitabın Dina äjemiz osı bauırına beripti. Qasietti mwranı Pavlodardağı Bwhar jırau atındağı ädebiet jäne öner muzeyi qızmetkerleri Qabıkey atamızdan swrap alğan. Qazirgi kezde muzey qorında saqtaulı.

Bäpidiñ bäybişesi Änipadan (bir derekte Külända) Mädi jalğız erkek kindikti eken, jäne Wrqiya, Mäpiş (Mahfruza) degen qızdar tuıptı. Sonımen qatar, toqalı Mayjürekten Beysenbek, Düysenbek degen wldarı men Raqima, Mämpäsiya, Şäkitay (Şäripqayşa) degen qızdarı bolıptı. Mädidiñ özi eki äyelinen de perzent körgen  joq. Äytse de, soñında swrapıl aşu-ızası men öksikti ökiniş-mwñı atoylap twrğan asqaq ruhtı änderi qaldı. Akademik Ahmet Jwbanov: «Mädidiñ «Qarakesegi» bükil qazaq halqınıñ änwranı dese bolğanday. Mädidiñ qazaq perzenti üşin ornı bölektigi de osınday wlı şığarmalar tudırğan qaytalanbas talantında» dep joğarı bağalağan. Qazirgi muzıka mamandarı «Qarakesek», «Qarqaralı», «Üşqara», «Şirkin-ay» sekildi tuındıların «qoğamğa qarsılıq änderi» dep bağalauda. Degenmen, sol kezdegi qoğamdıq-sayasi jağdayğa baylanıstı birşama tuındıları jarıqqa şıqpağan, joğalğan, joyılğan. Tek elep-ekşeuden ötkizilgen  än öleñderi ğana ideologiyalıq twrğıdan öñdelip jariyalanğanı kümansız.   

Edireydegi ağayınımız, Qazıbek bidiñ wlı Bazargeldiniñ wrpağı Omaş Äukelwlı (1902-1981) birde äkem Baqtan Qaniwlımen (1909-1995) äñgimelesip otırğanında: «Mädi Keñes ükimetine qarsı  öleñder de jazğan. Sonday tuındılar qoljazbasın et jaqın tuıstarı jwrttan jasırıp saqtap, aqırında otqa jağıp jiberuge mäjbür bolğan» – dep, bir sırdıñ şetin şığarıp edi. Bertin ol tuısınıñ Mädidiñ nemere inisi Ermağambet  ekenin bildik. Qoljazbası joyılğanımen, älgindey sayasi lirikaları men is-äreketteri jayındağı derekter mwrağatta saqtalıp qaluı mümkin.  

Mädi Bäpiwlınıñ aynalasında ziyalı qauım ökilderi, şığarmaşılıq adamdarı, qoğam qayratkerleri, tipti dalanıñ kökjal jürekti jigitteri de jürgen, barlığı onı qwrmettegen.   

Ağayını äri jan joldastarınıñ biri,  Qazıbek bidiñ eñ kişi inisi Üsenniñ wlı Qwlanşınıñ wrpağı Mwstaqım Maldıbaev (1880-1927) – ağartuşı-pedagog, publicist, birneşe oqulıqtıñ avtorı, Alaş partiyası Semey oblıstıq komitetiniñ müşesi bolğan. Edireyde el auzında «Mwstaqım şkolı» atalğan mektep ğimaratın öz qarjısına saldırğan. Mwstaqımnan  bastauış bilim alğan balalardıñ arasınan keyin wlttıq-demokratiyalıq közqarastağı köptegen azamattar şıqqan.    

Mwstaqım 1921 jılı Qarqaralı türmesinde jatqanda Mädi janına tuısı Qaqabaydıñ Maşırabı men üş joldasın ertip jağdayın biluge barıptı.  Biraq türme basşılarımen janjaldasıp qalıp, soñı qayğılı qazamen ayaqtalğan.  

Mädi Bäpiwlınıñ tağı bir ağayını äri jan joldası, Qazıbek bidiñ bes wlınıñ biri Qazımbettiñ wrpağı,  belgili pedagog, şejireşi Kamal (Kamalidden) Jaysaqov (1882-1954) bolğan. Qarqaralı orıs-qazaq mektebi men uçilişesinde Alaş qayratkeri Ahmet Baytwrsınovpen birge qızmet istegen. Qazaqtıñ twñğış matematika professorı Älimhan Ermekovke (1891-1970) matematika päninen däris oqığan. Kämpeske bastalğanda qudalauğa wşırap, Kökşetau öñirine qonıs audarıptı.   

Demek, Mwstaqım Maldıbaev, Kamal Jaysaqov tärizdi Alaş ziyalılarımen sırlas, joldas  bolğan erkin oylı aqınnıñ Alaş ideyasın däriptep, bol'şevikter sayasatın sınaytın öleñder jazğanı küman tudırmaydı. Solay bola twra, mäditanuşılar küresker aqın-kompozitordı «Jalındı revolyucioner, Qarqaralı uezdik sovdepiniñ müşesi, alaşordaşılardıñ qas jauı» qılıp beynelegen. Ğalımdar men jazuşılardıñ bir parası Mädi Bäpiwlı men onıñ nemere ağası Qaqabay Alşınbaevtıñ (1835-1917) arasındağı dau-şardı sol kezdegi sayasatqa säykes tap tartısı retinde körsetu amaldarın qarastırdı. Qazıbek pen Alşınbay biler «ezilgen taptı qanauşı şınjır balaq, şwbar tös şonjarlar» delinip, wrpaqtarı qudalauğa wşırağan kezeñde basqaday amal joq-tı.  

«Arğı atam – äulie ötken Er Qazıbek» – dep jırlağan aybındı aqın, közsiz batır, asıl tekti bekzada Mädi tün jamılıp jılqı wrlaudı süyekke tañba tüsirer wyattı is sanağan. Degenmen, mıñdı aydağan baylardıñ jüyrik attarı men semiz jılqılarına közi tüsse, köñili bwzıladı eken. Aldımen,   özderine barıp qolqa salıp, bwyımtayın aytqan. Er jigittiñ sözin barlığı derlik jerge tastamay, swrağan malın aldına salıp bergen. Öytkeni,  Mädidiñ berse qolınan, bermese jolınan alatının bilgen. Söyte twra, keybireui «malımdı wrladı» degen sarında üstinen arız tüsirgen, tipti malı joğalıp ketkender de şağımdanıptı.   

Mädi bolsa biler sotına barudan bas tartqan, şaqırıp kelgen şabarmandardı sabap jibergen, bilerdiñ sırtınan şığarğan ükimin moyındamağan. On şaqtısı jabılıp baylap Qarqaralıdağı uezd bastığınıñ aldına aparğanında arızdanuşılardıñ özderin jalaqor dep ayıptağan! Abaqtığa qamasa qaşıp şıqqan.

Äytse de, bükil Semey guberniyasın şulatqan bir barımtağa Mädidiñ janama qatısı bolğan körinedi. XX ğasırdıñ  bas kezinde Ertis boyında şaruaşılığın jürgizgen otstavkadağı general, iri jer ielenuşi  Vasiliy Serebrin jergilikti halıqqa tizesin batırıp, qısastıq körsetipti. Qazaqtar «Kök üy» dep atağan qonısınıñ töñiregine maldarı jaqın jayılğan jergilikti twrğındarğa ayausız düre soqqızğan, qarsılıq körsetkenderin sot ükiminsiz atqızıp tastaptı. 

Bwl habarğa  Mädi bey-jay qaray almay, qarakesekterdiñ Aldiyar-Küşik atasına jatatın Qasen, Ospan Twrsınbay wldarı siyaqtı  känigi barımtaşılarğa habar jibergen. Olar soyılger jigitterin atqa qondırıp, V. Serebrinniñ qonısına qarama-qarsı, Ertistiñ ekinşi jağındağı (qazirgi May audanındağı) Kök şığanaq degen jerde jayılıp jürgen qırıq arğımağın   aydap äketipti. Edirey bolısı aumağına jetkende qıl qwyrıqtıñ birazın kedey-kepşikterge olja retinde ülestirgen, birneşeuin soyıp, qalğanın Üşqaranıñ sırtındağı Sarqasqa sorına quıp aparıp qırıp tastağan! 

Osılayşa, kek quğan barımtaşılardıñ kesirinen V. Serebrin asıl twqımdı jılqısınan ayrılıp,  ötemine berilgen qazaqı jılqılardı mise twtuğa mäjbür bolıptı. Osı twsta ayta keteyik, onıñ  özi kämpeskeniñ aldında Qıtayğa qaşıp ketipti de, asıl twqımdı qoyları memlekettiñ menşigine ötken. Kök üy qonısınıñ ornında keyin Lebyaji (Aqqulı) audanınıñ Besqarağay asıl twqımdı keñşarı qwrılğan. Aytpaqşı, älgi oqiğanı barımta deuden göri otarşıldıqqa qarsı kürestiñ bir türi  dep bağamdau dwrıs şığar. 

Ağalı-inili Qaqabay men Mädidiñ qarım-qatınasına  oralayıq. Ekeuiniñ bir-birimen kelise almay, daulasqanın eşkim joqqa şığara almas. Ökinişke qaray, zertteuşilerdiñ keybiri mal, jer, bilik mäselelerinen tuındağan daulı  oqiğanıñ boyauın qalıñdatıp, sayasi reñk berdi de aqın ömirbayanınıñ ortasın oyıp twrıp ornıqtırdı. Bwl jayt ağayındılardıñ ğwmırnamasındağı jarqın betterdi kölegeylep abıroyın tüsirmese, kötergen joq.    

Biz bügingi  künge deyin Qaqabaydıñ önegeli isteri jayında estisek te, jwmğan auzımızdı aşpadıq. Qaqañnıñ äuelde azan şaqırıp qoyğan atı Ayqınbay eken. Bala kezinen minezi qataldau bolğan soñ Qaqabay atanıptı. Tuğan ağası Jüsip mırzanıñ qızı Dildanı alğan Abaymen  qattı sıylasqan jäne törege de, qarağa da sözi ötetin öte bedeldi äri ädil adam bolğan desedi. 1905 jılı Alaş qayratkerleri dayındağan Qarqaralı peticiyasına Edirey bolısınan Omar Qondıbaevpen birge Qaqabay Alşınbaevtıñ da qol qoyğanın endi bilip, qayran qalıp  otırmız. 

Eger Qaqañ  öz basınıñ qamın  halıq tağdırınan artıq körse, tikeley patşa ağzamnıñ atına joldanatın  Qarqaralı peticiyasına qol qoyıp, nar täuekelge bel bua ma?! Eger Mädi äkesiniñ tuğan ağası Qaqabaydı ata jauı sanasa, onıñ ülken wlı Maşıraptı sonşalıq äspettey me? Bwl jayında endi ğana oylanıp otırğan jayımız bar. 

Tağı bir tañqalarlıq jayt, «Aqjol» partiyası törağasınıñ keñesşisi, alaştanuşı ğalım Amantay Şärip jasağan Qarağandı öñiri Alaş qozğalısınıñ qayratkerleri men qoldauşılarınıñ  tizimine Älihan Bökeyhan, Älimhan Ermekov, Jaqıp Aqbaev tärizdi twlğalarmen qatar Maqat qajı Aqaywlı, Hasen Aqaev, Qaqabay Alşınbaev siyaqtı belgili el ağalarınıñ da esim-soyları enipti. Bwl jeke zertteudi tileytin ülken taqırıp.   

Söz joq, kezinde ağa buın ökilderi mınau fäni jalğanda bir-birimen wğısa almay, tartısıp ötken tarihi twlğalardıñ birin aq tüspen, ekinşisin qara boyaumen körsetuge mäjbür boldı. Mädi men Qaqabay, Mahambet pen Jäñgir han, Jayau Mwsa men  Mwstapa bolıs, Şäkerim qajı men çekist Qarasartov... Qaysı birin aytayıq?

Endi keyingi tolqın  ar aldında da, dar aldında da tarihi twlğalardıñ tağdırları turalı aq söyleuge tiisti.   

Arman Qani

Paydalanılğan ädebietter

1. Qu-Balqantau enciklopediyası //  Qarağandı: «Tipografiya Arko» JŞS baspası – 2017 jıl.

2. «Mädidiñ mäñgi jasar öşpes äni» // Almatı: «Bilim» baspası JŞS  – 2013 jıl.

3. Qarakesek şejiresi,   İ kitap // Pavlodar: «EKO» ĞÖF – 2010 jıl.

4.Öskembaev Q.S. «1921 jılğı Qarqaralıdağı qayğılı oqiğa» // Qarağandı universiteti habarşısı jurnalı – 2010 jıl.

5.Tayşıbay Z. «Wltımızdı kemsituge könbeymiz» – //  abai.kz portalı – 2010 jıl. 

Abai.kz

3 pikir