Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Alaşorda 4409 0 pikir 29 Qañtar, 2015 sağat 12:51

AL'BATROSTIÑ ÜRJARDAĞI İZİ

Elimizde bay-qwlaqtardı konfiskelep, kollektivti şaruaşılıq ornatu däuiri twsında «tap jaularınıñ» qarsılıq körsetui saldarınan birqatar qiındıqtar bolğanı ayan. Ol kezde el arasındağı jağdaymen jete tanısıp, wyımdastıru şaraların jürgizip qaytu üşin bir top jazuşı ükimet tapsırmasımen respublikanıñ tükpir-tükpirine issaparğa attanğan. Solardıñ biri – jazuşı äri qoğam qayratkeri Säken Seyfullin Semey oblısınıñ şekarağa jaqın birqatar audandarında bolıp, bwl tapsırmanı abıroymen orındap qaytqan.  

Tömendegi äñgime jazuşınıñ sol jolğı bir saparı negizinde, bayırğı zañ qızmetkeri, qart kommunist, şığarmadağı keyipkerdiñ biri – Lwqbek Mwhamedjanovtıñ estelikteri negizinde jazıldı. L.Mwhamedjanov juırda qaytıs bolğan, al onıñ zayıbı, Abaydıñ tuğan nemeresi Mäken Twrağwlqızı qazir Sarıağaş qalasında twradı. Äñgimedegi basqa keyipkerler de ömirde bolğan adamdar, birqatarınıñ äli közi tiri. Olardıñ atı-jönderi de özgertilmey alındı. 

Ürjarğa Säken keldi. Iä, jalındı revolyucioner, qoğamdıq qızmetimen de, wşqır qalamımen de halıqtıñ süyispenşiligine bölengen ataqtı aqın, jazuşı…
Ol kezdegi Ürjar selosınıñ beynesi osı küngi keybir sovhoz bölimşelerinen de qoraş. Sonda da audan ortalığı degen atı bar. Jerden eñsesin zorğa köterip, äreñ qal­qi­ıp twrğan toqal üylerde sän de, siıq ta joq. Köşeler tizeden batpaq. Adım sayın kölkip jatqan jañbır suı. Bir täuliktey jauğan jañbır älgide ğana tınğan. Eni tar, las, qisıq-qıñır köşelerdiñ keybiriniñ boyına telefon jelileri tartılğan. Ökpek jel terbegen telefon sımdarınan jağımsız, üreyli dıbıs ızıñdaydı.
Mezgil qara küzdiñ soñı. Seldir-seleñ tırbıq ağaştar äldeqaşan japırağınan ayırılıp, qu tayaq bop qalğan. Twnjırağan aspan qabağı on şaqtı künnen beri bir aşılmaydı. Küni-tüni tünerip, aynala küñgirt tartıp, qars wradı da twradı. Neşe kün boyğı jañbır diñkege tiip bitken. Jüni jığılıp, qwtı qaşqan audan siqı köñilsiz, jüdeu.
Tüske qaray bwlt qayta qoyulanıp, selo üstin tağı da zil qarañğılıq basa tüsti. Küşeye tüsken ızğarlı jel twtasqan bwlttardı toz-toz etip, äldeqayda quıp baradı. Qol sozımday biiktegi jer bauırlay köşken şarbı bwlttardı, tipti uıstap «wstap» aluğa bolarlıqtay.
Qiqa-jiqa salınğan saman üylerdiñ mañı jım-jılas, qıbır eter jan joqtay. Tek oqta-tekte birli-jarım bürseñ qaqqan kempir-şal, tana-torpaq qualağan jırtıq iıq bala-şağalar swlbası köleñ qağadı. Selonıñ tüstik jağındağı betkeymen üstinde üyuli şöbi bar ögiz arba tömen qaray tüsip keledi. Şöp üstinde kesken tomarday bop otırğan arbakeştiñ qamşı wstağan qolı şoltañ-şoltañ etedi.
Säken daladağı osınau körinisterge terezeden birauıq qarap twrdı da, audandıq atqaru komitetiniñ predsedateli Äbdirahmannıñ qarsısındağı kresloğa otırısımen:
– Al Äbeke, ayta ber, jağday qalay? – dedi, «iske köşeyik» degendi añğartıp.
– Säken ağa, prokurordı şaqırayın ba?
– Öziñ bil.
Äbdirahman telefon trubkasın köterdi:
– Allo, mağan prokurordı qosşı!
Kabinettiñ auası auır, qapırıq. Säken köyleginiñ tüymelerin ağıtıp, şalqayıñqırap otırdı. «Jeldetkişti aşsa qaytedi?» demekşi bop terezege qarağan ol äynek közderiniñ biteu ekenin kördi de, ündemegen küyi bet oramalımen jelpinip-jelpinip qoydı.
Säkenniñ tür-twlğasınan jolsoqtı bop qajıp jürgeni añğarıladı. Küzdiñ tınbay soğatın suıq, ızğırıq jeli ädemi öñiniñ ärin bwzıp, tozdırıp, qaraytıp jibergendey. Kömirdey qara mwrttarı tikireye şirığıp, iegi men qos samayın qayrattı qalıñ tük basqan. Äbdirahman bärin sezip otır. Bir jarım aydan beri at üstinde jürgen Säken tügil, özi de mına twrğan Semeyge barsa qattı şarşap oralatın-dı. Al Säkenniñ bwl audanğa jetkenşe basınan nelerdi ötkizgenin bir Täñirdiñ özi bilsin.
Säken Ürjarğa älgi äzirde kelgen-di. Osı bir künderde onıñ şekarağa jaqın audandardı aralap jürgenin, däl bügin bolmasa da, tayau künderdiñ birinde Ürjarğa da kelerin Äbdirahman künilgeri biletin. Kütip jürgen-di. Sol sät bügin jetip otır. Äbdirahman älgide Säkenmen qwşaqtasa amandasıp, aqınnıñ sırt kiimin şeşip, şegege ildi. Añqıldağan jas jigittiñ riyasız peyilin añğarğan Säken de jılı şıraymen:
– Kabinet iesi sensiñ ğoy. Ornıña öziñ otır, – degen-di, tördegi kreslosın wsınğan Äbdirahmanğa.
Äbdirahman Perzadaev – audandıq atqaru komitetiniñ predsedateli. Birden därmensizdik bildire mwñın şağıp jılanğan joq. Kerisinşe, «tiisti mindetti qoldan kelgenşe atqarıp jatırmız» dep isker, oylı basşığa tän minez körsetti.
– Zastava bastığımen baylanısımız mıqtı. Swrağan kömekterin qolma-qol berip otırmız. Şekarada tınışsızdau. Birli-jarım ebin tauıp arğı jaqqa ötip ketip jatqandar barşılıq. Bwl jöninde sizge qazir Lwqbek kelgen soñ tolığıraq aytıp berer, – dedi Äbdirahman tartpasınan äldebir kitaptı şığara berip.
Säkenniñ közine Äbdirahmannıñ qolındağı öz kitabı ottay basıldı. «Tar jol, tayğaq keşudiñ» tayauda baspadan şığıp, Säkenniñ dañqın bwrınğıdan da mol jayğan nwsqası. Äbdirahman:
– Säken ağa, kitabıñızdı oqıp şıqtıq. Közge maqtağandıq emes, bärimizge wnadı. Osı kitap jöninde gazetterge şıqqan jwrttıñ pikirin de oqıp jürmiz, – dedi de, qoltañba jazıp beruin swradı.
– Jaraydı, – dedi Säken qalamın ıñğaylap.
Eñsegey boylı, tığırşıq deneli, qaratorı öñdi Äbdirahmannıñ ärdayım külim qağıp twratın ötkir közderi men salmaqtı da saliqalı sözderi kimdi bolsın baurap alğanday eken. Säken onıñ ömirden jan-jaqtı habarı mol, aq-qaranı ayıra biletin sauattılığına, pısıqtığına köñili tolıp, süysinip qaldı. «Qazirgidey alasapıran kezde el basqaruğa kökirek-közi aşıq osınday jigitter qanday qajet deseyşi?!».
Kenet kabinet esigi aşılıp, işke wzın boylı, bwyra şaştı, qıldırıqtay aqqwba jigit endi. Sälemdeskennen keyin Äbdirahmannıñ aldındağı Säkenge qarama-qarsı kresloğa otırdı. Äbdirahman:
– Säken ağa, bwl jigit Lwqbek Mwhamed­janov degen iniñiz boladı. Audannıñ prokurorı, – dedi Säkenge kelgen jigitti tanıstırıp.
Bwl eki arada Lwqbek Säkenniñ jüzine qaydan körgen kisim dep tañdanğan adamşa eki-üş ret tesile qarap ülgergen edi.
– Öte jaqsı, – dedi Säken.
Äbdirahman endi Lwqbekke bwrılıp:
– Tanıdıñ ba? Mına kisi Säken Seyfullin ağamız ğoy, – dedi sıpayı külimsirep. – Däm-twz aydap kelip qalıptı.
Osı sätte Lwqbek ornınan wşıp twrdı da, Säkenge qwşağın jaya barıp qazaqşalap qayta köristi. Onan soñ:
– Qoş kelipsiz, sizdi kütip jür edik. Jaqsı boldı, – dedi ağınan jarıla.
Säkendi körgenine baladay mäz bolğan Lwqbektiñ jüregi atşa tulap, kädimgidey qobaljıp, denesiniñ dirilin basa alar emes. Tiliniñ wşına Säkenniñ möldir de ottı jırları üyirilip, lıqsıp twr. Bas­pa betine şıqqan öleñderdi oqıp qana qoymay, köñiline wnağandarın jattap alu Lwqbektiñ ejelden ädeti bolatın. Ol Säken öleñderiniñ de köbin jatqa biletin-di. Säken jazğan saydıñ tasınday salmaqtı öleñ joldarınıñ biri kökireginde:
«Sır sandıqtı aşıp qara,
Aşıp qara, sırlasım.
Sım perneni basıp qara,
Basıp qara jırlasın» dep sıñğır qağadı.
Üşeui biraz äñgimelesip, pikir alıstı. Lwqbek Säkenge şekarağa jaqın bwl audanda jergilikti tap jauları, ziyankestermen qatar, qıbın tauıp şekaradan ötip ketu üşin sonau arqadağı alıs audandardan da qaşıp-pısıp keluşilerdiñ bar ekenin, teri tonın teris aynaldırıp kigen ondaylardı birden bile qoyu oñay emestigin ayttı.
– Bizdiñ tiregimiz qarapayım halıq. Solarmen baylanıs mıqtı bolu kerek, – dedi Säken.
– Dwrıs, ağa, – dedi Lwqbek.
– Osı jaqında ğana Töleuhan Mwratov deytin baqtaşı öz üyinde eki «diuananıñ» tünep jatqanı turalı bizge astırtın habar jiberipti. Üş milicioner tañ aldında barıp, älgilerdi qolğa tüsirip äkeldi. Diuanamız degen sabazdar Lepsi jağınıñ momın eldi talay jıl qan qaqsatqan Örisbay, Älim deytin bayları eken. Qos kökjal wzamay arttarınan jetui tiis mal-mülkin şekaradan alıp ötuge aldın ala qam jasau üşin kelgen eken, boylarınan qaru-jaraq ta tabıldı, – dep te qoydı.
– Mine, kördiñder me? – dedi köñildengen Säken. – Köp asqanğa bäribir bir tosu boları anıq. Älgi Töleuhannıñ atasına mıñ da bir rahmet. Özine dwrıstap qwrmet körsettiñder me?
– Alğıs jariyalap, «Socialdı Qazaqstan» gazetin bir jıl tegin alıp twru üşin kvitanciya jazdırıp berdik.
– Onday adamdardı kötermelep otırğan jön.
Säkenniñ bir bayqağanı, mına Äbdirahman men Lwqbek tek qızmettes joldastar emes, äri jastarı qatarlas, äzil-qaljıñdarı jarasqan, tatu-tätti dos, qwrdas jigitter qwsaydı. Üşeui tısqa şıqpaq bop, orındarınan twra bastağan mezgilde Äbdirahman:
– Au, Lwqbek, endi sen mına Säken ağadan bata alıp qaluıñ kerek. Aqın bolam dep, qanşa türtinekteseñ de tük şığara almay jüruşi ediñ. Mümkin, boyıñda tua bitken talant bolsa, bwdan bılay közi aşılıp keter, – dedi Säkenge közin qısıp qoyıp.
Onan soñ:
– Säken ağa, qaljıñ öz aldına, bwl Lwqbek iniñizdiñ şınında da tiip-qaşıp öleñ jazatını bar. Sonan soñ ğoy aytıp otırğanım. Onıñ üstine, bwl iniñiz ataqtı Abay atamızğa küyeubala. Kelinşegi Abaydıñ Äygerimnen tuğan wlı Twrağwldıñ qızı, esimi – Mäken. Özi keremet änşi. Bizdiñ elde änşi, bişiler köp-aq. Äli olardı da tıñdap, töreligin aytarsız, – dedi.
Äbdirahmannıñ üyine jayğasqan Säken alğaşqı küni onşa köñil-qoşı bolmay, tösekke erte jattı da, tañerteñ erte twrdı.
– Säken ağa, bizde bir ıñğaysız jağday bop twr, – dedi erteñgi şay üstinde Äbdi­rah­man. – Sonı sizge aytpauğa bolatın emes.
– Ayt, – dedi Säken.
- Osındağı miliciyanıñ bastığı Jauqaştiev on şaqtı künnen beri qırıq şamalı kileñ jas balalı äyeldi bosat desek könbey, abaqtıda wstap otır. Aua rayınıñ siqı mınau. Al abaqtı işi it baylasa twrğısız, mal qoradan beter birdeñe. Onda adamdardı wstauğa mülde bolmaydı. Onıñ üstine, twtqın äyelderdiñ jazığı joq. Bar kinäları – baylardıñ toqalı ekendigi. Küyeuleri äldeqaşan zım-ziya joğalğan. Jauqaştiev äyelderge «küyeuleriñniñ qayda jürgenin aytpasañdar bosatpaymın» deydi. «Bilmeymiz» degenge ilanbaydı. Malğa satılıp kelgen sorlı toqaldardıñ bilmeytini de ras qoy. Oblıspen söylesip ek, «jaqında komissiya jiberemiz» deumen tındı. Komissiyası qaşan kelip, qaşan tekseredi, onı bir Qwday bilsin. Äzirge jas balalarğa obal bop baradı. Mwnı ne isteymiz?
– Endeşe, bügingi jwmıstı sol abaqtıdan bastayıq. Şaydan soñ baramız, – dedi Säken.
Talay jıl dürildegen Aytqazı bolıs­tıñ asığı alşısınan twrıp, qolı jürip twr­ğan kezde ağaştan oyulap, töbesine Ay­dıñ beynesin ornatıp, neşe türli boyaumen bezendirip saldırğan üyi selonıñ orta şenindegi biikteu töbeniñ basında bolatın. Aynalası qızıl kirpiş dualmen qorşalğan. Sol saltanattı saray siqı qazir adam körgisizdey. Esik-tereze sındı mülikteri jwrday bop tonalğan. Edeni şirip, şarbağı qirap, qabırğaları jırım-jırım bolğan. Ataman Dutovtıñ jasağına ilesip keter aldında üydi ädeyi bwzdırıp, tas-talqan ettirgen Aytqazınıñ özi körinedi. Sodan beri qañğırğan it-qwstar ğana panalaytın iesiz üydiñ jwrnağı endi balalı äyelderdi qamaytın abaqtığa aynalıptı.
Aynalası añğal-sañğal, qauqiğan eski qabırğalardıñ ortasındağı köñ-qoqıstıñ üstinde twtqın äyelderdiñ biri şapan, biri kürtesin jamılıp, kesek jastanıp, körmeşiniñ künin körip jatqanı ras bop şıqtı. Üy töbesiniñ köp jeri añğal-sañğal aşıq. Äne bir jaqtaudıñ tört-bes tirek-ağaşı omırılıp, qisayğan qamıstarımen qosa qwlap tüsuge şaq twr.
Jay-küydi közimen körgen Säken:
– Senderdi ne üşin qamağanın bilesiñder me? – dedi bir-birine tığılıp, üreylengen twtqın äyelderge.
Äyelder ünsiz. Säkenge jaq jünderi ürpiip, ürke qaraydı. «Endi künimiz bitkeni me?» degendey, közderi şaralarınan şığıp baradı.
– Bilmeysiñder me? – dedi Säken jwmsaq ünmen.
Endi ğana top işinen bir juan deneli, orta jasar, qaratorı äyeldiñ tili şığıp:
– Ey, dökey, qıljaqtı neğılasıñ? Bizdi Qwdaydıñ mazaqtağanı az ba? Odan da atsañdar da, assañdar da tüge, tezirek tındırsañdarşı jwrttı tälkek etpey. Bilseñ öziñ ayt, ne kinämiz bar? – dedi de, äri qaray bulığıp söyley almay, jaulığımen betin basqan küyi teris aynalıp ketti.
– Qamıqpañız. Atıñız kim? – dedi Säken.
Äyel boyın bekitip, esimin ayttı:
– Ayşa.
– Siz de baydıñ toqalısız ba?
– Bizdey könterini bay neğılsın. Meniñ erim Bäken deytin baydıñ malayı edi. Körinde ökirgir Bäken onı özimen birge alıp joğalmadı ma? – Äyel tağı kemseñdey bastadı.
– Balalarıñız bar ma?
– Eki balam bar edi, törkinimde qalğan.
– Jaraydı, – dedi Säken ilgeri qaray qozğalıp.
– Miliciyanıñ keñsesine barayıq, – dedi tısqa şıqqan soñ Äbdirahmanğa.
Säken miliciya bastığınıñ päpigin su sepkendey basıp, birden täubege keltirdi.
Osı küni tüs aua twtqın äyelder tügel bosatıldı. Olardı «Almatıdan kelgen dökey azat etkizipti» degen habar auızdan-auızğa tarap jattı.
Säkenniñ kelgenine üşinşi kün. Aspan ayığar emes. Keşke qaray tağı da jauğan jañbır tañ atqanşa tolas tapqan joq. Äbdirahman üyiniñ oñaşa bir bölmesin jeke iemdengen Säken tıstağı jañbırdıñ tısırın esti otırıp tüni boyı kitap oqıdı.
Tañerteñ keşegi uäde boyınşa Lwqbek ekeui bir-bir salt atqa minip zastavağa attandı. Jañbır sayabır tapqanımen, aspan sol qalpı. Küñgirt tartqan töñirek jabırqap, jılamsırap twr. Tastaq joldıñ boyı kölkigen su. Seldir boz twman bar. Bwlardı şığarıp salğan Äbdirahman:
– Köp keşikpey oralarsızdar. Bügin senbi ğoy. Keşke deyin men de şaruanı rettep, Säken ağanı qonaq eteyik, – dedi.
Bügin Äbdirahman üyine biraz jwrttı şaqırıp, Säkenniñ qwrmetine dastarqan jaymaq oyı barın keşe aldın ala eskertken-di. Säken kelisimin bergen.
Salt attılar selodan şığısımen tau silemderi birtindep biiktey tüsti. Jaltır jotalar men jalañaş qırattar seldir boz twman arasınan swstı körinedi. Tau işi qwlaqqa wrğanday jım-jırt. Qara joldağı qiırşıq tastardıñ at twyağı tigen sayın şıqırlağanınan özge tısır etken dıbıs joq. Köz toqtatıp, köñilde toqılıp qalarday äsem körinis, tabiğattıñ swlu örnegi bayqalmaydı. Sonda da sonau tik betkeylerdegi taram-taram aq jolaqtar, qwlama qwzdar men jartastar, aspanda dürildey wşqan wzaqşalar Säkendi äjeptäuir oyğa tüsirip, tebirentip keledi.
Boz twman seyilip, töñirek bwrınğıdan jarıq tarta bastadı. Tau işi. Salqın samal. Taza aua. Jaraulı säygülik. Säken jaylap än salıp, Lwqbek oğan qosılıp keledi:
«Aq boz at meniñ twlparım,
Şalqidı köñil swñqarım…».
Jolşıbay Lwqbek Säkenge kezinde bireulerdiñ mwnıñ üstinen Qwnanbay qajınıñ nemeresine üylendi dep arız berip, biraz äure-sarsañğa salğanın qwlaq­qağıs etip eskerte ketti.
– Jigit ne körmeydi, Lwqbek. Kelinniñ arğı atası Qwnanbay bolsa, bergi atası Abay eken. Tek bir-biriñdi süyip üylengen bolsañdar bolğanı da. Qorqatın eşteñe joq.
– Mäken ekeumiz bir auılda bala kezden qwlın-tayday tebisip, bir-birimizdi jaqsı körip öskenbiz. Bar ayıbım, oğan üylenerde eskilik ırım-jırımğa bara almadım da, bir tünde alıp qaşıp kettim. Mäkenniñ qalauı da sol bolatın.
– Onda ne söz? Süygen bolsañdar bitti. Zañ öz qolıñda emes pe? – dedi Säken jaydarılana külip.
Onan soñ:
– Tau işinde jabayı añdar bola ma? – dedi.
– Boladı, ağa.
Däl osı twsta Säken «o-ho» dep eleñ ete tüsti de, atına qamşını basıp-basıp qap, joldıñ oñ jağındağı jaypaq betkeymen örlep şaba jöneldi. Jüz metrdey jerge bardı da, atınıñ basın tartıp, keri bwrıldı. Lwqbek biiktegi tas jotadan äri qaray sılañ qağa asıp bara jatqan altayı qızıl tülkini endi bayqadı. Tülki sol boyda ğayıp boldı. Osı eki arada Säken qaltasınan tapanşasın şığarıp ala qoyıptı. Amal ne, keş qalğan.
– Oy, ätteñ, – dep qaytıp kep jolğa tüsti. – Älgide qwmay tazı bolsa ğoy, jotadan asırmastan eki bükter edi. Özi de nağız tülki-aq eken, şirkin.
Zastavağa kelgen şaruaların tındırğan soñ, ekeui seloğa köz baylana qaytıp oraldı.
Äbdirahman üyi qonaq kütu qamında eken. Ülken keñ bölmege jwmsaq körpeler töselip, mamıq jastıqtar qoyılğan. Säkender kelisimen qonaqtar jinala bastadı. Köbi jas jigitter men qız-kelinşekter. Säken Lwqbekten özgesin tanımasa da, izetpen amandasıp, sıpayılıq körsetip jatır. Lwqbek janındağı swlu öñdi aqqwbaşa kelinşekti Säkenniñ janına ertip kelip: «Mınau bizdiñ üydegi keliniñiz» dedi ädeppen.
Qonaqtar dastarqanğa otırıp, qımız tartıla bastağan mezgilde esikten qorbañdap ene bergen bireudiñ «keş jarıq» dep gür etken dauısı estildi. Jwrt säl añırğanday bop esikke qarastı.
– Mümkin be eken? – dedi eñgezerdey, burıl mwrt qara kisi tabaldırıqtan beri qaray emin-erkin attap ötip.
– O, Bäke, qoş kelipsiz, – dedi ornınan wşıp twrğan Äbdirahman qol wsına.
Onıñ qolın selsoq qana alğan qartañdau kisi tördegi qonaqtardıñ işinen äldekimdi izdegendey jağalay şolıp şıqtı da, Säkenge közi tüsken mezette:
– Säkenjan, – dep qattı dauıstap jiberdi.
Bwl kezde Säken de ornınan qarğıp twrğan edi. Ol tura esikke qaray wmtılğan küyi barıp, qartañ kisiniñ keñ qwşağına enip ketti. Ekeui wzaq qwşaqtasıp twrıp qaldı.
Qartañ kisiniñ basında tülki tımaq, üstinde tüye jün şekpen, ayağında wzın qonıştı saptama etik. Jası eluden asıp, alpısqa taqap qalğanday. Qalıñ qabaq asındağı ötkir közderi şıñıraudıñ suınday twnıq ta ötkir. Ol «qoñır qozım, Säkenim» dese, Säken «ağatayım» dep tolqıp twr. Säken onı öz qolımen şeşindirip, ekeui jwp jazbay barıp törge jayğastı.
– Au, Säkenjan, bwl qalay? Kelgeli beri ağañdı izdemey, bwl jürisiñ ne jüris, a? – dedi qartañ kisi tizesin büger-bükpesten daudıray söylep. – Men osı Ürjardan tört-bes şaqırım jerdegi Eñke auılında twramın. Qazir qalıñ eldiñ auzındağı äñgime öziñsiñ. Ay, osı meniñ Säkenim bolar dep şamalap edim. Inşalla, jañılmappın. Seni de köretin kün bar eken. Allağa mıñ märte şükirlik!
– Käne, Bäke, dämge qarañız, – dedi Äbdirahman jaña kelgen qonaqqa qımız wsınıp.
Keluşi Bekenğali deytin bayırğı añşı äri änşi, azdap orıs tilin biletin, elge qadirli adam edi.
– Sizdiñ mwnda ekeniñizdi bilgenim joq, – dedi Säken.
– Bilmeuiñ orındı, Säkenjan. Qaydan bilesiñ. Sarıarqadan kelgenimizge biraz jıldıñ jüzi bop qaldı. Ötip jatqan uaqıt qoy. Jalğan dünie degen osı da! – dedi Bekenğali qımızdı auzına apara bere.
Endi Säken qonaqtarğa män-jaydı tüsindirip:
– Bwl kisi keşegi aq patşanıñ twsında arqadağı Nildi zavodında jwmısşı bop istegen, – dedi. – Men Nildidegi orıs mektebinde oqığanda osı ağamnıñ üyinde bir jıl jatqanmın.
Qonaqtar Bekenğaliğa män bere köz tastap, äldene dep qostağan, qwptağan sıñay bildirip, orındarınan bir-bir qozğalısıp qoydı.
– Zatım Semey jağınan deuşi ediñiz. Aqırı tuğan eliñizge kelgen ekensiz ğoy, – dedi Säken tağı da Bekenğaliğa qarap.
– Iä, biz osı jaqtıñ naymanı edik qoy. Nildige bir japıraq nan izdep barıp edik, şırağım. Şükir, Arqadan abıroysız oralğanım joq. Köñili köldey qisapsız dos-jaran, sonıñ işinde öziñniñ äkeñdey qimas ağa, sendey ini taptım. Sodan özge ne kerek, – dedi Bekenğali.
– Ras, ras, – desti otırğandar da.
– Käne, dämge qarañızdar.
– Qımız alıñızdar.
Osı sätte dombıranıñ sıñğır etken üni estilip qaldı. Onı Lwqbek wstap otırğan-dı. Bwyra şaşı dudırap köterile tüsken Lwqbektiñ qazirgi poşımı «e» deseñ ala jöneletin qas twlpardan aumaydı. Onıñ sırın biletin qwrbıları da «al Lwqa, birdeñe dep jibermeysiñ be?» degileri kelgenin jasıra almay, jautañdap, jwtına qarasıp, ülken kisilerdiñ aldında ädep saqtağandıqtan irkilip otır.
Lwqbektiñ oñ jağında totıqwstay türlenip jan jarı ayday aru kelinşegi Mäken, odan äri qaray Şäkir, İsläm, Müslima, Jämila sındı qız-jigitter jayğasqan. Mına Şäkir Äbenov deytin jigitti Lwqbek te, Äbdirahman da Säkenge aldın ala sırttay tanıstırğanda suırıp salıp ta, jazıp ta öleñ şığaratın aqın äri jeztañday änşi dep maqtağan-dı. Sondıqtan ba, Säkenniñ onı iştartıp, basqalardan köri özimsiniñkireytindey jayı bar siyaqtı.
– Al Lwqbek, än basta!
– Söyt, qalqam! – dedi Bekenğali da.
Bwndayda qılımsıp, bälsinudi bilmeytin Lwqbek birden özi jaqsı köretin «Qarğa» änine saldı. «Qarğam-au, sen qalaysıñ… o…u… men de … gende …o …»
– Oy, päle-ay!
– Ne deydi-au, sabazıñ!
Lwqbek qatarınan eki-üş ändi äuelete şırqap bolğan soñ, dombırasın kelinşegi Mäkenge wsındı. Mäken atası Abaydıñ änderine bastı. «Tat'yana äni», «Jelsiz tünde jarıq ay», «Ayttım sälem Qalamqas»…
Mäken osı jolı Abaydıñ jwrt arasına äli keñ tarap ülgermegen, özinen basqa eşkim bile bermeytin birneşe änin de şırqadı.
– Mine, öner, mine, darın, şın asıldıñ sınığı da asıl degen osı-au, – dep Lwqbek pen Mäkenge asqan rizaşılığın bildirgen Säkenniñ öñi erekşe ajarlanıp, ayrıqşa raqat sezimge bölengendey bop otırdı.
Än kezegi şınaşaqtay şımır jigit Şäkirge kelgende, twyğınşa sorğalay jönelgen ol da birneşe halıq änin öz naqışımen, babımen aytıp, tıñdau­şılardı bir jelpintip tastadı.
– Päli, ılği kümis kömey änşiler Ürjarğa jinalğan ekensiñder. Bwlarıñ jaqsı, – dedi Säken şattanğan üstine şattanıp.
Wlı dämnen keyin qayta qımız sapırılıp, oyın-sauıq qayta qızdı. Bwl jolı öziniñ sazdı juan dausımen Bekenğali da birneşe än salıp berdi. Deni Baluan Şolaq änderi. Bekenğalidıñ tek äni ğana emes, alıp twlğası men juan, zor dausı da arqanıñ sol önerpaz jolbarısınan bir ausa neğılsın.
Qonaqtar tün jarımnan aua taradı. Bekenğali keterinde osı toptı erteñ tügelimen qonaq boluğa şaqıra twrıp, Säkenge:
– Minemin deseñ, baptap otırğan jüyrik atım bar. Añ aulap, seruendeymin deseñ, qızıldı qiyadan şalar qıran bürkit pen qwmay tazım bar. Bügin-erteñ alğaşqı wlpa qar da tüsetin şığar. Qalasañ, qan­sonarğa birge şığamız. Osı esiñde bolsın, Säkenjan, – dedi.
– Qwp, Beke, – dedi Säken Bekenğalidıñ beşpetin iığına jaba berip. – Bikamal jeñgeme üş qaytara sälem aytıñız. Däm bwyırsa, körisermiz.
Dala tas qarañğı. Aspandı qabat-qabat qa­ra bwlt basqan. Qızdıñ lebindey jwmsaq jel esedi. Bwl wzamay tağı da jañbır jauıp, artınan kün suıtadı degen söz. Tısqa dür­kirey şıqqan qonaqtar lezde qarañğı twñ­ğiıqqa süñgip, joq bolıstı.
Tösekke jatqan Säken olay da, bwlay da aunaqşıp, közi jwmılmay qoydı. Qonaq kütip, qaljırağan Äbdirahman jastıqqa bası tiisimen qor ete tüsken. Älgide ğana estigen äsem, siqırlı änder Säkenniñ qwlaq tübinde tınımsız ızıñdap, sarnap twr. Birese wşqır qiyalı qwyınday samğap, talmausırağan aqın köñilin sonau alısta qalğan kündermen qauıştırıp jibergendey boladı. Denesi bir ısıp, bir suıp, birese, azamat soğısınıñ saltanattı marşı, birese aqpannıñ sarı ayazında kisendeuli twtqındardı alıp, ajal apanına qaray samğağan tastay suıq, azap vagonı döñgelekteriniñ saqır-swqır dıbısın estigendey boladı. Aqın tınşi alar emes. Aqın arpalısıp jatır. Twla boyı jalın. Jolbarısşa atılıp tösekten twrıp ketkisi keledi. Bwl tolqınıs, älde şabıt säti me, kim bilsin. «Sap, sap» dey tüsedi özin tejep. Sezim bilegen Säken körer tañdı közimen atqızdı…

1966 j.

Hikayadağı atı atalğan adamdardıñ barlığı ömirde bolğan, Lwqbek Mwhamedjanovtıñ jadında saqtalğan jandar ekenin qaytalap eske salamız. Solardıñ biri Şäkir Äbenov elimiz egemendik alğanda – Sauıtbek Äbdirahmanovtıñ demeuimen sahnağa şığıp, bolaşaq Elbasına aq bata bergen qazına qart-tın. Sonau jıldarda Äbdirahman Perzadaevtıñ Almatıda twratın qızın körgenbiz (qazir bilmeymin). Sarıağaşta audandıq sot törağası bop twrğanda Tölegen Aybergenov ekeumizge Mağjan Jwmabaevtıñ öleñderin qwpiya jağdayda sudıratıp oqıp beretin Lwqañ, Lwqbek Mwhamedjanov qapiyada qaza bolğan soñ zayıbı, Abaydıñ balası Twrağwldıñ qızı Mäken apay Almatığa köşip kelip, biraz jıl ğwmır keşti. Baqiğa ozğanına biraz jıl boldı.
Marqwmdardıñ barlığınıñ da janı jannatta bop, aruaqtarı riza bolğay!..

Zäkir ASABAEV.

 

Abay.kz 

 

Derekköz: http://kazgazeta.kz/?p=23008

Tüpnwsqadağı taqırıp: Säken Seyfullinniñ Ürjarğa kelui

0 pikir