Seysenbi, 29 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107775. Jazylghandar — 102736. Qaytys bolghandar — 1699
46 - sóz 1702 2 pikir 15 Qarasha, 2019 saghat 12:38

Tartiniydin taghdyry

Birde D.Tartiniy dostaryna mynanday әngime aytady: «Birde men týsimde shaytanmen kelisim-shart jasastym. Kelisim boyynsha, men oghan janymdy beruim kerek, al ol bolsa, esesine menin býkil tilegimdi oryndaydy. Bastapqyda bәri jaqsy bastaldy. Ol menin barlyq tilegimdi oryndap, meni tanghaldyrdy. Oghan ózimnin skripkamdy berip, onyn qanday әdemi melodiya oynay alatynyn súradym. Ol sonshalyqty sheberlikpen erekshe sonata oynady, al onday muzykany men eshqashan estigen emespin. Tandanghanym sonday, tynysym taryldy. Oyanyp kettim. Sol sәt qolyma skripka alyp, shaytan oynaghan muzykany qaytalap, oynaghym keldi. Menin sol kezde shygharghan dýniyem búghan deyin jazghan shygharmalarymnyn birine de úqsamaytyn, bәrinen jaqsy edi. Sol sebepti, jana shygharmamdy «Ibilistin sonatasy» dep atadym».

Paganiniy Tartiniydin shygharmashy­lyghyn joghary baghalady, ony qatty qúrmettedi.
Paganiniydin sausaqtary kishkentay boldy, qazir skripkashy bolghysy keletin balanyn sausaghy úzyn bolu kerek dep jatady ghoy. Ol sausaghyn kýn sayyn sozyp, jattyghu jasady. Sol qolynyn sausaqtary qalay mayystyrsa da, iykemge tez keletin. «Mayysqaq sausaq­tary» skripkada sheber oynauynda ýlken ról atqardy.

Ónerdegi jalghandyq onyn nәzik jýre­gin qatty jaralady. Ol ónerde sýyretilip jýretin ólermenderdi jek kórdi. Key­bireulerdin betine «Ónerdi qorlaugha bolmaydy, nanyndy basqa jaqtan tap» dep aytyp tastaghan kezi de az emes. Sol sebepti, ony ónerdegi dәldýrishter jek kórdi.

Birde Paganiniy soborda jana bir shy­gharmasyn úzaq oryndaydy, búryn-sondy múnday әuen estimegen júrt qabylday al­may, kýlkige aynaldyrady. Bir kezde skriyp­kadan shyghyp jatqan qústyn ýnin estigen tobyr kýlkisin tyiyp, mýlgiy tyndaydy.

Paganiniydin ómirin zertteushiler «skripkashy әyelin (ne kónildesin) óltirip, abaqtyda jatty» degen pikir aytady. Olar Paganiniydin ayaghyn syltiy basuyn abaqty­men baylanystyrady. Biraq, onyn adam óltirip, abaqtyda jatqany turaly naqty derek joq.
Paganiniy kartaqúmar boldy, qanshama ret útyldy, onbay útyldy. «Búl Paganiniy ghoy» dep eshkim ony ayaghan joq. Oyynnyn aty – oyyn.

«Shynymdy aytayyn, birde-bir ret me­nen әldeqayda jaqsy oynaytyn, sheber oynaytyn adamdardyn qolyna týskenim joq. Ángime skripka, bolmasa, gitara jay­ly emes. Bir-aq keshte birneshe konsertten týsken aqshamdy joghalttym. Asa mәn ber­mey, jenil oynaytyndyghymnan qan­shama ret sәtsizdikke tap boldym. Ol kezde meni ónerim ghana qútqardy» dep eske alady Paganiniy.

Skripkashynyn skripkasy óte qúndy edi. Bir knyazi Paganiniydin skripkasyn únatyp, «maghan sat» dep jabysady. Paga­niniy skripkasynan ayrylghysy joq, biraq aqsha da kerek. «250 altyn tiyn» deydi. Knyazidyn kózi úyasynan shyghyp, «Qal­jyndap otyrsyz ba? Men 100 altyn tiyn ghana bere alam» deydi. Kartadan onbay útylghan Paganini osy baghagha kelispek bolghanda, qasynda otyrghan bir tanysy: «Taghy bir ret oynap kór, bәlkim, aqshandy qaytaryp alarsyn» dep ýgitteydi. Paganiniy saghat, jýzik, týyreuishine deyin kartagha tigip tastaghan, qaltasynda bar-joghy 30 lira qalghan bolatyn. Eger qaltasyndaghy bary­nan ayyrylsa, knyazigha skripkasyn satpaq boldy. Ol karta oynap jatty… Úty­lyp jatyr… 30 lirasynan 3 lira ghana qaldy. Bir sәtte… o, toba, sәttilik! Sol kýni ol 160 lira jendi. «Oyynshy – әlemdegi en bey­shara adam» ekenin týsingen ol sodan keyin karta oynaudy qoydy.

Aqshany tabuday tapsa da, bey-bereket shashyp tastaytyn Paganiniy skripkasyn birneshe ret lombardqa ótkizip, aqsha aldy. Birde skripkasy bolmay, Livron degen bay kópestin qymbat skripkasymen óner kór­setedi. Ónerdi baghalaytyn kópes: «Sizden keyin búl skripkagha eshkimnin qol tiygizuge qaqy joq, skripka sizdiki», – dep syigha tartady.
Paganiniy turaly qoghamda alyp-qashpa әngime az aytylmady. Ol turaly aytylghan sayyn halyqtyn ony kóruge, tyndaugha yqy­lasy arta berdi. Tipti, ol turaly «shay­tangha janyn satty» degen әngime jeldey esti. Ol ózi turaly búl әngimege de asa mәn bermedi. Bәri kýrdelenip bara jat­qanda ghana «shaytangha janymdy satqanym joq» dedi, biraq búl kezde bәri kesh edi.

Kompozitor Feliche Blandjini: «Onyn tanghajayyp oryndaushylyq she­berligin eshkim de sózben jetkizip ayta al­maydy. Tipti, eshkim múnday erekshe әuendi tyndaugha bolatynyn armanday da alghan joq. Oghan qaraghan kezde, ony tyn­daghan kezde eriksiz jylaysyn, kýlesin, eriksiz adamnyn kemeldigi turaly oylay­syn. Ózge skripkashylarmen ony skripka men tayaqshasy ghana baylanystyrady. Pa­ganiniy – bizdin uaqyttyn ghajayyp qúby­lysy» dep jazady dostaryna jazghan hatynda.

«Keshe men sizdin konsertinizde boldym. Siz – muzykanyn Qúdayysyz. Sizdi tyn­daghan sәtte Gomer menin aldymda túrdy» dep kózin júmyp tamsanady U.Foskolo.

Milandyq synshylar Paganiniydi «әlem­nin birinshi skripkashysy» dep atady jәne búl pikirdi eshkim de joqqa shyghara almady.

Paganiniy 1840 jyly 57 jasynda Niys­sa qalasynda qúrt auruynan kóz júmady. Shirkeu qyzmetkerleri «shaytangha janyn satqan kompozitordy ziratta jerleuge qarsymyz» deydi. Mýrdeni dostary keme­men tughan eline aparyp, jerlemek bolady, taghy da әr týrli qarsylyqqa úshyrap, tabyt aylaqtyn jaghalauynda biraz uaqyt túra­dy. Sol kýnderi matrostar týnde ta­byttan skripkanyn ýni estiletinin aytyp, shaghym­danady. Amaly qúryghan dostary Paga­niniydin sýyegin bir graf dosynyn qama­lyna aparady. Ne kerek, arada 36 jyl ót­kende ghana Paganiniydi hristian joral­ghysymen qayta jerleydi. Býginde Paga­niniydin ómirbayanyn zertteu­shiler «úly muzykant janyn shaytangha satqan joq, Qúday oghan erekshe daryn berdi, ol talan­tyn enbekqor­lyghymen jetildirdi» degen pikir aytady.

Bizdin bir bilerimiz, Paganiniy – mәn­gilik jalyna jarmasqan muzykant. Ol óz zamanynyn ghana emes, barlyq uaqyttyn qúbylysy.

Ayagýl Mantaydyn facebook paraqshasynan

Abai.kz

2 pikir