Beysenbi, 1 Qazan 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107979. Jazylghandar — 102937. Qaytys bolghandar — 1725
Álipbi 2334 23 pikir 17 Qantar, 2020 saghat 12:41

Jana iydeyalardy jatyrqamayyq...

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyn akutty әlipbiydin qaripterinde olqylyqtar bar ekenin eskertip, ony jetildiruge bergen tapsyrmasynan keyin «Til-Qazyna» últtyq ghylymiy-praktikalyq ortalyghynda jekelegen azamattardyn jobalary talqylanuda. Oryndy shara. Óytkeni ol arqyly joba úsynushylardyn oyyn ortagha salghyzyp, ókpe-nazynan qútylugha, úsynystarymen tanysyp, tiyimdilerin paydalanugha bolady. Áriyne, dúrys úyymdastyra bilse.

«Sputnik Qazaqstan» tilshisi «Latyn әlipbiyi: últtyq komissiya birneshe núsqany qarap shyqty» jәne «Novyi alfavit kazahskogo yazyka na latiniyse vybirayut iz vosimiy variantov» degen maqalalarynda ózinin komissiya mýshesi, Shaysúltan Shayahmetov atyndaghy «Til-Qazyna» últtyq ghylymiy-praktikalyq ortalyghynyn atqarushy diyrektory Erbol Tileshovten súhbat alghanyn jazypty.

Onda menin úsynghan әlipbiy jobama qatysty tómendegidey joldar bar.

3, Quantqan Vanovtyn әlipbiy jobasy. Manghystaulyq matematik óz núsqasynda matematikalyq tanbalardy paydalanghan. Onyn әlipbiyinde 33 әrip bar. «Búl kisi noqat qoymau ýshin nemese tómengi jaghyn syzbau ýshin taza matematikalyq-geometriyalyq tanbalarmen shyqqysy kelgen. IYdeya dúrys. Biraq mәtin jazghanda sózderi týsiniksiz bolyp ketedi. Oghan ýyrenu de onay emes», - depti Tileshov.

Ózime qatysty әngime aytylghan son pikirimdi bildirgendi jón kórdim.

Men әlipbiyde matematikalyq-geometriyalyq tanbalardy emes, fonetikalyq tanbalardy paydalanghan bolatynmyn, biraq ol búrmalanyp berilipti. Nege? Bilmedim. Eger fonetikalyq tanbalardyn keybirinin matematikalyq tanbamen birdeyligine baylanysty aytyp otyrghan bolsa, múnday jaghdayda әrip retinde matematikalyq tanba paydalanyldy demeydi, kerisinshe, matematikalyq tanbasy retinde myna әrip alynady delinedi. 

Súhbat berushi «Fonetikalyq tanba mәtindi týsiniksiz etedi jәne ýyrenuge onay emes» degendi auadan alyp otyrghan joq, «Til-Qazyna» ótkizgen seminardaghy talqylau boyynsha aytyp otyrghanyn týsinip otyrmyn. Onda sarapshy bolghan eki adam «fonetikalyq tanba kópshilik adamgha beytanys bolghandyqtan oqugha, ýyrenuge jәne ýyretuge qiyndyq keltiredi» degen edi. Biraq osyny oryndy uәj deuge bola ma? Mektepke kelgende eshqanday tanbany tanymaytyn bala birshama uaqytta saudyratyp oqudy ýyrenip almay ma? Álipbiydi onyn әripterinin ózine tanys, tanys emestigine qaray baghalau dúrys pa? Mysaly, men gruzinnin әrpin tanymaymyn, sondyqtan onymen jazylghan mәtindi oqi almaymyn, sonda әlipbiyinin nashar bolghany ma? Sarapshylardyn pikiri solay-aq bolsyn. Sonda olar ne aytsa da, dúrys dep eseptele bere me? Búl mysaldan oqyrmanymyz jobagha shyn mәnindegi ghylymiy saraptama jasalmaghanyn angharyp otyrghan bolar. 

Súhbatta jinaqtalghan jobalardyn tiyimdi jaqtary eskerilip, ol boyynsha әlipbiydin jetildiriletini aytylghan eken. Quanyp otyrmyz, ýmittenip otyrmyz. Biraq jobanyn atynan da, zatynan da kórinip túrghan iydeyasyn shatastyryp, әlipbiyge ghylymiy saraptama jasaudyn ornyna bir-jar adamnyn ýstirtin pikiri negizge alynghanyna qarap, dúrys qorytyndy shyghatynyna kýdik te bar. Búl orayda orfografiyalyq top mýsheleri sauatsyz adamdar dep ayta almaymyn. Alayda «Til-Qazyna» Preziydenttin «әlipbiydi jetildiru kerek» degenin akutty әlipbiydegi keybir әripterdi týzeudi aytyp otyr dep týsinip, basqa jobalardy qarastyrugha batyly jetpey, olardy qanday da bir kemshiligi boyynsha jaramsyz etudi kózdep otyrghan siyaqty. Mysaly, menin iydeyamdy «jaqsy» depti. IYdeya jaqsy bolsa, nege kemshilikterin jóndep, jetildirmeske? Naqty senim bolmasa, nege balamaly týrde qarastyryp, synap bayqamasqa? Bizdinshe, eger ghalymdar ghylymiy negizdelgen jaqsy núsqa úsynsa, biylik te qarsy bolmaydy. Sondyqtan akutty әlipbiydin  kemshiligi bar әrpin ghana ózgerte salu pikirinen arylyp, jinaqtalghan jobalardaghy jylt etken janalyqtargha nazar audarghan jón dep esepteymiz.

Vanov Quantqan Yrzaúly

Abai.kz

23 pikir