Jeksenbi, 20 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Anıq-qanığı 2156 11 pikir 10 Jeltoqsan, 2019 sağat 13:46

Dulat Icabekov: «Ziyandı qauımdı ejelden memleket özi jasaydı»

Redakciyadan: Küni keşe ğana Abai.kz aqparattıq portalında abaytanuşı ğalım Asan Omarovtıñ «Dulat Isabekovke aşıq hat» attı materialı jariyalandı. Onda avtor (Asan Omarov) jazuşı, dramaturg, Memlekettik sıylıqtıñ iegeri Dulat Isabekovtiñ Täuelsiz jurnalist Ömirzaq Aqjigitpen bolğan swhbatında aytılğan: «Men tilden mıñ ese ülken qaterdi, swmdıq tragediyanı körip otırmın!» degen pikirine qatıstı qarsı uäj aytqan edi.

Jazuşı Dulat Isabekovtiñ swhbatındağı sol bir üzindi äleumettik jelide jäne BAQ-ta jariya boldı. Ol qoğamdıq sözjarısta qızu talqılandı.

Osığan oray, jazuşı Dulat Isbekovtiñ 2005 jılı «EVRAZIYA-KZ-da» jariyalanğan sol swhbatınıñ tolıq nwsqasın jurnalist Ömirzaq Aqjigittiñ kelisimimen oqırman nazarına qayta wsınıp otırmız.


«Ziyandı qauımdı ejelden memleket özi jasaydı»

- Jazuşı qauımdı taza şığarmaşılıqpen ğana aynalısuşılar jäne äri jazuşı, äri qoğam qayratkeri dep eki topqa bölsek, Siz ärqaşan ekinşi toptan tabılıp jürgen belsendi jazuşısız. Däl qazirgi uaqıtta öziñizdi erkiñizden tıs qanday mäsele tolğandırıp jür?

- Jazuşı sayasatqa aralaspau kerek degenge üzildi-kesildi qarsımın. Äsirese, soñğı eki jılda. Sayasatqa aralasqanda, memleket qayratkeri atanıp, şendi qızmet alu üşin, bolmasa partiyağa serkelik etu üşin emes. Jazuşınıñ oylau jüyesi müldem basqa. Mäselen, büginginiñ bäri sayasat. Siriñke men wltaraq şığarudan bastap, sırtqı sayasatqa deyin. Osınıñ bärinen tıspın, men tek jazuşımın deu – bilmestik. Üyiñde otırıp tolğanğannan göri sırtqa şıqsañ, bwl jazuıña kömektesedi.

Qazaqstanda 700 jazuşı bar dep maqtanıp jürmiz. Sonıñ köbisin tanımaymın. Tanımağanda olardı oqımağandığımnan, ne bolmasa elemegendikten emes, olardıñ özi äuelgi kezde jazuşı retinde körinbegendikten. Soñğı 15 jılda jer-jerde kitap şığaruşılar köbeydi. Jeke baspalardan üş-tört kitabın bastırıp, Jazuşılar Odağına müşe bolıp aladı. Olardı eşkim bilmeydi. Qalam siltegen taqırıptarı jergilikti mäni bar twlğalar ğana turalı. 700 bolıp qara köbeytkenimiz bolmasa, olardıñ oylau şeñberi tım tar, qarabayır. Jazuşılardıñ qoğamda belsendi bolmauı osıdan şığadı.

Bayqaysız ba, qoğam qazir ziyalı qauımdı köbirek izdey bastadı. Prezidentten bastap oppoziciyağa deyin. Däl bügingi sın sağatta olar: «Ziyalı qauım qayda? Nege osınday sätterde pikir bildirmeydi?» deydi. Ziyalılardı oppoziciya özine, ükimettik jüye özine tartadı. Beynelep aytsaq, ziyalı qauım özenniñ arğı betine de, bergi betine de kerek bolıp twr. Endi qarañız, qalamgerler öziniñ funkciyasınan ayrılıp bara jatır. Qazaq ortasında Reseydegidey intelligenciya äli qalıptasa almay keledi. Bayağıda Resey qoğamında Senat alañındağı dekabrister köterilisin dayındağan da, odan keyingi 1917 jılğı Qazan töñkerisin wyımdastırıp bergen de osı aristokratiyalıq ziyalı qauım ökilderi edi.

Osılay bol twra, yağni qoğamdıq dümpu jasap, memlekettik qwrılımğa twtastay töñkeris äkele twra tarihta ziyalı qauım eşuaqıtta memleket basındağı bilikke barğan emes. Ilği da pısıqaylar, avantyurister, alayaqtar memleket tizginin wstap kete bergen.

- Bwl turalı Leninniñ de sözi bar emes pe: «Revolyuciyu gotovyat mudrecı, soverşayut fanatı, a plodami pol'zuyutsya prohodimcı» degen?

- Iä, sonıñ däl özi. Al, sodan soñ jaña memleketke ziyalı qauım qajetsiz bolıp qalğan kezderi de bar. Qazir BAQ ökilderi «bizdegi ziyalı qauım ba, ziyandı qauım ba?» dep jaña termin oylap tapqanday dabıra aytıp jür. Şındığında ziyandı qauım degen bwrınnan bar tüsinik. Özderi qoldan jasağan ziyandı qauım sol kezderi memleket üşin öte kerek boldı. Al, ötkir oylı, biliktiñ qwrılımına özgeris engizemin degen ziyalı qauımdı esebin tauıp birte-birte közin joyıp otırdı.

Endi qazirgi ahualğa keleyik, Jazuşılardıñ köbisi qoğamdıq qwbılıstarğa belsene aralasqısı kelmeydi. Aralaspau sebebi bizde tiyanaqtı oppoziciya joq. Qazirgi oppoziciyada jürgen jigitterdiñ barlığın jaqsı bilemin. Qwrğan bağdarlamaların iske asırudıñ jolında bası birikpey jür. Jeme-jemge kelgende mini-memleket qwrğan siyaqtı, sol memlekettiñ işinde bilikke talasu bastalıp, aralarınan Prezidenttikke kandidatura wsına almay, özara äure-sarsañ bolıp keledi. Olardı ziyalı qauım qostay almay bası qattı. Aldında olar bir kisidey «Aqjolğa» sendi. «Aqjol» sol senimniñ tas-talqanın şığardı. Bäymenov öz aldına onda ketti, qalğan jigitter mwnda qaldı. Olardıñ sözderine zer salsaq, bilikke talasudıñ qwlağı qıltiyadı. Sözderinde bügingi qoğamnıñ basşıların anayı türde aşıqtan aşıq betten alu bar. Oppoziciya eşuaqıtta memleket basşısın, ükimet müşelerin köşedegi bwzaqı siyaqtı jağasınan almau kerek, kerisinşe, wstanğan twjırımdamasın jiliktep ortağa salu kerek. Sol kezde ğana halıq oppoziciyağa senedi jäne sıylaydı. Men Altınbek Särsenbaevpen qızmettes boldım, Nwrqadilovti etene bilemin. Qazir bwlardıñ alğan betinde (Jarmahan Twyaqbayğa deyin) aşu-ıza köp. Meniñşe, ızalı buırqanıs belgili bir revolyuciyalıq dümpudiñ üstinde boluı mümkin, al, beybit kezde aşumen isti qolğa alu jeñis äkelmeydi. Oppoziciya halıqtan irgesin aulaq salıp baradı. Bwl - ökinişti.

Oppoziciya bizdiñ ömirimizge kerek. Meyli, ol Nazarbaevtıñ kezinde bola ma, Toqaevtıñ twsında bola ma, nemese Twyaqbaydıñ däuirinde bola ma, bäribir qoğam oppoziciyasız ömir süre almaydı. Biraq, oppoziciyalıq bağıttı bayqasañız, mwndağı jigitterdiñ özi demokrat bola twrıp, özderine sın aytqandardı şettetedi. Partiyadan şığaradı, odan qaldı basşılıqtan aladı. Olar bolaşaq totalitarlıq rejimniñ negizin qalaudıñ üstinde siyaqtı. Bwl meniñ köñilime tipti qonbaydı. Jaraydı, qazirgi oppoziciya memleket basına kele qoyğannıñ özinde erteñ olarğa qarsı – kelesi oppoziciya payda boladı ğoy. Sondıqtan, bügin jeñiske qol jete qoymadı dep asığıp-aptıqqan jön emes, esesine öz jwmısın baysaldı türde jürgizgeni jön dep bilemin.

- «Şığarmaşılıq top ökilderi bilikke mindetti türde oppoziciya boluı kerek» degen qağida bwrınnan bar. Qazirgi şığarmaşılıq ieleri bilikke oppoziciya bola alıp jür me, bola almay jürse oğan ne sebep? Ziyalı qauımdı Elbasıdan bastap izdey bastadı dediñiz. Memleket basşısınıñ ziyalı qauımmen keyingi kezdesuinen soñ qazaq basılımdarı sizderdi sınğa aldı. Tipti «Jas Alaş» ekijüzdilik dep jazdı. Qanşa degenmen, aşı şındıqtı jetkize almay qalğan joqsızdar ma?

- «Jas Alaştıñ» jazğanı barlığına bergen bağa emes. Sınalsaq, bwl sözge meniñ bergen jauabımdı köpşilik oqığan bolar. Eñ batıl söylegen men boldım dep oylaymın. Jeti punktten twratın maqalam gazette jarıq kördi. Bir jağı «Jas Alaşqa» jauap berdim. Eger osı söylegen sözimnen keyin de ekijüzdilik dep tabalap, Medeu jaqqa qaray qaşa beretin bolsa, eşuaqıtta men ol jurnaliske toqta dep aytpaymın. Meniñ sözim osı.

Elbası özimen jolıqqanda meniñ keybir qwrdastarım siyaqtı jöndi-jönsiz alabwrtıp söyleytin pikirdi qajet etpeydi. Eşqanday eldiñ Prezidenti ziyalı qauımmen kezdesken joq. Putin öz ziyalısın şaqırıp alıp, hal swrap jatqan joq. Aqaev kezdesken joq. Al, endi biz bolsaq, Elbasımen didarlasqanda bolmaşı äñgimege ketip qalamız. Jazuşılar Odağın basqarıp otırğan jigitterdiñ özi «jihaz alıp berseñiz» degen sekildi twrmıstıq taqırıptan artıla almadı. Osı da memlekettik mäsele me?.. Bwl Prezidenttiñ renişin tudırmay ma? Osıdan keyin onıñ köñil-küyi tüsip ketti.

Sosın tağı da til mäselesi qozğaldı. Smağwl Elubay, Mwhtar Şahanov, basqaları ayttı. Bir adam aytsa jetedi ğoy. Men til qamın sol jigitterden kem jemeymin. Onı tek mäsele etip ayta biludiñ, jetkize biludiñ formasın tabuımız kerek. Orıs intelligenciyasında bayağı Turgenev kezinen qalıptasqan dästür bar: bireuge siz dey otırıp, sökkennen beter batırıp aytu. Al, biz birden boqtaudan bastağımız keledi. Onda bärin büldiresiñ, oyıñdı eşkim qabılday almaydı. Men «oyıñ ötkir bolğan sayın, üniñ jwmsaq bolsın» degenmin. Jäne jağımpazdanu mağınasında aytqanım joq. Mwhtar keyingi bir maqalasında «ünim jwmsaq bolmay-aq qoysın» depti.

Bir müşemizge emes, bar ömirimizge qater tönip twr

Men tilden de swmdıq tragediyanı körip otırmın. Tilimiz de, dästürimiz de, wltımız da «üp» dep bir lep tartqanda ajdahannıñ auzına qoyıp ketetindey qauipte twrmız. Köjekti arıstan jatqan tordıñ aldına aparıp qoysañ, arıstan tek auzın aşadı eken de, qoyan bayğws şırıldap barıp özi kirip ketedi eken. Bwl - til turalı mäseleni toqtatsaq degendik emes. Bükil bizdiñ ziyalı qauımımız bolıp, mekteptiñ balasınday şu-şu etkenimizben, Prezident tap erteñ til turalı jarlıqqa qol qoyğalı otırğan joq. Osını nege ziyalı qauım tüsinbeydi?! Men Elbasın qorğap otırğan joqpın. Prezidentke qarsı şıqqan adam mendey-aq bolsın, kezinde oppoziciyanıñ kökesi boldım. Memleket basşısı özi qol qoyıp bekitken «Birinşi Prezident» turalı zañğa tügeldey qarsılıq bildirdim. «Bwl ne degen swmdıq?» dedim. Qazaq gazetteri baspağan soñ, orıs tildi basılımğa şıqqan «Aul uhodit v nebo» degen maqalam üşin jwmıstan quılıp ta kettim. Üş jıl jwmıssız jürdim. Men keremet erlik jasadım demeymin, kerek bolsa sonday da kezderim bolğan degendi ğana aytpaqpın.

Prezidenttiñ qalamgerlermen kezdesui alğaşqıdağıday telearnalardan keñ türde körsetilgen joq. «Birinşi kezdesude eldi dürliktirip aldıq» degen qorıtındı jasaldı ma, soñğı kezdesuimiz BAQ-tan tügel körinis tappadı. Kezdesude Elbasığa rasında qolpaştau köbirek aytıldı. Alayda, oğan ol selt etken de joq. «Men sizderden memlekettik mäseleni tıñdağalı keldim» dedi. Köñili tolmağanın qatqıl aytuımen, renişti eskertpelerimen bildirdi.

Kezdesuden şıqqannan keyin Imanğali mağan telefon soqtı. «Kelip ketesiz be?» dedi. Sol küni jolğa jürgeli otırğanmın, biletimdi qayta ötkizdim. Tasmağambetov: «Bağanağı kezdesu jaylı Prezidentpen tüstik kezinde pikirlestik. Wnağanı – sizdiñ söziñiz bolıptı. «aşı ayttı, naqtı ayttı» dedi». Ondağı sözimdi bügin qaytalaudıñ keregi joq şığar. Biraq elimizdegi jağdaylarğa baylanıstı qaytalamasa tağı bolmaydı. Bizdiñ bükil ekonomikamız, wlttıq ideologiyamız, kerek deseñiz wlttıñ bolaşağı şeteldikterdiñ qolına ötip bara jatır. Tilimiz, dinimiz mwnıñ qasında... Arıstannıñ auzına tüsip bara jatqan qoyan bir müşemdi saqtap qalayınşı dep äreket etu kerek pe, joq älde öziniñ ömirin tügel saqtap qaluğa tırısu kerek pe? Qazaqstandağı şeteldik kompaniyalardıñ bizdi basınğanı sonşalıqtı, salıq töleuden bas tartıp otır. olar bizdiñ memlekettiñ qoyğan talabına pısqırıp ta qaramaydı. «Atasu-Alaşan'kou» mwnay qwbırına 300 mıñ qıtaylıq kelmekşi. Eşqanday jirenu, wşınu degendi bilmeytin bwl halıqtıñ ökilderi auzında bir tisi joq kempirge üylenip jatır. Ne üşin? Bügin azamattıqtı, erteñ qazaq jerin alu üşin. Qazir-aq bastaldı. Qıtay nege şekara mañına on şaqtı qala salu jobasın bastadı?

- On segiz qala jäne olardıñ ärqaysısında millionnan kem twrğın bolmaydı.

- Äne! Biz osını körmeuimiz, aytpauımız kerek pe? Tağdırımız osınday qıl üstine jaqındağan uaqıtta tek qana til dey bergenimiz dwrıs pa? Ras, til turalı ayta beremiz, ayta beruimiz kerek, onı eşuaqıtta toqtatpaymız. Al, men odan mıñ ese ülken qaterdi körip twrmın. Tragediyanı körip twrmın! Qazaqstan üş küştiñ ortasında qalğalı twr. Resey, Amerika, Qıtay! Endi olardıñ arasında Qazaqstan üşin talas bastaladı. Halqımızdıñ sanı barı-joğı 10 million, basqa halıq ökilderimen qosqanda 15 million.

Qıtaydıñ keybir baspasöz betterinde: «Osınşa jerdi osınday qazaq siyaqtı az halıqtıñ ielenip otıruınıñ qwıq bar ma, joq pa?» degen mäsele köterui jiiledi. Tipti, oqulıqtarında «Balqaşqa deyin bizdiñ jerimiz» degen sözder kezdesip jatqanda biz Prezidentpen kezdeskende «osı mäselege ie bolmasañız siz erteñ Prezident te bola almaysız, öytkeni siz kimniñ Prezidentisiz – Qazaqstannıñ Prezidentisiz!» degendi aytuımız kerek pe, joq jalğıztildi ğana aytuımız kerek pe? Men osı jandı jegen saualdardı «Nwreke, 300 mıñ qıtay degen ne bwl?» dep Prezidenttiñ aldına tartqanımda ol kisi «Men ärbir adamdı eseppen alıp otırmın» dedi. «Seneyin be? Osığan meniñ qabırğam qayısıp jür» dedim. Prezident «Qabırğañ qayıspay-aq qoysın» dedi. «Demek, sizdiñ söziñizdi şındıqqa balap, üyimde tınış jata beruime boladı ğoy?» , «Boladı!».

Al, köreyik, qalay boladı eken. Demograftardıñ esebi boyınşa 300 mıñ qıtay aldağı 10 jılda 3 millionğa jetip qalmaq. Qıtay biz siyaqtı arifmetikalıq jolmen emes, geometriyalıq progressiyamen ösedi. Endi olar bala tudıradı! Bwrın Qıtayda bir baladan artıq tuğızbaytın, soñğı jıldarı eki bala boldı. Bwl ne? Jer betindegi 1 milliard 350 million qıtay endi eki bala tuğannan keyin ne boladı? Bwl memleket eşkimmen soğıspaydı, eşkimdi jaulap almaydı. Qazirgi jağdayda bir eldi jaulap alıp sol elde qalu mümkin emes. Öytkeni, bwğan bükilälemdik qauımdastıq jol bermeydi. Al, Qıtay qanday äreket jasap otır? Adam resursı arqılı bildirmey jaulap aladı. Bir jağı sauda jolı arqılı. Halıqaralıq integraciyanı eñ wtımdı paydalanıp kele jatqan el – Qıtay, halqınıñ sanı osığan jetedi. AQŞ-ta 350 million halıq bar, Reseyde 145 million. Rasın aytsa, Qıtaydan Amerika da qorqadı. Qıtay älemde eñ arzan tauar şığaru arqılı düniejüzilik rınoktı äzir-aq jaulap aldı. Bwdan bes jıl bwrın Amerika men Qıtaydıñ arasında ekonomikalıq qaqtığıs boldı. Amerika Qıtayğa embargo jariyalaymız dedi. Bir qızığı, Qıtay bwğan qarsı bolğan joq. Eki jaqtıñ ekonomisteri jwmıs istedi... Aqırı kim wtılatın boldı? Amerika! Bir jarım milliard halıqpen sanaspay twra almaysıñ.  Ol öte ülken rınok. Mwnı joğaltu Amerika üşin byudjettiñ jartısın joğaltu degen söz.

Söytip Qıtay arzan tauarmen alğa bastı. Astarına üñilsek, bwl sayasat pa, sayasat emes pe?

- Eñ ülken sayasat!

- Endi oylanıp qarañız, qoğamnıñ mwnday jağdayına jazuşı aralaspau kerek pe? «Jazuımdı ğana bileyin» dep otırğan jazuşınıñ qazir kök tiınğa da qajeti joq. Onı sen de oqımaysıñ, men de oqımaymın. Bireudiñ bireuden jükti bolğanın jazu, äyel men balanıñ köz jasın jazu... Ol ädebiettiñ däureni ötip ketti. Tolstoydı da bügin eşkim oqımaydı.

Bwl däuirde älemdik deñgeydegi belgililik degen ne? Ol ärtürli. Älemge tanımalmın degen Paulo Koel'o jür. Kim ol? Jazuşı ma? Jazuşı emes! Onıñ älemdi şuıldatqan «Alhimigin», «On bir minutın» oqıdım. «Alhimikti» qoljazba küyinde äkelip, «mınau sizdiki, qol qoyıñızşı» dese, şın mäninde, qol qoymağan bolar edim. Bwl – boltologiya! Bos mistika! Bizge osınday arzan ädebiet kele jatır. Sol Paulo Koel'o Qazaqstanğa bir-aq ret keldi de, «Zahir» attı roman jazıp tastadı. Bastı keyipkeri qazaq balasınıñ esimin Mihail dep qoyıp, qazaq dalasın Şıñğıshannıñ zamanındağıday suretteydi. Osınıñ arğı jağına üñilseñiz, bayağı steorotip. Aziattıqtar eşqaşan Europa därejesine köterile almaydı degen oy twr. Bwl ideologiya ma? Ideologiya. Sayasat pa? Sayasat. Biz bolsaq «Zahirdı» kökten qwran tüskendey qabıldadıq. Al, älgindegidey oydı nege bayqamaymız? Bizdiñ qazaqqa bäribir, bärine qoy siyaqtı mañırap, qol soğa beremiz. Men soğan tañ qalamın.

Reseydiñ ortañ qol änşileri bizdiñ Respublika Sarayına keletin bolsa, qanşa dese sonşa aqşağa bilet satıp alamız. Qazaqstandıq öner jwldızdarınıñ koncertine 300 teñgeden bilet ötkize almaysıñ. Aldımen özimizdi sıylay almay twrıp, basqanıñ önerine tabınu – bwl da wlt retinde qalıptasa almağandığımız dep oylaymın. Mine, ädebietşiniñ sayasatpen aralasatın twsı osı. Men nege bayağıda bastağan romanımdı bitire almay jürmin? Tämamdauğa söz tappay jürgen joqpın. Jazu tehnikasın meñgergen adamğa jazu tük emes. Men uaqıttı kütip jürmin.

«Qarğındı» qazir jazsam öytip jazbas edim. Sebebi, ol kezdegi zaman solay boldı, jazuşı sayasatqa tereñdep bara almaytın. «Qarğındı» bwrın talasıp oqitın. Al, qazir bügingi ädebiet odan äldeqayda auqımdı taqırıptı qajet etedi. Men nege osı aytılğandardıñ barlığın erterek, qolğa ala almadım?  Ol şaqta  wlttıñ basına mwnday qauip tönip twrmağan bolatın. Qazaq özin-özi qorğau immunitetinen ayrılğan kezi boldı. Qazaqstandı bwrın Mäskeu qorğaytın. Bizdiñ qorğanu immunitetimizdiñ azdığı osıdan! Qwday betin aulaq etsin, eger soğıs töne qalğan jağdayda biz özimizdi qorğay alamız ba, joq pa? Bilmeymin! Qorqamın! Öytkeni, biz äli onday ülken sınnan ötken joqpız. Şeşenstan siyaqtı özimizdi qorğay almauımız mümkin. Bir şeşen äyeldiñ on balası bar eken. Resey jurnalisi odan swrad: «Nege on bala tudıñız?», «Soğıs üşin tudım!». Olar balam akademik bolsın, jazuşı bolsın, kosmonavt bolsın demeydi. Şeşen jerindegi mentalitet, qatıgez psihologiya osınday. «Onı birdey ölip ketse de men qayğırmaymın, öytkeni, men soğıs üşin tudım» deydi. Al, biz ölip ketse de soğıs üşin tudım dep ayta almaymız. Bizde özimizdi qwrbandıqqa şalğannan göri özimizdi saqtau sezimimiz joğarı. Şeşenniñ wlttıq sana-sezimi men qazaqtıñ sana-seziminde qarama-qarsı ayırmaşılıqtar bar.

Men ülken aqınımız Oljastı wltınıñ patriotı retinde, talantın halıqqa jwmsauı jöninde moyınday  almaymın. Men tipti qarsımın. Bizge euraziyalıq ideyanı tıqpalauı, äli künge deyin orıs tiliniñ qamın oylauı, äli künge deyin qazaqşanı üyrenbeui – wltqa qarsılıq. Bwlar Kembridjde jürgen, bwl jaqqa tipti kelmegen ağılşın qızdarınıñ deñgeyinde nege qazaqşanı üyrenip almaydı? Jaraydı, qazaq tilin bilmey-aq wltşıl boluı mümkin. Biraq, Oljasşa «memlekettik til – orıs tili bolsın» deu, bwl – agressiyalıq pikir. Öytkeni ol jay adam emes, ol - Oljas.

«Qaşan swrap qaladı dep qorqıp jürdim...»

- Osınıñ bäri wlttıq negizdegi jüyeli ideologiyanıñ joqtığınan ekenin 14 (on tört!) jıldan beri aytıp kele jatırmız ğoy...

- Ideologiyanıñ modelin jasağannıñ özinde bizdiñ halıq onı qabıldap alıp, jüzege asıruğa dayın ba? Bwl – wzaq process. Meniñşe, bizdiñ özimizdi-özimiz tanuğa äli on-on bes jıl qajet siyaqtı. Äueli öziñdi sıyla, özgeni sosın qwrmette. Ötken ğasırda qazaq jerine kelgen, qazaqtıñ än-küyine tänti bolğan orıstıñ L'vov degen revolyucioner jazuşısı: «Bwl qazaq qızıq halıq eken. Qay üyine barsañ da monşağın, bilezik-sırğasın körsetip «sizderde osınday bar ma?» dep swraydı. Al, men olar «sizderde bizdikindey än men küy bar ma?» dep qaşan swrap qaladı dep qorqıp jürdim. Swrasa jauap bere almas edim» dep jazğan sözi bar. Sol qızıq qazaq äli sol qızıq halıq küyinde, öziniñ barın bağalay almay-aq keledi.

- Ağa, «Kim kinäli?», «Ne isteu kerek?» degen ataqtı eki swraq bar ğoy. Joğarıdağı äñgimelerdi kökeyge tüye kele eldik twrğıda ne istegenimiz abzal? Memleket ne isteu kerek? Şığarmaşılıq qauım ieleriniñ qanday äreketi bar?

- Qalıñ jwrttıñ tıñdağanı bolmasa, şığarmaşılıq ieleri öz pikiriniñ jüzege aypaytının biledi. Sondıqtan qazir köbisi tis jarmaydı. Beytarap. Bwlay bolmauı üşin Äbiş Kekilbay aytqanday, el işindegi qoğamdıq pikirlerdi swrıptap otıratın memlekettik komitet kerek siyaqtı. Ötkir degen mäsele aldımen memlekettik şeşimin tappas bwrın qoğamdıq şeşimin tabuı kerek. Büginge eñ kerek närseniñ biri osı. Ziyalı qauımnıñ üni sol kezde estiledi. Öytkeni, öziniñ dauısı eşkimge kerek emesin biletin ziyalılar nesine ayta beredi? Bilik bolsa bwl jobanı iske asıruğa asığar emes...

- Bilik demekşi, Siz jerdi satuğa qarsı bolmadıñız. Mwñıñızğa köp jwrt tañğalıp jattı. Sol pikiriñiz özgergen joq pa? Jalpı, jerdi satqanımız qay jağınan tiimdi? Bolmasa Qıtay, Gollandiya, Izrail' siyaqtı jerdi satpay-aq jalğa berip, jaynatuğa küş salğanımız dwrıs pa edi?

- Satu kerek degende 9 punktti atap aytqanmın. Osı jwrt sonı nege oqımağan? Sol 9 punktti orındaytın bolsaq, ol kezde jerdi satuğa boladı. Öytkeni, jerimizden ayrılıp qalamız dep qorıqpas edik. Al, memlekettiñ sayasatı jerdi satuğa äkep tirep twrsa, Prezidenttiñ özi eki künniñ birinde jerdi satpasaq bolmaydı dep söylep jatsa, mwnday sätte ne isteuimiz kerek? Biz şuıldap jatqanda jer satılıp ta jattı. Endeşe, däl osı jağdayda, jerdi satpaymız degen ideyanıñ jeñilis tabatının bilgennen keyin, bolmaytın oydı aytıp jer toqpaqtaudıñ qajeti joq. Jazuşı 9-punkt jazıptı dep Prezident te, Prem'er-Ministr de, basqalar da nazar salıp, üñile qoyğan joq. Jer satılu kerek degende bankilik aynalımğa tüsu kerek degendi aytqım keldi. Bankilik aynalımğa tüsu bir basqa, satılu basqa. Jer – bankilik aynalımğa tüspeyinşe jer bolmaydı. Siz öziñizdiñ 1 gektar jeriñizge qalay qaraysız, jalğa alğan jerge qalay qaraysız? Öziñniñ jeriñdi keremet öñdeysiñ. Jekemenşik deytinimiz de osı. «Jerdi satuğa qazaq dayın emes» deydi. Al, qazaq qaşan dayın boladı? Qaltamız jwqa. Künderdiñ küninde halıq Prezidentke kelip «biz dayın boldıq, käne, satıñdar?» dey me? Onı rınok kütpeydi. Jerdi qwrdan-qwr wstap otıruğa memlekettiñ şaması jetpeydi.

Biz jerimizge zauıt saluımız kerek. Astınan mwnay tabıldı. Şeteldik investiciyanıñ mwqtajdığınan ol jerdiñ şeteldikke ötip ketip jatqanı köp. Bwl jer endi Qazaqstannıñ erkinen şığıp ketedi. Eger tez arada qazaq halqına jer satılsa, onı sizden memleket te, basqa memleket  te tartıp ala almaydı. Qazaq dalası daliıp jatır. Qazaqtıñ jerin qazaq igeru jäne ie bolu üşin halqımızdıñ sanı 60-70 millionğa jetui tiis. Bwğan jetpey twrıp jerge qojalıq ete almaysıñ. Sondıqtan jer jekege satıluı qajet.

- Bir kezderi «Auıl» partiyasında jürdiñiz. Partiyağa kirgeniñiz ümitiñizdi aqtadı ma?

- Aqtağan joq. Partiyasız-aq auıl jöninde mäsele köterip jürmin.

- Qıtay osı künge deyin jalğız partiyamen kele jatır. Olar aldımen ekonomikanı kötereyik, köppartiyalılıq sosın dedi. Biz bolsaq, partiyanı damıtıp alayıq dep basqa joldı tañdap otırmız.

- Sayasi partiyanı köbeytu, ne nığaytu arqılı ekonomikanı kötere almaymız. Ol tek qana polemika, plyuralizm, pikir aluandığı. Partiyanıñ köp boluı, az boluı ekonomikanıñ ösuine, tömendeuine äser etpeydi. Lenin ne dedi? «Memlekettiñ tübine bir partiyalıq jetedi» degen. Ol memleket qwrıp alğannan keyin köppartiyalıq jüyege köşemiz degen. Biraq oğan jetkizbedi.

Adamzat älige deyin qoğamnıñ model'dik ülgisin oylap taba alğan joq. Bäribir adam psihologiyası, bolmısı, mentaliteti belgili-bir zañdarğa qatıp qalıp ömir süre almaydı. Äyteuir, ol birnärseni bwzıp ömir sürip otıruı kerek. Al, Qıtaydıñ birpartiyalılığınan ülgi alatınday-aq ülgi edi. Olar bir partiyanı wstana otırıp, ekonomikalıq qaqpalardı aşıp tastağan.

- Biz nege osı jüyeni kezinde qoldana almadıq?

- Qorıqtıq. Bwrınğı totalitarlıq izben, partiyada joqtıñ bärin jau köretin jolmen ketip qalamız dep qorıqtıq. Qıtay sekildi jalğız partiyanı wstanıp, äri qaray dami bermekti saraptauğa uaqıt bolmadı. Onıñ üstine Qazaqstan täuelsizdik alıp, demokratiya qwramız dep jatqanda birpartiyalıq jüyede jüru – halıqaralıq qauımdastıqta dwrıs bağalanbay qalatınday körindi. Söytip, köppartiyalıqqa jol aşıp jiberdik.

Jastar romantik emes, pragmatik

- Qazirgi ädebiet qanday küyde? Toqırauda deuge bola ma jäne ädebiet qayda bağıt alıp baradı?

- Toqırauda deuge boladı. Şalajansar. Keudesinde janı bar deytinim, täuir-täuir, «Zahirdan» asıp tüsetin şığarmalar jarıqqa şığıp jatır. Nwrpeyisovtiñ «Soñğı parızı» bar. Tölen Äbdikovtiñ, Bekswltan Nwrjekeevtiñ jaña şığarmaları kelip jatır. Biraq, är jerde bir jeke batır jür, ädebi maydan joq. Körkem ädebiettiñ özi nısanasın joğaltıp aldı ma dep oylaymın. Kim üşin jazu kerek? Ne üşin jazu kerek? Qalay aytu kerek? Osı üşeui qazaq jazuşılarınıñ aldında twrğan ülken swraq. Osını ajırata almay jatırmız. Men özim ajırata almay jürmin. Ajırattım deytin batır tabılsa men quanamın. Qazir ädebiette tiptik beyne joq. Auqımdı roman jazu üşin kimdi aluğa boladı? Sayasatkerdi ala almaymın. Biznesmen me? Bas keyipker boluğa, wltıñnıñ salmağın alıp jüruge ol dayın emes. Mahabbattı qaşanğı qauzaysıñ? Osığan qarağanda, jolayrıqta twrmız. Ne kapitalizmde emespiz, al, socializm sanamızdan birjolata wmıtılğan joq. Biz jabayı rınoktamız, jabayı rınokta mädenietti obraz jasau qiın.

- Kezinde «Oralhan dramaturgiyağa qorıqpay qoyıp ketti, arqasınan qorqa-qorqa biz de kirdik» dep ediñiz. Tılsım, beytanıs älemge kireyin dese qorqıp jürgen jastarğa ne keñes berer ediñiz? Jas jazuşılarğa, dramaturgterge demeu retinde qolğa alğan äreketiñiz bar ma?

- Däl qazir joq. Bwrındarı jas dramaturgter klubın aşqan da edik. Osıdan soñ biraz talanttı jigitter körindi. Al, köbisi şığa almadı. Sebebi, drama janrı öte qiın. Dramaturgiyağa twmsıq batıra almağandarı äñgime jazıp ketti.

Qazir jastar mağan jazğan şığarmasın äkelip jatqan joq. Biren-saran äkelip körsetkenderi bar, keyde qarauğa uaqıt tappay qalasıñ, uaqıt tapqanıma basılım betinde pikirimdi bildirip jatamın. Osı küni eñ jas dramaturg degenniñ özi qırıqta. Erteñi ne boladı?  Drama tıp-tipıl bolsa, mına bizge sın ğoy! Eki million (käzir üş million – Ö.A.) halqı bar Oñtüstik öñirinen Nwrğali Oradan keyin jarıp äli eşkim şığa qoyğan joq. Jastardıñ jazıp alıp kelgen şığarmaları köñilimnen şıqpaydı. Bärimiz de jas boldıq, olardıñ jazuğa degen köñili qaytıp qala ma dep köbinde qattı eskertpeler ayta almaymın. Öytkeni, qazir ädebietke kelip jatqan jastar az.

Jastar bizdey romantik emes, pragmatik. Ermek Amanşaev, Roza Mwqanova,  Didar Amantaylar dramaturgiyanıñ qiın ekenin eki p'esa jazumen tüsindi. Bir p'esa jazıp äkelse quanar edim. Odan dramaturg şığa ma, şıqpay ma, mümkindigin tanır edim. Ärine, keñes beru arqılı dramaturg tudıra almaysıñ. Bayağıda bizdi eşkim süyregen joq, qayta ayaqtan şalıp kedergi keltirdi. Dramaturgiyadan bezip ketken kezimiz boldı. Oralhan Bökey p'esa jazıp apardı, sahnağa şığarmadı. Onıñ minezi birbetkey  edi ğoy, «bäribir alıp şığamın» dedi. Alıp şıqtı. Men «Äpkeni» jazıp aparğanda, «aldımen oblıstan bastamay ma, bwlar tanılmay jatıp, Äuezov teatrında qoyğısı keledi» degender boldı. Äuezov teatrında sahnalanbay twrıp, «Äpke» eñ birinşi Öskemende Jambıl atındağı orıs drama teatrında qoyıldı, rejisseri Aleksandr Paşov degen bolatın. Qazaq tilindegi jaña p'esanı orıs teatrınıñ qoyğanı sol boldı. Odan keyin bwl şığarma Astrahan'da, Täjikstanda, Äzirbayjanda qoyıldı. Birinşi p'esañ osılay qoyılıp jatsa, qalay şabıttanbaysıñ! Qazir dramaturgiyanıñ tabaldırığınan osılay attaytın jastar joq qoy.

Bir jıldarı Mwqağali ekeumiz birge jwmıs istedik. Men proza bölimindemin, ol poeziya böliminde. Kün jauın edi, üstinde qara plaşı bar, üşinşi qabatqa köterilip keledi. Tömennen üş-tört jigit dauıstadı: «Mwqağali ağa! Toqtay twrıñızşı!» Mwqağali sol kezde aşulı ma, älde qızulau ma: «Äy, ne?» dedi. «Sizge jolığayın dep edik?», «Nege?», «Aqın edik!», «Qaydan?», «Narınqoldan!» «Narınqoldan? Narınqolğa bir Mwqağali Maqataev jetedi, äyda, marş!». Kabinetke kelgennen keyin: «Mwqa, qalay jastardıñ köñilin qaldırasıñ? Tım bolmasa ağa bolıp söylesip jürmeysiñ be?» dedim. «Qıztalaqtar, aqın söytip kele me eken!». Özi Mäskeude jürgende Andrey Voznesenskiydiñ üyin izdep barğan ğoy. Tanımaydı. Esikti äyeli aşqan. «Voznesenskiy zdes' jivet?» «Da». «Mojno» «A kto vı?» «Şaqırıñız, sodan keyin söyleseyin» deydi. Aqın arğı jağınan şığadı. Sonda oğan: «Andryuşa, eto tı?» degen eken, Andrey degen atın tolıq aytpaptı. «YA!» « A ya Mwqağali Maqataev – kazahskiy poet, ne huje tebya!» depti. «Zaydi!» deydi Voznesenskiy. Ekeui tañ atqanşa işken. Äñgimelesken. «Aqın bolsa, nege osınday minezben kelmeydi?» deydi Mwqağali. Minezi joq adamnan aqın şıqpaydı dep otıratın...

- «Poeziya – minez, proza - tözim» deysiz ğoy siz de. Endeşe, oylarıñızdıñ jüzege asuına, ol üşin tözimiñizdiñ köp, ömiriñizdiñ wzaq boluına tilektespiz!

Swhbattasqan Ömirzaq Aqjigit,

«EVRAZIYA-KZ», 29.04.2005.

Abai.kz

11 pikir