Beysenbi, 4 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12067. Jazılğandar — 6606. Qaytıs bolğandar — 48
Tamır 729 2 pikir 22 Naurız, 2020 sağat 13:47

Äz Naurız qwttı bolsın!

Mıñdağan jıldar boyı Altay men Atıraudıñ arasında qala salğan, jibek jolı boyında sauda deñderin soqqan qazaq, ejelden tabiğatpen etene baylanısta boldı. Qoyın wlı, jılqısın qızı baqtı. Tünde tu qwyrıqtı baqqan otağası jwldızdarmen söylesip, aspandı tolığımen meñgergen.

Astronomiyalıq bilimderi wşan-teñiz bolğan. Aspan bilimderi arqılı aua rayın uağında baqılap, maldarın türli jaratılıstıq apattardan aman saqtadı. Ata-babalarımız künmen birge külip, tünmen birge mwñayğan.

Qazaqtar planetanıñ bärin jaqsı bilip, temirqazıqtı qarañğı tünde jol bağdar kompas etken. Onıñ mañındağı eki jwldızdı aqboz at, kökboz at dep atadı. Jetiqaraqşı (jetigen, jeti qart) tüngi mal küzetindegi sağat boldı. Merkuriyydi qazaqtar tañşolpan, ne kişi şolpan dep atadı. YUpiterdi-esekqırğan. Marstı-qızıl jwldız. Bliznecttı-qos jwldız. Siriusttı- sümbile dep atadı. Al Ürkerge qarap jıl men küntizbesin auıstırıp otırğan.

Ürkerdiñ auuına qarap, kün rayınıñ özgerisin boljadı. Är aydağı ürker men aydıñ toğısqan künin (toğıstı) qattı baqılağan. Sol küni aşıq bolsa ay jaylı, aşıq boladı. Al jauın-şaşın bolsa, ay işi jauın-şaşındı dep, maldı qadağalap baqqan.

Ürker jerge jaqındağanda köktem keldi dep, jıl auısatın mezgildi bilgen. Ürker jerge tüspey jer qızbaydı dep, köktemgi egis jwmıstarın da soğan qarap belgilegen. Künniñ wzarıp-qısqaruın öleñ jırlarına qosıp: toqsanda torğay adım, qañtarda qarğa adım, aqpanda at adım, şildede şıl adım wzaradı degen.

Jıldıñ bası köktemgi kün men tünniñ teñelui boldı. Jıl qayıru esebin on eki hayuannıñ atımen atadı. Kün men tün teñelgen, köktemgi toğısu 22 naurızdı jaña jıl bası bolğan. Adamğa osı küni jas qosıladı dep, qarağan. Naurız köje işkende «jaña jasıñ qwttı bolsın» dep tilek aytqan.

Tört mezgilge qaray köşip-qonıp mal baqqan jwrttıñ bäri aspanğa qarap, jwldızdı tanıp, jıl basın bilmeui mümkin. Sol sebepti qazaqtar at baylaytın mama ağaştı almay, jwrtına sol boyı qaldırıp ketetin. Sonıñ köleñkesine belgi qoyu arqılı jaña jıldı biletin bolğan. Bayırğı qaza dästürli küntizbeni qoldanğan. Onda kün qaysı şoq jwldızınıñ twsında bolsa, sol şoq jwldızımen atalğan. Mısalğa: bügin Rumi (şamsi) küntizbesi 7 mart (1435j) bolsa. Hidjri kün tizbesinde 25 erejep (1441j). Miladi kün tizbesinde 20 naurız. Mine osınday ayırmaşılıq bar. Batıs qazaqtarında dästürge aynalğan körisu küni osı marttıñ basında bastaladı. Osı künnen bastap, naurız toyı bir ayğa jalğasadı. Belgili bir aymaqtağı är atanıñ balaları aydıñ taq künderin jerebe tastap, qıstan qalğan sürini qazanğa saladı. Tay qazanda köje qaynaydı. Eldi qonaqqa şaqıradı, qatığın mol qosıp, qıstay jegen etten jinalğan holesterindi eritedi.

Jıl boyı it tirlikpen ırıldasıp, birin-biri renjitip alğan ağayın-tuıs, körşi-qolañ, (äyelder özinşe, erler özinşe) tös soğıstırıp, ketken haqısın halal etedi. Adamdar arqa-jarqa qwşaqtasıp, jılı jüzdermen amandasqanda, ortadağı renişteri öşip, künälar ağaş japırağı jerge tögilgendey tögiledi. Solay jaña jıldı şat köñilmen, künäsiz bastaydı. Ol küni qattı ayqaylamaydı, eşkimdi renjitpeydi, äbes söylemeydi, kir jumaydı. Saparğa şıqpağan. Qıstaudan maldı kökteuge köşudi osıdan soñ aua rayına qarap belgilegen.

Tös soğıstırudıñ mañızdılığı turalı mınaday äñgime bar: bir eldi mekenniñ äkimi öte jemqor, halqına qatal boladı, ondağı abız aqsaqaldar dwğa jasaydı, artınşa äkim tağınan qwlaydı, ornına basqa äkim keledi, olda aqşa, taq, äyel üşeuiniñ azğıruına tüsedi. Az ötpey taqualardıñ dwğası men jılı ornınan ketedi. Jaña kelgen äkim kele sala, halqına bir-bir jwmırtqa äkeluge pärmen beredi. Ertesi qaytadan alıp ketiñder deydi. Osıdan soñ äkimge dwğa ötpeydi, aqsaqaldar imannıñ dämin ala almay qinaladı. Ülken ğwlamağa barıp sebebin swraydı. Senderdiñ bir-birleriñe haqılarıñ ötip ketken, sondıqtan dwğalarıñ qabıl bolmaydı. Sizder jinalıp tös soğıstırıp, haqılarıñızdı(aqılarıñızdı) halal etiñizder sonda bäri ornına keledi deydi. Tös soğıstıru osıdan qalğan desedi.

Naurızda jwmbaq aytıs jasaydı, aytıs taqırıbı el-jer amandığımen bastalıp, tabiğat tanu, astronmiya(aspan älemi, aua rayı, kün men tün) bilimi t.b kündelikti ömirge qajetti bilimder negizinde örbidi.

Qız-kelinşekter jigittege köjemen qosa «wyqı aşar» tamağın dayındasa, jigitter jağı qızdarğa käde-sıy tartu etedi. Ülkenderge «bel köter» dep, qıstan qalğan sürini aldarına tartadı. Käri jilikte qasiet bar dep sengen, onı qıstay jemey saqtap, qıstan aman-esen şıqtıq dep, köjege qosıp qaynatadı. Üy iesi özi jaqsı körgen kisiniñ balasına beredi. Onı qorasınıñ mañdayşasına wrı-qarıdan qorğaydı dep, ilip qoyatın bolğan.

Mereke at jarıs, paluan, teñge ilu, qız quar, jambı atu, arqan tartıs sındı wlttıq oyındarğa wlasadı. Mıqtılarğa öz kädesin berdi.

Naurız jırı wlttıq ädebietimizdegi bastı janrdıñ biri. Jırşılar at üstinde alıstan tolğap jırlaydı, aqsaqaldar öleñdete bata, tilekterin tögedi.

Qaharı qattı qısta otın öşirmey, aman-esen şıqqan jwrttıñ quanışında şek bolmaydı. Jaña jılğa turalap qoşqar küyegin eseppen ağıtqandıqtan alğaşqı töl tuıladı. Töl bası jırğa qosıladı. Täy-täy basqan balanıñ twsauı kesilip, qozı şetine şıqqan balağa tana bau tağadı. Onıñ äke-şeşesi toydı toyğa jalğayadı. Qazaqtıñ töl merkesi naurızdıñ otqa tabınuşılarmen jäne basqada senimdermen eş qatısı joq.(Bizde ottan sekiru, ot aynalıp jüru bolmağan.) Tek wzaq jıldıq twrmıstıq qajet negizinde qalıptasıp, jılı, jaqsı künge jetkenge şükirşilik etip, barın ortağa salıp, işip- jep quanğan. Solay merekege aynalğan. Tarihı öte
arıda.

Vİİİ-ğasırda islam dini qazaq dalasına keldi. H-ğasırda Qarahan äuleti kezinde resmi eldiñ idealogiyası retinde wstandı. Altın ordanıñ Özbek hanı twsında halqımız asıl dinimizdi tolığımen qabıldadı. Al Naurız sözi bolsa bizge Qarahanitter kezeñinen bwrınğı parsı mädenietiniñ örleui kezeñinde siñdi, parısşa nau-jaña, ruz-kün mağınasında. Naurız ırıs, bereke äkeletin kün dep aynalımğa endi.

***
Naurızğa baylanıstı mınaday añız bar:

Nwh(ğ.a) payğambardıñ kemesi jöñkilip topan sudıñ üstinde kele jattı. Bir kezde tışqan ağaş kemeni testi, payğambar keme qozğalğannan bastap, Allanıñ uahi etken «Bismilahi mäjiraqa, ua mursaqa, inna Rabi lağafur rahim» degen dwğasın toqtausız oqıp otırdı. Su kemege kire bastadı, jılan qwyrığın tesikke tığın etti, su toqtadı.

Jılan aqısı üşin eñ tätti qan işkim keledi dedi. Keme işindegi tirşilikterdiñ qanınıñ dämin masa teksere bastadı, endi bolıp jılanğa jaqınday bergende qarılğaş, masanıñ tilin asa tezdikpen jwlıp tastadı. Ol tek ızıñdap birdeñe ayttı, eñ tätti adam qanı ekenin aytıp tüsindire almadı.

Jılan qayta-qayta qwlağın tostı, tüsinbedi. Sol kezde qarlığaş, bwl qwrbaqanıñ qanı tätti dep twr dep audarmaşı boldı. Payğambar dwğada otırdı. Keme işi näjiske toldı, sasıdı, kenet pil tolğatıp, qara kiikti (doñızdı) tudı, ol tuıla sala twmsığımen barlığın aynaday etip sorıp şıqtı. Tışqan tağı kemeniñ bir bwrışın tesuge jaqındadı, payğambar dwğada, kenet jolbarıs tolğatıp mısıqtı tudı, ol dereu kemirgişti tırqırata quıp, bas salıp wstadı, osılay keme Qazığwrttıñ basına aman-esen qondı.

Qalğan azıqtı Nwh payğambar bir qazanğa salıp, şükir etip as berdi. Naurız köje sodan qalğan desedi.

Wlıs oñ bolsın, aq mol bolsın, nauırız qwttı bolsın! El aman, jwrt tınış bolsın! Täuelsizdigimiz bayandı bolsın!

Nwrhalıq Abdıraqın

Abai.kz

2 pikir