Jeksenbi, 29 Naurız 2020
Jañalıqtar 1643 0 pikir 3 Jeltoqsan, 2019 sağat 10:02

Älihantanuşı wstaz Tileuğalı Ämirtaywlı

Bwrın «mwğalim bol» dep batasın berip jatatın ülkender. Qazir aytpaydı. Bir sät mwğalimniñ, mwğalim-basşınıñ is-äreketin köz aldıñızğa elestetip köriñizşi. Sonda... Wstazdıq ğwmır, qaynağan ömir, duıldap jürgen şäkirtter, abır-sabır mwğalimder, odan qaldı otbasıñ-balalarıñdı erkeletu, oynatu, sabaq ülgerimin qarau, kömektesu, baspa betterin şolu, erteñgi jwmıstı josparlau, mwğalimdermen keñes ötkizu, käsibi mamandığıñdı köteru, şığarmaşılıq jwmıspen aynalısu, bilim salasındağı älemdik ozıq tehnologiyalardı saralap, oqu-tärbie üderisine üylestiru mümkindikterin zertteu, wjımnıñ jwmısın bir maqsatqa jwmıldıruda ata-analarmen kezdesu, qoğamdıq keñestermen, öndiristik käsiporındarmen baylanıs jasau, joğarğı jaqtıñ tapsırmaların orındau – sanay berseñ tausılmaytın tauqımetti moynımen köterip jürgen bilim ordasınıñ namısı, abıroyı üşin ayanbay eñbek etip jürgen twlğanı köresiz. Jas jetkinşekterge «mwğalim bol» dep ayta almaytın sebeptiñ biri osı tauqımetti bügingi jastardıñ köbisi kötere almaytındığınan bolu kerek. Wstaz bolu – jürektiñ batırlığı,

Wstaz bolu – sezimniñ aqındığı,

Wstaz bolu – minezdiñ kün şuağı,

Azbaytwğın adamnıñ altındığı – dep Ğ.Qayırbekov jırlağanday nağız wstazdıñ minezdemesi osınday bolu kerek şığar. Al wstaz boldıñ ba, onda osı eñbekqorlığıñnan ayrılmay J.J.Russo aytqanday «Wstaz bolu - öz uaqıtın ayamau, özgeniñ baqıtın ayalau» principimen köş bastau kerek. Mine, ğasır belesterinde öz jetistigimen tanılıp ülgergen Qarağandıdağı bäsekege qabiletti №76 qazaq orta mektebin wzaq jıl basqarğan, mektep wjımındağı qoğamdıq sananıñ «Ruhani jañğıru» ayasına say qalıptasuına üles qosıp jürgen QR bilim salasınıñ üzdigi Tileuğalı Ämirtaywlınıñ kisilik qasieti, wstazdıq äleueti, mazmwndı, tıñ jobalarğa tolı ğwmırı boy körsetip twrğanday.    

1992 jılı jañadan aşılğan №76 qazaq orta mektebiniñ tizginin qolğa alğan Tileuğalı Ämirtaywlı mektepke Älihan Bökeyhannıñ atın beru turalı wsınısımen baylanıstı belgili bola bastağan edi. Qala halqı işinde bwl habar, äsirese orıs tildi basşılardıñ arasında jay tüskendey qwbılıs boldı. 1917 jılı Alaş ükimetin qwrğan Alaş partiyasınıñ kösemi, qarağaydıñ qarsı bitken bwtağınday bolğan, Europa, Japoniyağa deyin belgili bolğan memleket qayratkeri! 8 qırküyek 1955 jılı aqtalğan eken. Biraq «Üş ärip» bwnı 34 jıl jasırıp kelipti. KSRO Joğarğı sotı 14 mamır 1989 jılı qayta qarap, tolıq aqtap şıqqan. Tileuğalı Ämirtaywlınıñ qozğau saluımen bastalğan bwl wsınıs qalalıq komissiyada talqılanıp, eñbekteri zerttelinedi, Täuelsizdigimizdiñ negizin qalauşı Älihan Bökeyhan ekendigi däleldenedi. Osı derekterge qaramastan tartıs küşeye tüsedi.

Mäsele mınada bolğan. Älihan Bökeyhan iri twlğa. Keñes ükimetiniñ jay ğana emes, iri jauı! «Halıq jauı» degen jamılğınıñ alınbay twrğan kezi. Äri tart, beri tart bop twrğan qıñır zamanda Älihannıñ kim ekenin orıs tügili qazaqtıñ özi tüsine qoymaytın. Biletinder azayıp qalğan, nemese saqtıq kerek, aşıla qoymaytın. Qazaq ziyalılarınıñ sanasında silkinis jaña tua bastağan kez. Älekeñ tuğan Aqtoğayda Tileuğalı Ämirtaywlı da tuğan. Jastayınan Älekeñ turalı auıldağı ülkenderden estigenderiniñ özi köp oylarğa jeteleytin. Aumalı-tökpeli zamanda Keñes ükimetimen taytalasa Alaş ükimetin qwrıp alğan atı añızğa aynalğan qanday twlğa? Tañ qalarlıq. Oylaytını Älekeñ turalı. Mazasız swraqtar köp. İzdenip jürip Smahannıñ estelikterin, Swltan Han Aqqwlwlınıñ eñbekterimen tanısadı.

Auıl qariyalarınan estigenderin jinap, zerdesine toqi beredi. 60-şı jıldarı Älekeñ turalı keybir oy – türtkilerdi, tarihi äñgimelerdi Aqtoğaydağı Seyilbek, Ayatay, t.b.ağalarınan,  Almatıdağı Ömirbek degen aqsaqaldardıñ äñgimelerin jinap, jüyege keltiredi. Mine osınıñ bäri kädege asatın kez jetti. Joğarıda atalğan ıntalı toptıñ beldi müşesi äri mekteptiñ direktorı retinde qıruar qwjattar jinap, komissiyanı kerekti aqparattarmen qamtamasız etude ayanbay ter tökti. Älihannıñ kim ekenin tüsindire almasañ, jeñilgeniñ. Barlıq qoğamdıq jiındarda, öndiris orındarında, mektep jäne JOO-da köptegen kezdesuler wyımdastırıladı. Barlığında Tileuğalı Ämirtaywlı Älihan turalı jan-jaqtı bayandamalar jasadı. Älihan Bökeyhan turalı Tilekeñ «Ortalıq Qazaqstanğa» kölemdi maqala jariyaladı. Ätteñ, tarihşı bolmağan. Äytpese, tarihpen aynalısatın ğılımi-zertteu mekemelerinde otırıp, äldeqaşan ğılım doktorı bolatın jağdayı bolğan eken. Degenmen, Älekeñ jaralğan topıraqtan tuğanı ras bolsa, tek jata almas, Älihan turalı, äsirese bilimge baylanıstı eñbekterin äleumettik aynalısqa engizudi maqsat etip, izdenudi jalğastıra berdi.

Tilekeñ Älihan turalı oy tolğamın bılay bildiredi: Tirşiliginde Otanı üşin ot keşken, jaqsılığı jahanğa jariya, esimi mäñgilik biregey beyneler bar. Meniñ oyıma türtki salıp, tilime tiek bolıp otırğan äñgime tüyini — HIH ben HH-şı eki ğasırlarda közi aşıq, köñili oyau ziyalılardıñ qwrmetine, halqınıñ qadirine ie bolğan, qazirgi HHI ğasırımızdağı  oy-talğamı ösken twlğalardıñ sana-seziminen oyıp orın alğan abzal azamat, qarımdı qayratker, ğasırlar ğwlaması Älihan Nwrmahmedwlı Bökeyhan dana.

Men tarihşı da, jazuşı da emespin. Sayasatker de, sınşı da emespin. Qarapayım qızmetker, köp oqırmannıñ birimin. Oqığandarımnan erekşe bir nazar audara bayqağanım, HH ğasırdıñ 90 jıldarınan bastap osı künge deyin baspa betterinen jiirek jarıq körgen maqalalar Älihan Bökeyhan turalı desem artıq aytqan bolmaspın. Älekeñ turalı 100-den astam maqalalardı oqıdım. Bäriniñ de mazmwnı Älekeñniñ ğwmırı, el egemendigi jolındağı is-äreketteri, şığarmaşılıq eñbekteri, adamgerşilik qasietteri, äriptes-dostarımen qarım-qatınastarı, ösken ortası men tuğan-tuıstarı turalı tarihi da tıñ derekter. Orındı oy-pikirler men wsınıstar. Tileuğalı Ämirtaywlı Älekeñniñ qayratkerligin däleldeude qajır-qayratın ayağan joq, qıruar eñbek siñirdi.

Bir kezdegi ata-babalardıñ, odan kele «Alaş» partiyasınıñ müşeleriniñ azattıq jolındağı añsauın alğa tarta wmtılğan jastarımızdıñ 1986 jılğı joyqın qimıl-qozğalısı bastau bolıp, erkindik pen egemendigimiz 1991 jılı toylanıp, talay mereyli de qaurıt ister kürt qolğa alına bastadı. Sol zamattarda quantarlıq ister köp boldı. Sanamızda jañaşa serpilis tua bastadı. Osınday quanıştı sätterde mektepke Älihan Bökeyhan atın beruge mümkinşilie bar edi. Alayda köñilge kir keltirerlik tüsinbestikter de kezdeskeni belgili.  Tileuğalı Ämirtaywlı özi kuä bolğan birer jayttı bılayşa tüsindiredi:

-Aymağımızğa ayqay-şu tudıra, köp qiınşılıqtı jeñe Qarağandınıñ Oktyabr' audanınan alğaş ret №76 qazaq tilindegi orta mektep aşıldı. Erkindiktiñ jeñisimen qol jetken mektepke, azattıqtıñ tuın alaulata köteruşilerdiñ biri, biri emes-ay köşbasşı kösemi Älihan Bökeyhan esimin mektepke beru turalı şeşim şığarıp, jügirip baqtıq. Bastamamızdı basuğa, qimılımızğa kedergi bolıp, berilgen qwjattardıñ ärbir jolın jaqtırmay, «mınau jerde nege swraq», «mına twsta nege lep belgisi» dep, tipti nüktesi men ütirlerin deyin wnatpay, «sayasi sauatsız jazılğan» dep qağazdarımızdı keri qaytarıp, aqırında «sonşalıqtı asqaqtatın Älihanıñ kim?!» dep oyların aşıq bildirgender de boldı. Meniñ tañğaluım, sol uaqıttarda da, äli de bolsa «Alaş» degen sözden şoşıp, Älihanday alıpqa mwrnın şüyiretin keybireulerdiñ el basqaratın, bilim mekemeleriniñ biliktiligin baqılaytın orındarında otırğandığı (däl sol sätke deyin onday orındarda tek köp oqığan, tälimdi de täjiribeliler otıruı tiis dep oylaytınmın).

Odan keyin de «Oktyabr' audanın, sol audandağı Magnitogorskaya köşesin Älihan Bökeyhannıñ esimimen atap jäne Oktyabr' audanındağı Mädeniet sarayınıñ aldına eskertkişin qoyu jöninde» qalalıq, oblıstıq mäslihattar men äkimşilikterge mektepter wjımı men audan halqınan mıñnan astam qolı qoyılğan qwjattardı jäne Älihan turalı derekterdiñ köşirmesin  öz qolımmen aparıp tapsırıp, özimşe tüsinikter bergen bolatınmın. Ol swranıstarımızğa da «Sovet audanına Qazıbek bi atın äreñ bekitti. Oktyabr' audanınıñ atın bekitu kelesi sessiyağa qaldırıldı» degen bir deputatımızdıñ auızşa jauabın estip, «köpke şıdağan qazaq» artın kütip biraz jürdik. Sodan soñğı tağı bir jazğanımızğa «...Qarağandı oblısınıñ Qarağandı qalasındağı...№76 jäne Aqtoğay audanındağı №1 mektepteriniñ, OQO-ıñ bir mekteptiñ Älihan esimimen ataluına baylanıstı, «bir esim üşten aspaytın… jağdayda beriledi» degen onomastikalıq jwmıs twjırımdamasınıñ babın köldeneñ tartqan jauap aldıq. Osı renişimizdi bildire qolında qalamı men biligi bar tağı bir azamatqa barğanımda «oblıstıq masştabta ğılımi-praktikalıq konferenciya ötkizip, halıqqa jariyalau kerek» degen keñesin berdi. «HH ğasırdağı sayasi quğın-cürgin» (S.Qontaev, T.Ämirtaywlı, Qarağandı oblıstıq ğılımi-praktikalıq konferenciya materialdarınıñ jinağı, 2007j.) dep, eki tilde konferenciya ötkizip, oqırmandarımızğa tarattıq. Biraq «Bayağı bir jartas...», eşbir qozğalıs bolmadı. Qanşama mazasız künder artta qaldı. Älihannıñ atın mektepke alıp beru rezeñke siyaqtı sozıla berdi, -deydi Tilekeñ. 

Alayda Tilekeñder de jalıqpay joğarıdağılardıñ esigin tozdırıp, qanşama qağazdar apardı. Aqırı ne kerek Tilekeñder jeñip şıqtı, mektepke Älihan Bökeyhan atı berildi. Erlikke para-par jeñis!  

Endi Älihandı wlıqtau osı mektepten bastau aluı kerek. Wyımdastıruşılıq, iskerlik, dizaynerlik qabileti bar Tilekeñ üşin bwl onşa qiın emes. Tek qoldauşılar bolsa boldı. Mektep wjımındağı müddeles, pikirles äriptesterimen birlese otırıp, «Älihantanu» päni josparğa engizildi. Odan keyingi jıldarı «Älihan ölketanu» mwrajayın aştı.  Ol 1995 jılı oblıstıq bayqauda III orın aldı. Qazir oblısımızdağı eñ ülken mwrajaylardıñ birine aynaldı. Elimizdiñ är qalalarınan mwnda keluşiler köbeye bastadı. Tilekeñ özi bas bolıp «Älihantanu» bağdarlamasın jazıp, balalardı Älihannıñ ömiri men eñbekterimen tanıstıru jwmıstarın barlıq sınıptarda wyımdastırdı. Sonımen qatar baspa betterinde otızdan asa maqalaları, onıñ işinde Älihandı oqıp-üyrenu turalı ädistemelik jwmıstarı jariyaladı. «Älihan ruhımen sırlasu» poemasın jarıqqa şığardı. 

Tilekeñ öziniñ basşılığımen oblıs Bilim basqarmasınıñ qoldauımen №76 Älihan Bökeyhan atındağı mektepte birneşe märte oblıstıq ğılımi-täjiribelik konferenciyalar ötkizedi. Qazaqstannıñ köptegen qalalarında jäne Astana, Almatıda wyımdastırılğan Halıqaralıq ğılımi-täjiribelik konferenciyalarğa qatısıp, bayandamalar jasadı. Al, «Älihantanu» ädistemelik jwmısı oblısımızdıñ mektepterine taratılıp, basşılıqqa alu wyımdastırılıp jatır. Jetildirilip, jaña nwsqası dayındalu üstinde.  

Eñbekqor Tilekeñ 400 den asa ärtürli janrda eñbek jazğan. Onıñ işinde üş tanımdıq, 4 ädebi kitaptar şığarğan. «Qwdiretti twlğalar» deytin kitabı tanımdılığı mol, tarihi negizge süyenip jazılğan qwndı, tartımdı kitap. Tilekeñ negizinde ne närse bolsa da, sonıñ bastauında jüretin twlğa. Äskerde dizayner, auılda alğaşqı mehanizator, Qarağandıda №3 mektepte qazaq sınıptarın aşuşı, mektepte Şatalov ädisterin, komp'yuter negizderin üyretuşi, oblıstıq pedagogikalıq mwrajaydı wyımdastıruşı bop basında jürdi. Birneşe jıl oblıstıq bilim basqarmasında bölim basşısı, oblıstıq bilim köteru jäne biliktilik arttıru institutında jetekşi maman bolıp qızmet atqarıp, bilim salasınıñ damuına sübeli üles qosıp, 2018 jılı oblıs äkiminiñ sıylığın ielendi.  Aqındığı-jazuşılığı jäne bar. Halıqaralıq Jazuşılar Odağınıñ müşesi. Tilekeñ öz käsibin, öz pänin, barlıq şäkirtin, mektebin şeksiz süygen adam. Osı qasieti onı nebir qiın äreketterge jetelep jürdi, iske batıl kirisuge septigin tigizip jwrdi. Nätijesinde oylağan oyına jetip jürdi. Büginderi ardager wstaz qala, oblıs deñgeyindegi bili salasındağı qoğamdıq keñesterdiñ müşesi. Bir kezderi özi basqarğan mektep bügin elimizdegi iri mektepterdiñ birine aynaldı. Şäkirtteri oblıstıq, respublikalıq, Halıqaralıq deñgeydegi jarıstarğa qatısıp, jüldeli orın alıp mektep abıroyın asıruda.

Bizdiñ öñirimizdegi wstazdardıñ işindegi alğaşqı, alğaşqılardıñ biregeyi jalğız Älihantanuşı - osı Tilekeñ. 

Oşaqbay Suhanberlin

Abai.kz

0 pikir