Jwma, 18 Qazan 2019
Sayasi portret 1815 2 pikir 8 Qazan, 2019 sağat 11:35

Kemel künniñ – şuağı mol, küngeyi zor boladı...

Elimizdiñ eñ joğarğı biliginde soñğı uaqıtta orın alğan kadrlik auıs-tüyister turalı äraluan oy-pikirler aytıluda. Jıldamdığı men ekpini – taudan qwlağan sırqırama ispetti sät sayın tez özgergen, äp sätte auısqan qazirgi uaqıttıñ izine ilesu de oñay emes. Desek te, qay özgeris pen jañaruğa sabır men saliqalılıq tanıtıp, payım-parasat bekitken paydalı.


Kemel

(Qırıq qırdıñ qiyası)

(esse)

«Bwrın – şın bar, bügin – şın,

Erteñ şın bar – üş bölek.

Keregi joq bwlardıñ,

Bwzılmaytın şın kerek», – deydi Şähkärim?!.

Prezident Äkimşiliginiñ jetekşisi – membasşı jwmısın üylestiruşi qızmet qana emes, arıstandar arasındağı arını quattı azulı alauızdıqtıñ mämilesin meñgerip, şielenisterdiñ şeşimin tabuğa tiis twlğa.

İskerligi ilkimdi, tälim-täjiribesi tolımdı, sayasi salmaqtı, qwrğaq sözuarlıqtan alıs, küñgirt keleñsizdikke qas, naqtı is, nätijeli qimıldıñ adamı Qırımbek KÖŞERBAY – eldiñ eñ joğarğı biliginde ömirşeñ özgerister jasauğa kämil-tin, ökiniştisi, Prezident Äkimşiliginiñ tizginin nebäri 70 kündey ğana twtam uaqıt basqaruğa mwrsat aldı. Tolğaulı toğız aptada qazaq qoğamındağı tabanı tayğaq twraqsızdıqqa qwrıq salıp, tepe-teñdik tarazısın şayqaltpay, qalıptı wstadı. Äytse de, oqtay wşıp, şoqtay qızğan tım jıldam, tım tığız, kürmeuli jiptey tım qısqa kezeñde aşınğan alaş, qızuqan qazaqtı jasandı niet, süreñsiz közboyauşılıqpen ilandıru – äste mümkin emes edi...

Küni keşe Qızılorda oblısın üzdik bes öñirdiñ qatarına qosqan äydik äkimdi küstanalap, jelsöz ürlep, şoq twtatıp, hakim aytqan «it körgen eşkiközdenip», tırnaq astınan – kir izdegen süreñsiz sarsañnıñ qolamtasın ürleu – bos söz, bolbır boljam. «Eki küymek – bir janğa ädilet pe?» (Abay), küpirden – söz şığarıp, ilikten – sınıq izdeytin külimsi qatarına qosatın kisi emes, Qırağam...

*** 

«Köbelekpen jarısıp qız ösetin,

Qabılanmen alısıp wl ösetin...» (Bauırjan ÜSEN) – Jalağaştay japannıñ äntek jeli men aşı suığına qaqtalğan qazaqtıñ qaradomalağı – qiyaldıñ qiyanına qonıp, armannıñ asqarına ayaq basudıñ wzaqsonar saparında – bilim men bilikti, eñbek pen eptilikti qatar süyreu kerektigin jastay tüysindi.

Qwrğaq jerge – qıltanaq qıltaymaydı, jas öskinde önegeli öris, ükili ülgi mol boldı. Auıl jastanıp, audan basqarğan äkesi Eleu kökem «Balaña balıq berme, qarmaq ber!» deytin wstanımnıñ wstası-tın. Ozaldan darığan qasiet: «Auırdıñ üsti, jeñildiñ astı» – jetistik pen jeñistiñ jolı emestigin tım erte wqtırdı...

Qazaqtıñ «Handa – qırıq kisiniñ aqılı boladı» deytin tüyininiñ kürmeui – şınayı twñğiıqqa, şwraylı tereñge tartadı. Qwday bergen qansorpa tirliktiñ jaqsılığı men jamandığın, izgiligi men zwlımdığın, qwdireti men qasiretin tarazılağan Qırağama qiyametti qırıq qırdıñ qiyasın köruge tura keldi...

Men biletin, sonau 90-jıldarı – sol kezdegi Qazaq Ükimetbasınıñ orınbasarınıñ qılşıldağan jas kömekşisi Qırımbek KÖŞERBAY...

  1. Auıldıñ tütinin jwtıp, şañına aunağan...
  2. Sılqım Sırdıñ boyında balalıq däurenniñ bal dämin twşınğan...
  3. Qazaqtıñ qaraşağırağında ana tiliniñ tätti närin boyına siñirgen...
  4. Äke körip, oq jonğan...
  5. Qwrbı-qwrdaspen qızıq keşken...
  6. Tuıs tanıp, bauırına basqan...
  7. Auıldastıñ atın ozdırğan...
  8. Bilimniñ soñına şıraq alıp tüsken...
  9. Wstazın – wlıq körgen...
  10. Arman quıp, alısqa attanğan...

«Maqswtım – til wstartıp, öner şaşpaq,

Nadannıñ köñilin qoyıp, közin aşpaq.

«Ülgi alsın» deymin oylı, jas jigitter,

Duman-sauıq oyda joq – äuel basta-aq» (Abay) – degen qazaqtıñ qatardağı qarapayım qoñır balası bolatın.

Qazaq auılınıñ otınan kirip, külinen şıqqan; köne jwrtınıñ «qwralaydıñ salqını», «otamalı», «bes qonaq», «teke bwrqıldaq», «qarğanıñ qız wzatuı», «itbalaqtıñ kindik keseri» deytin kezek-kezegimen keletin kezeñ-ğwrpın köñiline toqıp, sanasına siñirip jetilgen jigerli jas Qırımbekti qanday da talapay-tolqın, keleñsiz kedir-bwralañ toqtata almastay edi...

Aqmeşittegi jastar wyımınıñ serkeligi – tau men tasqa tigen ğaziz bastıñ qızıqtı da şıjıqtı kezeñine bastadı...

Oñtüstik astananıñ araylı aspanı, asqaq Alatau häm Ükimet üyi – mereyli maqsat pen mändi mwrat älippesiniñ alğaşqı qarlığaş-paraqtarı-tın...

Eldiñ eñ ülken şaharındağı iri audan tizgini – altın köpirdiñ baspaldağın tösedi...

Ükimet apparatı basşısınıñ orınbasarı-bölim meñgeruşisi; Prezidenttiñ baspasöz hatşısı-baspasöz qızmetiniñ jetekşisi; Bilim, mädeniet jäne densaulıq ministri; Bilim jäne ğılım ministri – abıroy asırıp, bedel bekitken baraqattı belester.

Jaña ğasır basındağı aydındı Aqjayıq aymağı – aduındı asqardıñ asau asuı...

Üstirt tanıp, ümit janığan ükili üş jıl – Resey Federaciyasındağı Qazaq elşisi...

Qazınası qalıñ, şejiresi qabat, äuliesi äydik Mañğıstau tübegindegi tar jol, tayğaq keşken alasapıran altı qıs...

KÖŞERBAY turalı tämsilde bwlğır kezeñniñ bozamıq bolmısı jaylı tilimizdi tistep, tömenge tüñiler haqımız joq: bäri de ayday aşıq, sana saraptay alar aşı saldar. «Auıruın jasırğan – öledi» demekşi, qarsılastardıñ jalğız «jalau-qaruı» – Jañaözen jarası. «Bürkegen jerden – bürge şığadı», äulieler elindegi qızmetke qara küye jağuğa qwmarlar esi bolsa, mirdey biligi bir uıs, jalğız jwdırıqtağı toqpağı auır – şatpağı jauır elde – basqaşa boluı mümkin emestigin eskersin. Jañaözenniñ jazıqtısı Qırağam emes: arına daq, abıroyına selkeu tüser sebep joq...

Qazaqtıñ tilimen, wltınıñ dilimen; babasınıñ asıl dinimen; ğasırlıq ädet-ğwrıp, salt-sanasımen tereñ tamırlanıp:

«Alıstan «Alaş» dese – attanamın,

Qazaqpın – «qazaq» dese – maqtanamın.

Bolğanda äkem – qazaq, şeşem – qazaq,

Men nege qazaqtıqtan saqtanamın?!» (Mirjaqıp DULATWLI) – müddesin mwrat twtıp, wltınıñ wlağatın twñğiıqtan tatıp işken qazaqı jigit Qırımbek:

  1. Tälim jiıp, tärbie aldı...
  2. Bilim bekitip, bilik jinadı...
  3. Jwrtınıñ janınan jılu izdedi...
  4. Ülkenge qarap, ülgi taptı...
  5. Kişini demep, qamqor boldı...
  6. Adal dostı – atına mingizdi...
  7. Wltın süyip, wlığın tanıdı...
  8. Maqsat qoyıp, mwratqa jetti...
  9. Anasınıñ aq sütin aqtadı...
  10. Ümit jağıp, zäñgirge wmtıldı...

Alısqa qarap, jaqındı jılıtqan Qırımbek ELEUWLI «inemen – qwdıq qazğanday» batpan-beynetpen kişiligi basım kömekşilik qızmetten – kisiligi kemel köşbasşılıq qwrmetke deyin satılap ösip, saliqalı salmaq jidı.

Taza talğam men twmanı tanuğa, tereñ tolğam men bardıñ bağasın bağamdauğa – iman quatı, oy kemeldigi, sana sañlauı äste qajet. Singapur eliniñ irgetasın mıqtap, marqasqalar qatarına qosqan Li Kuan YU: «Eldiñ eñ qwndı baylığı – eñbeqqor, ünemşil, bilimqwmar adamdar» – degende, Eleu kökemniñ wlınday jalın-jigit, eren erlerdi qaperine alsa kerek.

Älemniñ ıqpaldı twlğalarınıñ biri, amerikalıq memleket qayratkeri Genri A.Kissindjer: «Şarıqtau şegine jetkendey körinetin ayrıqşa aqıldı esep-qisaptardı – orasan oylı adamdardıñ özgerte alatındığın tarih däleldep berdi. Kürmeui qiın mäseleniñ oñ şeşimin tabuına «Qalıptasqan jağday äser ete me, älde, kisiniñ jeke qabiletiniñ ıqpalı küşti bola ma?» deytin eskiden kele jatqan daulı swraqqa Singapur memlekettiginiñ atası Li Kuan YU talaspaytınday naqtı jauap tauıp, soñğı nwsqanıñ şındığına adamzattıñ közin ayqın jetkizdi» – dep aşıq aytıp, ädil bağasın bergen-di. Tolıq toqırap, äbden qaljırağan beyşara-kedey eldi Li Kuan YU – şirek ğasırda älemdegi ekonomikası aspandap damığan, asa baquattı jwrtqa aynaldırdı. Sitgapurdağı jan basına şaqqanda işki jalpı önim (İJÖ) 15 ese ösip, 400 AQŞ dolları deñgeyinen – 12,2 mıñ dollarğa deyin şarıqtadı...

Kisiniñ jeke qabileti ıqpalınıñ küştiligin – keşegi Aqjayıqtıñ aqjarqın keypi, Mañğıstaudıñ mañğaz kelbeti, bügingi Sır boyınıñ berekeli bederi ayqın däleldedi. Dospambet Jırau babamnıñ maqamdauınşa:

«...Arıstanday... alşaytıp,

Arğımaq mingen ökinbes.

Kileñ bwzday kilşeytip,

Köbeler kigen ökinbes...

...Sarıarqanıñ boyında,

Soğısıp ölgen ökinbes!..»

Eñ ökiniştisi, «Tülki – tüginen jazadı» degen, biz jaqsınıñ şapağatı men küştiniñ quatın bağalauğa kelgende, tobıq jwtqanday tımırayudan arıla alar emespiz... Jaratuşımız on wlttıñ – on ökiliniñ dwğasın qabıl etip, swrap-tilegenin orındaytındığına uäde kesip, barlığına ortaq bir şart qoyıptı: «Körşileriñe seniñ swrağanıñnan – eki ese artıq näsip beremin!» dep. Sonda meniñ qazekem: «Qoñsımdı qosarlandırıp jarılqağanşa, meniñ bir közimdi ağızıp jiber!» degen körinedi. Osı äfsana – pänidegi pendeşilik qızğanıştıñ qızıl itiniñ ayausız talaytındığın, körealmauşılıqñ köktırnağınıñ kesir-kesapattığın tura tarazılaydı...

KÖŞERBAYdıñ köşeli nemeresiniñ tağdır-talayı da taqtayday – tegis, oqtauday – tüzu bola qoyğan joq, beynetke belşesinen batıp, qiyas-qiyanattıñ kökesin kördi...

  1. Terin tögip, kermegin sıqqan...
  2. Jastıq körmey, jastığın ötkizgen...
  3. Elin süyip, esesin jiğan...
  4. Imanğa ilanıp, jiğannan jerigen...
  5. Ämirge bağınıp, Täñirge täu etken...
  6. Arın saqtap, barın aqtağan...
  7. Sabırmen dostasıp, qadirmen qauışqan...
  8. Jatqa jüginbey, qandasın qorğağan...
  9. Şegin tüsinip, şekarasın bilgen...
  10. İrgesin mıqtap, bilmesin – izdegen...

Qırağamnıñ wrandı jorıq, sürendi süleleri orıstıñ oramdı şayırı Sergey ESENINniñ:

«...Äljuaz-näzik bolsam da,

Batırsıp, bwra tartuşı em.

Mwrnımnan qızıl qan saulap,

Tayaq jep üyge qaytuşı em.

Örminez edim bwrınnan,

Özgergen joqpın men de asa –

Soğılsam bwrın mwrınnan,

Jüregim qazir qan-josa!..» – deytin degdar-joldarın esimizde eriksiz oyatadı...

Qiındıqtarı men quanıştarı almakezek auısqan alaştıñ anası – Qızılordadağı tağdırlı jeti jazda: «Sır öñiri – qwdaydıñ näsip qılğan mol qazba baylıqtarına kemel bizge berilgen täñirdiñ sıyı» – deytin sındarlı söz aytıp, telegey-teñiz terbele aqqan baraqattı baytaq ölkeniñ erke suı – Sırdariyanıñ sartap jağasında kir juğan qazaqtıñ qaradomalaq Qırımbegi:

  1. Adamdıq suatı men qağandıq quatın...
  2. Obaldıñ orasanı men sauaptıñ swrauın...
  3. İzgilik ilkimi men igilik ikemin...
  4. Payımnıñ parqı men parasattıñ narqın...
  5. İskerliktiñ iligi men tolğamnıñ twnığın...
  6. Kerimniñ barmağı men senimniñ salmağın...
  7. Jalğannıñ jazuı men kökjaldıñ azuın...
  8. Tirliktiñ şayanı men birliktiñ bayanın...
  9. Qızıldıñ wyası men qırannıñ qiyasın...
  10. Şınayı erdiñ beli men Qwlagerdiñ terin... bastan keşip, boyına siñirdi.

Kindik qanı tamğan kieli topıraqtağı sıralğı jeti jılda 37 jaña mekteptiñ irgesi qalanıp, 71 tıñ öndiris örken jaydı. Hikmettiñ qiyanınan – nığmettiñ şwğılası körindi...

***  

Hakim Abaydıñ 42 qara sözindegi: «...Bwl kündegige baylıq ta maqtan emes, aqıl, abwyır da maqtan emes, arız bere bilu, alday bilu maqtan. Bwl ekeui qolınan kelgen kisi salt attı, sabau qamşılı kedey de bolsa, az da bolsa ornı törde, maylı atqa, maylı etke qolı jetedi...» – deytin kermek aqiqat, şalımdı şındıqtı döp basqan Qırağam: «Alaş masıldıqtan arılsa, äleuetimiz mıqtı boladı» – degen tüyin qayırdı.

«Keler-keler Kenesarı jüzge keler,

Jüzge kelse Kene han özi-aq öler...» – dep, qırğız aytpaqşı, qazaq qoğamında ondağan jıldar boyı qordalanıp, tüyinin tappay kele jatqan şaş-etek şarualardıñ; keşendi, kürmeui qiın mäselelerdiñ şeşimi tabılar; malı bütindelip, janı tügeldener. Teginde, «qırıq jılğı qiyametti – jetpis künde jarılqay qoymadıñ» dep küstanalau – qisınsız qiyanat...

Payğambarımızdıñ mübäräk jasın payımdap, şaruasın artıq ayqay, dau-dabırasız ünsiz atqaratın «Bizdiñ kezeñimizdi wrpağımız rizalıqpen eske aladı» degen talapşıl basşı Qırağamnıñ bolmıs-bitim men tanım-tüysigi – tım tereñnen Kültegin, Bilte, Şıñğısqan, Joşı, Keneden tartıp; Abıl, Aqtan, Qaşağan, Mahambet pen Isatayğa ilanğan; Farabi, Yassaui, Bwqar, Mäşhür Jüsip, Abay, Şähkärimnen şer tarqatıp; Jwmeken men Mwqağalimen mwñdasqan; Äbiş pen Fariza, Aqseleu men Twmanbaymen tolğap-sabaqtasıp, bite qaynasqan....

Wlttıq qwnardan tamır alğan ilim men qazına-kitaptan jiğan bilimniñ arqasında orıs jwrtındağı elşilik eñbeginde qatarı qalıñ, qateri quattı qoñsımen şekaranıñ är süyemin maydan qıl suırğanday jwmsaq alıp, jılı japsırğan; är auıldıñ aq şañın bwrqıratıp belşeden jayau keşken äkim Qırağamnıñ – qazirgi qazaq qoğamınıñ swranısı men tilekterine qwlaq asuğa tırısıp, qayımğa ümit ürlep, senim wyalatqan qoljetimdi köşbasşı Qasım-Jomart TOQAYdıñ jigerli jetekşiligimen – Memlekettik hatşı qızmetin de qızdıñ jiğan jügindey tap-twynaq mwntazday maypazdap, kirşiksiz-kirbiñsiz taza atqaratındığına şübäm joq. Jambıl JABAY jäkemniñ:

«Alataudı aynalsam,

Alğadaydı tabam ba?

Sarıarqanı sandalsam,

Sañlağımdı tabam ba?» – deytin tapqır oy, şalqar şabıtınıñ kermek şerin qalqıp alıp; keleşek kümbezine köz tiksek: küresin ğwmırda jebedey ötkir qayralıp, kisilik pen tüsiniktiñ, parız ben borıştıñ, adamdıq pen azamattıqtıñ ülgisin ürlep, önegesin örnektegen; aqıl auqımı keñ, dara darını teñ; tağdırdıñ ıstıq-suığına şımırday şınığıp, qwrıştay qatqan äri şoyınday şıñdalğan kätepti qara narday Qırağamnıñ qazirgi kezi – mäue-şäuesi pisip-jetilip, näri men barın boyına jinağan; elin emirentip, jwrtın jemisine toydıratın kelisti, kemel şağı.

Kemel-künniñ – şuağı mol, küngeyi zor boladı...

Mıñjan Bayjanin

Abai.kz

2 pikir