Düysenbi, 30 Naurız 2020
Alaşorda 890 2 pikir 20 Naurız, 2020 sağat 14:01

Keñes Nwrpeyiswlı häm «Ädilet» turalı...

İri ğalım, belsendi qoğam qayratkeri, şınşıl azamat

Akademik Keñes Nwrpeyiswlınıñ tuğanına  85 jıl toluına oray

Bükil ömiri boyı ğılımğa, tarihi bilim beru isine qızmet etken, Qazaqstannıñ ğılım men tehnika salasındağı eñbek siñirgen qayratkeri, bilim beru isiniñ üzdigi, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor, Qazaq Respublikası Memlekettik sıylığınıñ laureatı, Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ tolıq müşesi Keñes Nwrpeyiswlı Nwrpeyis körnekti tarihşı-ğalım ğana emes, belsendi qoğam qayratkeri de bolğan edi. Onıñ qoğamdıq jwmısınıñ mañızdı bir salası Qazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamındağı qızmeti bolatın. «Ädilet», köpşilik biletindey, täuelsizdikten bwrın, 1989 jılğı säuirde şañıraq köterdi. Bwl respublikalıq qoğamdıq wyım Qazaqstanda HH ğasırda orın alğan sayasi quğın-sürginder men aşarşılıqtar aqiqatın aşudı, totalitarlıq rejim qwrbandarın mäñgi este qaldırudı,  totalitarlıq bilik jasağan ädiletsizdikterdi äşkerelep, jazıqsız jazalanğandardı tolıq mäninde reabilitaciyalauğa järdemdesudi, taptalğan adam qwqtarın qalpına keltirudi jäne sol kezeñder jayındağı tarihi bilim jetistikterin keñinen nasihattaudı maqsat etken bolatın.

Qwrıltayşı konferenciyada Qazaq KSR Ğılım akademiyasınıñ korrespondent-müşesi, ĞA Qoğamdıq ğılımdar bölimşesiniñ akademik-hatşısı Ramazan Bimaşwlı Süleymenov «Äleumettik ädilettilikti jäne stalindik repressiyalar qwrbandarınıñ ayaqqa taptalğan ar-namısın qalpına keltireyik» taqırıbımen bayandama jasadı. Bayandamanı konferenciyada söylegen delegattar (stalindik lager'ler azabın basınan ötkergender, ardagerler, tarihşılar, jurnalister, jazuşılar, partiya qızmetkerleri) är qırınan tereñdete kelip, qwrılğalı twrğan wyımnıñ alğa qoyatın maqsatı – KSRO halıqtarınıñ tarihındağı «aqtañdaqtardı» joyu, socializm ideyaları bwrmalanğan kezeñde bizdiñ respublikada zardap şekkenderdiñ adal esimderin qalpına keltiru, demokratiya men jariyalılıqtı odan äri ornıqtıruğa jwrtşılıqtıñ küş-jigerin jwmıldıru boluğa tiistigin atap körsetti. El tarihında jol berilgen deformaciyalar aşıq ta aşıp aytıldı. Sol kezdegi ülken minberlerden jariya etilgen jañaşa oylaudıñ bolaşağına degen senimmen, ötkendegi bwrmalaulardı tüzeu bileuşi partiyağa tek abıroy äperedi delindi.

Qwrıltayşı jinalısta «Ädilettiñ» törağası bolıp tikeley dauıs beru jolımen Sanjar Orazwlı Jandosov, basqarma müşeleriniñ biri bolıp Keñes Nwrpeyiswlı Nwrpeyisov saylanğan edi. Sodan beri Keñes Nwrpeyiswlı «Ädilet» Jarğısında közdelgen maqsat-mindetterdi orındauğa belsene atsalısıp jürdi. Keñes ağa tarih institutınıñ özge de ğalımdarımen birge, äsirese akademik Manaş Qabaşwlı Qozıbaev qoğam törağası bolğan jıldarı, qilı konferenciyalar, döñgelek üstelder, tıñdaular, seminarlar, kezdesuler jwmıstarına müddelilikpen qatıstı. Al  «Ädilet» qoğamı öziniñ tarihi-ağartuşılıq sipatına säykes, stalinizm qılmıstarı jönindegi, otızınşı jıldarğı alapat aşarşılıq jayındağı tarihi şındıqtı aşıp, qalpına keltirudi maqsat etken, totalitarlıq rejim qwrbandarınıñ esimderin mäñgi este qaldıru, olardı tolıq mäninde aqtau, aqtalğandar men olardıñ otbastarı müşeleriniñ müddelerin  barlıq memlekettik jäne qoğamdıq wyımdarda qorğau isterine  jan-jaqtı järdemdesudi mindeti dep bilgen.  Zañsızdıqtar beleñ alğan qorqınıştı jıldarı Qazaqstan koncentraciyalıq lager'ler şoğırlanğan elge, deportaciyalanğan halıqtardıñ jer audarılu ornına aynalğanı mälim. Respublikamızdıñ aumağında: ALJIR, Karlag, Dal'niy, Stepnoy, Pesçanıy, Kamışlag, Aqtöbe, Jezqazğan, Petropavl, Keñgir jäne Öskemen lager'leri dep atalatın 11 konclager' qwrıldı. Solardıñ şındığın aşu,  olardan basqa da köptegen «aqtañdaqtar»: industriyalandıru, köşpendilerdi zorlıqpen otırıqşılandıru, däuletti qojalıqtardı tärkileu, wjımdastıru sındı sovettik reformalarğa baylanıstı oqiğalar, sol şaralar barısında bwrq etken köterilister, alapat aşarşılıqtar şındıqtarın zertteu kerek-tin. Stalindik-goloşekindik bilik duşar etken jönsizdikter men zwlımdıqtar saldarınan san mıñdağan jekelegen adamdar orınsız qiınşılıqtardı, tauqımetterdi bastan keşti. Totalitarizm ruhani ömirge de orasan zor zalalın tigizdi. Bileuşi partiya qalıñ halıqqa şınayı tarihın bilgizbey, «Eldigimiz Oktyabr' revolyuciyasınan bastau aldı», «Alaşordaşılar – jekswrın wltşıldar» degen jalğan wğımdarğa jwrttıñ sanasın jaulattı. Körnekti qayratkerler, köptegen intelligenciya ökilderi, halıq şaruaşılığındağı, halıqqa qızmet körsetu salalarındağı mamandar men qızmetkerler qatañ quğınğa wşıradı, nebir betke wstar azamattar fizikalıq twrğıda joyıp jiberildi. Osılardıñ bärin zertteuge alıp, jaña tanımdı, tarihi ädilettilikti qalıptastıru isin mwrat etken «Ädilet» qoğamınıñ jwmısın wyımdastırudıñ bel ortasında Keñes ağa jürgen edi.

Qoğamnıñ bastamaşılıq körsetuimen QR Joğarğı Keñesiniñ Töralqası täuelsizdiktiñ alğaşqı jılı-aq qwramına Keñes Nwrpeyiswlı da kirgen  respublikanıñ belgili ğalımdarın tarta otırıp,  qasiretti kezeñ şındığın zertteytin komissiya qwrdı. Är jılğı 31 mamırdı Aşarşılıq näubeti qwrbandarın eske alatın kün retinde belgiledi. Al Almatı qalasınıñ atqaruşı biligi (qalatkom) bwrınğı NKVD ğimaratı janındağı sayabaq işinen bolaşaq eskertkiş salınatın orındı belgilep, estelik tas ornattı. Komissiya wjımdastıru kezeñindegi aşarşılıqtı zerttey kele, qazaq halqına genocid jasalğanın twjırımdadı. Joğarğı Keñes Töralqasınıñ şeşimimen Komissiya jwmısınıñ qorıtındısı 1992 jıldıñ ayağına qaray respublikanıñ «Socialistik Qazaqstan», «Kazahstanskaya pravda» attı eki beldi gazetinde jariyalandı. Biraq sol kezgi parlament qwrğan Komissiya qorıtındısına baylanıstı qanday da bir atqarıluğa tiis is-şaralar keşeni belgilengen joq. Tiisinşe Aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni de 1997 jılğa deyin wmıttırılğanday boldı, resmi atala qoymadı. 1997 jılı Prezident Pärmenimen 31 mamır jañaşa mazmwnda, Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni bolıp qayta tağayındaldı. Sodan beri jıl sayın bwl küni jer-jerde repressiya qwrbandarın eske alu şaraları ötkizilip keledi, tek, qasiretti aşarşılıq mäseleleri eske alınbay, tasada qaldı. Üstimizdegi ğasırdıñ bastapqı jıldarında «Ädilet» basqarmasında osı jäytti äñgime ettik. Sonda basqarma törağası akademik-zañger Mwrat Täjimwratwlı Baymahanov bwl tarihi mäsele jayında Keñes Nwrpeyiswlı men mağan qoğamdıq pikirge qozğau salarlıqtay maqala äzirleseñizder degen ötiniş ayttı. Ärine, bastapqı nwsqasın jazudı men moynıma aldım. Sol uaqıtqa deyingi belgili derekterdi paydalana otırıp, men sovet däuirindegi aşarşılıqtardı jaña közqaras twrğısınan jüyeledim. Mwstafa Şoqay sovet ökimetiniñ «aştıq sayasatı» dep bağalağan, biliktiñ sanalı  oraşolaqtığı saldarınan dürkin-dürkin, 1917–1919, 1921–1923, 1931–1933 jıldarı üş kezeñde orın alğan aşarşılıq näubetin  qazaqtı alapat Wlttıq apatqa (katastrofağa) tiregen jasandı indet retinde qorıttım.  Keñes ağa jazbamdı mwqiyat oqıp, maqwldadı. Jäy ğana maqwldap qoya salmay, maqalada jazılğan jäytterdiñ özine de mälim ekenin ayta kele, ülken jürekti, keñ de adal oylı, nağız azamat retinde, «biraq solardı tap osı maqaladağıday jazıp şığa almas edim»  dep, meni aqjürektigimen erekşe tebirentken rizaşılığın bildirdi. Maqalağa teñ avtor retinde qanağattana qol qoyıp, elimizdiñ bas gazetine jariyalatpaq boldı. Alayda,  ökinişke qaray, ol kezde, 2002 jıldıñ alğaşqı jartısında,  bwl taqırıp bastı basılımnan qoldau tappadı. Maqala eki jıldan keyin «Wlttıq sana dabılı» degen taqırıppen «Jalın» jurnalında jarıq kördi. Keñes Nwrpeyiswlınıñ sodan keyin jüzege asırudı közdegen is-şarası özi dünieden köşkennen keyin orındaldı. «Ädilet» Almatı oblıstıq arhivimen birlesip, Aşarşılıqtıñ ayaqtaluınıñ 75 jıldığına oray, 2008 jılı,  «1931–1933 jıldarğı aşarşılıq: sebepteri, auqımı, saldarı» attı respublikalıq ğılımi-praktikalıq konferenciya ötkizdi.

Keñes Nwrpeyiswlı Qazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamınıñ köp jıldar boyğı basqarma müşesi retinde  qazaq halqı ğwmırındağı qasiretti kezeñder şındığın aşuğa, sayasi quğın-sürgin qwrbandarınıñ ömir joldarın jañğırtuğa, wmıttırılıp kelgen twlğalar men olar ömir sürgen zaman jayındağı tarihi bilimdi nasihattauğa köp köñil böldi. Qoğamnıñ Almatı oblıstıq filialın wyımdastırıp, basqardı,  ömiriniñ soñğı jıldarı «Ädilettiñ» prezidenti boldı. Keñes ağanıñ «Ädilet» qoğamındağı qızmeti öz aldına, onıñ bütkil  ğılımi şığarmaşılığı tarihi sananı jañaşa qalıptastıruda öte mañızdı röl atqardı jäne atqaruda. Ğalımnıñ «Alaş häm Alaşorda» attı äygili monografiyası, sayasi repressiya qwrbandarı jaylı, 20-şı jıldarğı wlttıq-demokratiyalıq intelligenciyanıñ totalitarizmge ruhani qarsılığı turalı zertteuleri, konferenciyalar men saltanattı jiındarda söylegen sözderi, sonday-aq qazaq universitetinde, äsirese qızdar institutında üzdiksiz wstazdıq etui jäne joğarı oqu orındarı üşin, jalpı bilim beretin orta mektepter üşin jazğan Qa­zaqs­tan tarihı boyınşa oqulıq­tar, oqu qwraldarı  bolaşaq wrpaq tärbiesine eleuli qızmet körsetip keledi. Ol memlekettik täuelsizdikke qol jetkennen keyin öz tarihımızdı halqı­mız­ğa, äsirese jastarğa üyretuge mol mümkindik aşılğanın quana aytıp jürgen-tin. Tarihi sananı jetildiru arqılı ğana  ötkeni­mizge dwrıs bağa bererimiz kämil dep sanadı. Sol maqsatta el tarihı­nıñ şañ basıp jatqan betterin aşıp, jasırılıp kelgen şındıq arqılı tarihi sanamızdı oyatu qajet dep bildi. Oqulıq jazu isine ülken jauapker­şi­lik­pen qarap, mektepterde Qazaqstan tarihın oqıtudıñ jay-küyi jöninen prob­le­malıq maqala jazdı.

«Alaş häm Alaşorda» attı irgeli monografiyalıq zertteu eñbeginde Keñes Nwrpeyisov  kitabın «Äkimşildik-ämirşildik jüye wyımdastırğan sayasi quğın-sürginniñ qwrbanı bolğan äkem Nwrpeyistiñ ruhına bağıştaymın» dep arnau jazğan-tın. Ol jastayınan jetim qalıp, internatta tärbielengen, öziniñ «ha­lıq jauınıñ» balası bolğandıqtan, är­bir şalıs basqan qadamı qada­ğa­lauda ekenin eseygen sayın tüsinip te, sezinip te jürdi. Sondıqtan Qayta qwru sayasatın ayrıqşa sergek qabıldap, jabıq taqırıp bolıp kelgen Alaş qozğalısınıñ, wlt-azattıq qozğalıstar tarihınıñ özekti mäselelerin zertteuge den qoydı. Qazaq tarihındağı osı asa mañızdı qwbılıstı qarastıratın ğılımi mekteptiñ negizin salu­şılar­dıñ biri retinde tanıldı. Tarihtağı «aqtañdaqtardı» ketiruge belsene atsalıstı. «Ädilet» qoğamına müşeler qatarında özderimen tağdırlas ülken ğalımnıñ boluı sayasi quğın-sürgin qwrbandarınıñ wrpaqtarın razı etken, olar Keñes Nwrpeyiswlın erekşe qadirledi. Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu künine oray Almatı äkimdiginde, qalalıq muzeyde ötip twrğan kezdesulerge Keñes ağamen birge qatısıp, onıñ qızmetine ärdayım senim bildire jäne rizaşılıqpen qaradı. Sonday «ädiletşilerdiñ» biregeyi – Säule Raqımqızı Sügirova-Aytmambetova edi. Ol «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamınıñ motorı, qozğauşı küşi, külli is-şaranı aldın ala josparlap, ötkiziluin wyımdastırıp, qadağalap otıratın eñ bastı jauaptı qızmetker bolatın. Sol kisi Keñes Nwrpeyiswlınıñ jetpis jasqa tolatın mereytoyına qoğamımızdıñ atınan qwttıqtau hat mätinin  jazudı mağan tapsırdı. Qwttıqtau nwsqası jazıldı, «ädiletşiler» tüzetu, tolıqtıruların engizdi, mätin tiisinşe tasqa basılıp, sändi mwqaba işine ornalastırıldı. Ğalımdar üyinde ötken saltanattı jinalısta yubilyarğa tapsırılar aldında sol adresti dauıstap oqıp beru de mağan jükteldi. Sonda qoğamnıñ birqatar müşesi – jazıqsız quğın-sürgin qwrbandarınıñ wrpaqtarı – minbede meni aynala qorşap, aytılğan är söz öz jürekterinen şıqqanın sezdirip twrğan. Söytip olar – Sayat İliyaswlı Jansügirov, Marat Sadıqwlı Nwrpeyisov, Äli Orazwlı Jandosov, Nädir Äbdiqadırwlı Äzirbaev,  Säule Raqımqızı Sügirova bastağan Ülken terror qwrbandarınıñ wl-qızdarı – mereytoy iesine bol'şeviktik bwrmalaular şındığın aşudağı tereñ ğılımi izdenisteri, mañızdı tarihi bilimdi nasihattaytın tamaşa eñbekteri üşin bas iip qwrmet körsetken edi.

Qazirgi tañda Keñes Nwrpeyiswlınıñ halıqqa riyasız qızmet etetin ekinşi ğwmırı jalğasın tauıp keledi. Osı merekeli künderi Şoqan Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutında özi wzaq jıldar qızmet atqarğan kabinetke esimi berildi. Ülken ğalım, qajırlı qayratkerdiñ beynesimen, ğılımdağı tağılımdı jolımen, kitaptarımen büginde «Jañalıq» keşenindegi Sayasi quğın-sürgin qwrbandarı muzeyine keluşiler de tanısıp jür. Keñes Nwrpeyiswlınıñ ruhani ömiri jıl ötken sayın jaña qırınan aşılıp, jandana tüserine kümän joq.

Beybit Qoyşıbaev,

«Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı törağasınıñ orınbasarı, jazuşı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı.

Abai.kz

2 pikir