Särsenbi, 1 Säuir 2020
Arandatu 3390 45 pikir 24 Qañtar, 2020 sağat 14:02

Eldi ekige bölgen Kaznaçeevtiñ közdegeni ne?

Ämseden qazaq dese, töbe şaşı tik twratın RF BAQ işinde «IA Regnum» saytınıñ ornı bölek. Onıñ elimizdegi jağdayğa qatıstı qırsıqtı oy aytatın äm şındıqtan aua jayılğan pikirin bildiretin Maksim Kaznaçeev sındı almatılıq sayasattanuşısımağı bar.

Elimizdegi kez kelgen qazaq müddesin ayaqqa taptaytın türli taqırıptarğa qalam tartatın «IA Regnum» jornalşısı Evgeniya Kimniñ tarihi otanına oraluşılarğa qatıstı tolıp jatqan problemalardıñ öñin teris aynaldırğan «Vam zdes' ne radı: Neudobnaya pravda o repatriantah kazahstana i ih buduşem» degen Maksim Kaznaçeevtan alğan swhbatınıñ astarında ne jatır?!

«Biz sizderge qwşaq jaya almaymız: Qazaqstandıq repatrianttar jäne olardıñ bolaşağı jaylı qolaysız şındıq»

Qazaqtı şapqa türtip mazaq qılğanğa ayızı qanatın tilşi: «Qazaqstan oralmandarğa qalay qaraydı?» degen alğaşqı saualın qoyıp oğan Maksim Kaznaçeev tarapınan:

«Dvoystvenno. Naprimer, predstaviteli nacional-patriotiçeskih grupp govoryat o tom, çto vozvraşenie etniçeskih kazahov na istoriçeskuyu rodinu nujno dlya uveliçeniya doli kazahov v obşey çislennosti naseleniya. Po ih mneniyu, eto garantiruet sohranenie vnutripolitiçeskoy stabil'nosti. Na çem osnovıvayutsya ih vıvodı mne neponyatno.

Poçemu provoditsya pryamaya svyaz' mejdu etimi processami, nujno spraşivat' u nih. Ved' est' ogromnoe koliçestvo monoetniçnıh stran, kotorıe razdirayutsya vnutrennimi konfliktami i protivoreçiyami.

Eti gruppı trebuyut vozvraşeniya repatriantov, a vlasti ne hotyat lişniy raz konfliktovat'. Nekotoroe vremya nazad bıl nalajen process po organizovannoy repatriacii. Programma nazıvalas' «Nwrlı köş» («Svetlıy pereezd») i bıla utverjdena pravitel'stvom v konce 2008 goda.

Ee zapustili, no posle janaozenskih sobıtiy 2011 goda ona bıla zamorojena. V itoge skladıvaetsya dvoystvennaya situaciya. S odnoy storonı, vlasti Kazahstana pıtayutsya rabotat' v etom napravlenii i zaigrıvat' s nacional-patriotiçeskimi nastroeniyami v Kazahstane. V drugoy, est' çetkoe ponimanie togo, çto dannıy vektor deyatel'nosti ne vsegda vıigrışnıy» degen jauap aladı.

Kaznaçeevtiñ sözinşe, etnikalıq qazaqtardıñ Qazaqstanğa köşip keluin eldegi wlttıq-patriottıq toptardıñ ökilderi ğana qarsı aladı. Bwl Kaznaçeev sekildilerge mülde tüsiniksiz qadam eken. Ol tağı şeteldik qazaqtardıñ köptep kelui elde twraqsızdıq tudıruı mümkin dep «alañdaydı».

Qazaqstandı monoetnikalıq el dep sarnağan «sayasattanuşı» etnikalıq qazaqtardıñ köptep kelui elde işki janjaldar tudıradı dep soğadı. Sözine dälel retinde 2011 jılğı Jañaözen oqiğasın aytıptı. Osı oqiğadan keyin 2008 jılı qolğa alınğan «Nwrlı köş» bağdarlaması toqırauğa wşıradı degendi aytadı. 2011 jılğı Jañaözendegi oqiğa jaña ğasırdağı qazaq qasiretteriniñ biri. Al onı Kaznaçeev sekildiler ädeyi bwrmalap, halıqtıñ qandı jarasına twz seuip otır!...

Kaznaçeevtiñ aytuınşa, Olardıñ orıstildi ortağa siñispeuiniñ ekonomikalıq, äleumettik jäne psihologiyalıq sebepteri bar eken. Bwlar Qıtayğa, Mañğwliyağa, Iran men Türkiyağa sıymay, odan öz ornın tappağandıqtan qazaq memleketine alaqan jayıp ağıladı eken. «Olarğa materialdıq kömektiñ körsetilui jergilikti halıqtıñ zığırdanın qaynata tüsude» deydi Mäkeñ aydı aspanğa şığarıp. Bwnday jağdayğa Qazaq Eli 1990 jıldıñ  ayağınan beri jolığıp otır eken. 

«Qazaqstanğa oralğan, qarjılıq kömekke mwqtaj azamattar» - dep soğadı «sayasattanuşı»: «Olarğa kömektesuden el byudjetine auır salmaq tüsip otır. Oralmandarğa qarjı bölgenin körgen, salıq tölep otırğan jergilikti halıq bwğan narazı» - dep halıqtıñ arasına köpe-körneu ot tastay söyleydi. 

Äri olardı ornalastıruda jibergen biliktiñ qateligin de «elim dep kelgen qandastarmızğa jaba saluşıqtı» mına tömendegi oylardan añğarasızdar:

«Oralmanı pereezjayut v Kazahstan i naçinayut vesti sebya oçen' interesno. Oni sçitayut, çto gosudarstvo i obşestvo vse i vsegda im doljnı. Oni deystvuyut v logike: «mı svoi, mı pereehali, pomogayte nam — dayte nam zemlyu, skot, jil'e i proçie blaga...

...V naibolee yarkoy forme eto proyavilos' v 2006 godu. Togda na okraine Almatı proizoşli samozahvatı zemel'nıh uçastkov pod jilişnoe stroitel'stvo. Çast' samozahvatçikov bıli pereselencami.

Drugoy primer – Janaozen. V sovetskie vremena eto bıl raboçiy poselok vahtovikov, a seyças stal 100 tısyaçnım gorodom pereselencev. Lyudi tuda ehali celenapravlenno s mısl'yu o tom, çto budut rabotat' neftyanikami. Eto ne şutka. 

U nih net kvalifikacii, net sootvetstvuyuşego obrazovaniya, net voobşe niçego. Tol'ko jelanie zarabatıvat' mnogo ne zatraçivaya usiliy.

To est' pereselenec priezjal v zapadnuyu çast' Kazahstana i vpolne ser'ezno ojidal, çto poluçit rabotu voditelem s zarplatoy v dve tısyaçi dollarov ili uborşicey za poltorı tısyaçi. Eto ne ediniçnıe sluçai, a povsemestnıe nastroeniya.

Posle takih rezul'tatov i sobıtiy 2011 goda programma «Nwrlı köş» bıla postepenno svernuta. Okazalos', çto vozmojnosti gosudarstva i jelaniya pereselencev ne sovpadali.

Seyças optimizm po povodu pereselencev razdelyayut tol'ko v nacional-patriotiçeskoy srede. Ostal'nıe – biznesmenı, predstaviteli central'noy i mestnoy vlasti skeptiçeski ocenivayut etu ideyu». 

Kaznaçeev etnikalıq qazaqtar ükimetten jer, mal, baspana jäne özge de artıqşılıqtar talap etedi dep soğadı. Onımen qoymay, «olar bilimi joq, eşteñesi joq. Tek küş jwmsamay-aq köp aqşa tapqısı keletinder» deuge deyin jetedi.

Iä, älem elderine tarıday şaşılğan qazaq tek qazaq tildi qazaqtarğa ğana kerek. Al, qazaq tildi qazaqtardı nacpat deu orıs tildilerdiñ eldi ekige bölgen büldirgi äreketi.

Sonımen, qazaqtıñ suın işip, auasın jwtıp jürgen Maksim TMD-nıñ qay jerinen kelse ol jerinen kelsin, tek QHR men Mañğwliyadan kelgen oralmandardıñ elimiz üşin eş qajeti joq degen pikirdi aşıq aytadı. Olar tiptik kerek deseñiz, el şinde dürbeleñ tuğızıp, wltaralıq dürdarazdılıqtı ta qozdıratın faktor bolıp tabıladı eken.

Osı orayda:

«Pervıy i osnovnoy – znanie yazıka. Osnovnaya massa lyudey pereselyaetsya iz bıvşih respublik SSSR. V silu obşego sovetskogo proşlogo, blizkogo mentaliteta i znaniy russkogo i kazahskogo yazıka ih legçe adaptirovat' k jizni na istoriçeskoy rodine. U pereselencev iz Kitaya i Mongolii etih preimuşestv net.

Dolya oralmanov iz Kitaya sostavlyaet ot 16% do 20%. Iz obşego çisla pereselencev v million çelovek, dolya repatriantov iz KNR – 160 tısyaç» dep mwñın şağa kele, - «Predstav'te, podavlyayuşee bol'şinstvo ne znayut yazıkov – ni kazahskogo, ni russkogo. Eto avtomatiçeski delaet ih nekonkurentosposobnımi na rınke truda.

 Eto znaçit, çto dlya nih nujno vosproizvodit' iskusstvennuyu social'nuyu sredu, v kotoruyu nujno postoyanno i dlitel'no vlivat' sredstva iz byudjeta. Bez garantirovannogo rezul'tata» dep ötirikti soğıp ta jiberedi.

Kaznaçeev qıza kele «Qıtay men Moñğoliyadan kelgen qazaqtar til bilmeydi - qazaqşanı da, orıs tilin de bilmeydi. Bwl olardı avtomattı türde eñbek narığında bäsekege qabiletsiz etedi. Söytip, olar üşin byudjetten ünemi qarjı bölip otıruğa tura keledi» - dep silteydi.

Onı osı ötiriginen wstap alğan tilşi «Qıtaydan kelgender qazaq tilin öte jetik biledi. Siz nelikten til bilmeydi dep uäjdaysız?» dep qarımta swraq qoyğan şaqta, Mäkeñ sasqan üyrek artımen jüzediniñ kerin keltirip: 

«Skoree vsego, eto jiteli sel'skoy mestnosti v Kitae. Ustnıy kazahskiy yazık – eto osnovnoy raboçiy instrument, i oni im vladeyut. YA govoryu o pis'mennoy reçi. Pisat' i çitat' na kirillice ili latinice oni ne umeyut.

Pis'mennıy kazahskiy yazık repatriantov iz KNR osnovan na arabskoy vyazi. Pis'mennıy kazahskiy yazık repatriantov iz Mongolii – na kirillice. Oralmanı iz Uzbekistana vladeyut kazahskim yazıkom na kirillice i latinice. Etniçeskie kazahi iz Turcii pişut na latinice.

Problema v tom, çto pereselencı iz KNR mogut razgovarivat' i ponimat' drug druga, no pis'mennıe tekstı oni uje ne ponimayut. Eto nigde ne afişiruyut» dep öz janınan eş şimirikpey jalğan dolbarın qosa saladı.

Mine, osılayşa qazaqşa söylegenimen äm jazıp äm oqi almaytın qandastarımızdıñ kelgen jağına qayta köşui qalıptı jağday eken. 

«Sredi vozvraşayuşihsya obratno pereselencev vısokiy procent repatriantov iz Kitaya i Mongolii. Lyudi v silu vışeopisannıh problem s neznaniem yazıka, neponimaniem kul'turı nesposobnı adaptirovat'sya i vozvraşayutsya obratno»,- delinip, bilik qonıstanuğa wsınğan jaqtağı özderine jat orıs tildi ortanı jatsınu faktorı tasada qaladı.

Qazaqtardıñ öz otanına köşip kelui wlttıq ideya men qwndılıqtarğa öz salqının tigizip jatqanı Maksim Kaznaçeev qabırğasına qattı batadı eken. Osı orayda qandastarın köşirip äkelgiş El Ükimeti öz (slavyan tekti) azamattarınıñ müddesin ayaqqa taptauda ekenin de esinen eş şığarmaptı. 

Maksim Kaznaçeev - Qazaqstan azamatı. Onımen qoymay «sayasattanuşı» degen at-atağı tağı bar. Söyte twra, özge eldiñ basılımına öz elindegi äleumettik jağdaydı bwrmalap, auızına kelgenin aytıp swhbat berip otır. Qazaqstan azamatınıñ şeteldik basılımğa wşqarı közqarasqa tolı bwnday swhbat berui qanşalıq orındı?!

Onımen qoymay, Qazaqstanğa köşip kelgen etnikalıq qazaqtardı «bilimi joq, tügi joq, tek ükimetke qol jayğandar. Elde işki kikiljiñ tudırıp, twraqtılıqtı büldiruşiler» deui el twrğındarı arasında alauızdıq tudıratın wşqarı pikir. Sonımen qatar, ol «oralmandardıñ keluin wlttıq-patriottıq toptar ğana jaqtaydı» - dep 18 mln qazaqstandıqtıñ atınan kesip-pişip pikir aytıp otır. Bwl da zañdıq jauapkerşiligi quzastırıluı tiis mäsele.

El işin alatayday büldiretin osınday swhbat bergişter jauapqa tartıla ma, joq pa?!

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

45 pikir