Jwma, 28 Aqpan 2020
Öz sözi 6619 0 pikir 31 Qazan, 2014 sağat 14:02

Ämirjan Qosanov: «Halıqşıl bolu üşin wltşıl bolu kerek!»

-          Prezident jasağan soñğı auıs-tüyister jaylı ne aytasız? Qanday da sayasi logikağa negizdelgen özgerister dep oylaysız ba, älde merzimdik, kezekti kadrlardı almastıru isi me? Nege Imanğali Tasmağambetov Qorğanıs ministrligine tağayındaldı? Serik Ahmetovti qızmetinen ketirudiñ qanday sebebi boldı dep sanaysız?

 

-          Kez kelgen bilik işinde osınday auıs-tüyis bolıp jatadı. Onıñ eşqanday sökettigi  joq. Alayda bizde, Qazaqstanda, joğarı jaqtağı kadrlıq özgeristerdi jaqındap qalğan prezidenttik saylau men aldağı postnazarbaevtik kezeñ twrğısınan qarastıru qajet. Şahmatta «endşpil'» degen wğım bar, yağni oyınnıñ soñı. Bizdiñ rejim de sayasi endşpilin basınan keşirude,endi tek kim «şah» deydi, kim «mat» boladı, sol jağı belgisiz.

 

Bizdegi kadr sayasatınıñ bir bastı kemşiligi bar: ol bir adamnıñ (Astanada – prezidenttiñ, oblısta –äkimniñ) ğana qalauı men pärmeni arqılı jüzege asırıladı. Qoğamnıñ pikiri müldem eskirilmeydi. Ol degeniñiz barıp twrğan sub'ektivizm men volyuntarizmgeäkep soğadı. Sondıqtan da keşe ğana tağayındalğan äkim en ministr erteñ ne jwmısın jöndi atqara almay, ne isti bop jatadı.

 

Onıñ üstine jaña küşter men twlğalardı ösirmey, eski kadrlardı ana jerden alıp, mına jerge tıqpalay beru - bilik işinde kadrlıq dağdarıs orın alğandığınıñ bir   belgisi ispettes. Onıñ özi qolınan is keletin, biraq tiisti memlekettik qızmetke qolı jetpey jürgen jaña wrpaqtıñ zañdı narazılığın tuğızuda. Bwl da bir mıqtı äri ülken saldarı bar antibiliktik faktor!  

 

Soñğı kezde Serik Ahmetovtıñ töñireginde dau-damay köbeyip ketkeni ras. Öz basım mwnı «qarağandılıq sayasi mafiyanıñ» işki talas-tartısınıñ bir körinisi dep bilemin. Prezident äkimşiligniñ basşısı da sol jaqtan emes pe? Ahmetovtıñ osı künge deyin jwmıssız jürgeni osı taytalasqa baylanıstı. Meniñşe, onıñ tağdırı Qarağandıdağı sot procesterine baylanıstı. Kim biledi, erteñgi küni bir kuäger şığıp, onıñ da atın kinäli adamdar sanatında atap jiberui äbden ıqtimal...

 

Tasmağambetov – Nazarbaevtıñ senimdi bir seriktesi. Onıñ kar'erasınıñ kürt özgerip ketuiniñ tüpki sebebin olar özderi biler. Al meniñşe, Qorğanıs ministrligindegi jemqorlıqtıñ osı jıldarda qordalanıp qalğan Avgiy atqorasın tazalauğa jiberuide mümkin. Qalay degenmen, bir qaladağı jılu men tazalıqqa jauap beruden göri twtas bir memlekettiñ qorğanısına jauap beru – salmaqtıraq qızmet dep sanaymın.

Ekinşi jağınan, ol Tasmağambetov sekildi bedeldi twlğanı sayasi alañnan şettetu äreketi boluı da äbden mümkin.

Qay joramalımız ras ekenin uaqıt köp wzamay körsetedi dep oylaymın.

 

-          Nazarbaev memleket negizine qatıstı pikirin nege özgertti dep oylaysız? Qazaq handığınıñ mereytoyına oray mälimdemesine qatıstı pikiriñiz?

 

-          Bilik wltşıldıq-patriottıq alañda öziniñ bedeli tömendep bara jatqanın sezgen sekildi. Sondıqtan da osı mereytoydıñ bastamaşısı retinde el aldında biraz sayasi wpay jinap alğısı keletin siyaqtı. Osı mälimdemeni osığan deyin Putin «qazaqtarda Nazarbaevqa deyin memleket bolğan joq» degen sıñaydağı oyğa özinşe bir qarsılıq bildiru talpınısı dep te qabıldauğa boladı. Ökimet halıqşıl bolmay-aq, özin «wltşıl»  etip  körsetkisi keletin sekildi.

Meniñşe, qazaqtıñ tarihınıñ tüp tereñin anıqtauda asığudıñ keregi joq.

Memlekettiktiñ tüp-tamırın tereñnen izdeu kerek, jäne de ol jwmıs beysayasi bolıp, qazirgi sayasi kon'yunkturağa täueldi bolmauı tiis! Jasıratın nesi bar, arğı-bergi tarihımızdı zertteude biz äli de keşegi sovet zamanındağı ştamptar men ideologemalardan arıla almay kelemiz! Bizdiñ tarihımız «socialistik realizm» janrında jazıldı, äli de sol qalpında! Bar jwmıstı sodan bastau kerek!

Basqa elderdi qarañız:öz tarihın Adam ata men Haua anadan bastamasa da, mıñdağan jıldardan bastaydı.Bizge ne kedergi bar? EAEO odağına birge engeli jatqan Reseydiñ özi Rus'tiñ mıñjıldıq tarihı bar («tısyaçeletnyaya  Rus'») dep jatır emes pe? Bizdiñ nemiz kem? Sol orıs bar jerde onıñ körşisi qazaq bolğan joq pa?

Äytpese, bizdiñ bilikke kiriptar ğalımdarğa salsañız, «osıdan bes ğasır bwrın qazaq jerinde «Nwrotan» partiyasınıñ bastauış wyımı qwrılğan eken» dep şığa kelui äbden mümkin!

Eñ bastısı – bwl data bir adamnıñ basına tabınu sayasatınıñ tağı da bir jalğası häm qosımşası bolmasa kerek. Bir adamnıñ emes, bir wlttıñ şaşbauın köteretin data bolu kerek ol!

Jäne de bwl data qazaq handığınıñ ğana emes (ol degeniñiz wlt damuınıñ bir satısı ğana emes pe?), adamzat tarihında öz ornın basqa wltpen qatar oyıp alatın Alaştıñ, onıñ wyımdıq formasınıñ payda boluı men damu procesin zertteu, 550 jıl ğana emes, odan da äri erterek zamanğa jetkizetindey qozğalıstıñ bir ülken bastauı boluı kerek!

Biraq, qazirgi jekebasqa tabınu zamanınıñ bir salqını osı jaqsı bastamağa tiip ketpese eken degen oy tağı bar.

Meniñşe, sol sebepti osı nauqandı äzirşe toqtata twru qajet.

Aldımen, tarihşılarğa tolıq erkindik berip, şınımen de biz, qazaq wltı, qaydan jäne qaşan payda boldıq, bizdiñ genealogiyamız ben etimologiyamızdıñ negizi qayda jäne de wlttıq twrğıdağı bizdiñ jılnamamız qay kezeñnen bastaladı degen asa mañızdı saualdarğa jan-jaqtı, nağız ğılımi twrğıda jauaptı äzirlep aluımız kerek siyaqtı.

Äytpese, atalğan datanı bilik öziniñ saylaualdı bağdarlamasınıñ bir böligi retinde paydalanıp, işki män-mazmwnın arzandatıp jiberui äbden mümkin.

 

-          Euraziyalıq ekonomikalıq odaq bolaşağı qanday bolmaq? Älide şığuğa mümkindigimiz bar ma? Älde täuelsizdikten ayrılğanımız osı ma?

 

-          «Bir närse bop qalsa, osı Odaqtan şığamız!» dep prezidenttiñ özi de aytıp jatır emes pe?

Meniñşe, osı Odaqtıñ şınayı qaupin bilik bilmeydi emes, biledi.

Täuelsizdik sekildi kieli wğımdı attap, elge köpe-körineu jaqpaytın osınau qadamğa bilik nege barıp jatır?

Onıñ artında ne twr?

Meniñşe, bwl mäselege bolaşaq mwragerge Kreml' jaqtan beriletin jan-jaqtı kepildik twrğısınan qarauımız kerek!

Sol işki intrigası bar sayasi oyın men qazirgi prezidenttiñ jeke bas müddesi jeme-jemge kelgende twtas bir eldiñ sırtqı sayasatınıñ bastı bağıtın anıqtap otır emes pe?

Sondıqtan da qoğamdağı antieuraziyalıq orındı da wtımdı tendenciyalardı paydalanıp, küresimizdi jalğastıra beruimiz qajet!

Bir närse anıq:bälkim, naqtı bir bilik ökili (prezident bolsın, erteñ onıñ mwrageri bolsın) Reseyge iştey täueldi boluı mümkin, biraq twtastay bir el eşbir elge täueldi bola almaydı. Ol üşin Konstituciya da, zañdar da bar. Solardı dwrıs paydalanuımız kerek.

 

-          Reseymen Qazaqstan arasındağı Şartta «kelisilgen sırtqı sayasat jürgizu» turalı bapqa qatıstı oyıñız qanday?

 

-          Bwl sayasi nonsens!

Bir närse ayqın: Kreml' eşqaşan da sırtqı sayasatın Aqordamen kelisip jürgizbeydi! Ol bizdiñ pikirge pısqırmaydı da! Sondıqtan da bwl baptı Reseydiñ bizge zorlap tañğan babı dep tüsinu kerek.

Mäselen, EAO turalı kelisim men keşe ğana Senat bekitken «Qazaqstan men Resey kelisilgen sırtqı sayasat jürgizedi» degen düdämal babı bar eki el arasındağı Kelisim-şarttı Ata Zañğa säykes kelu-kelmeuin qarastıruı üşin nege Konstituciyalıq keñeske bermeske? Bwl da sayasi procesti bir jandandıratın qadam emes pe?

Reseymen qarım-qatınas ornatuda, ortaq qwjattarğa qol qoyğanda biz bir närseni tüsinuimiz qajet: bütkil örkenietti älem, onıñ işinde Batıstıñ damığan elderi Reseydiñ neoimperiyalıq sayasatına qarsılıq bildirip, onı oqşaulaudı qolğa alıp jatır. Sondıqtan da Kreml' öziniñ keşegi satelitterin qayta mañayına jiıp, öziniñ bir oqşau älemin qalıptastırğısı keledi. Eñ bastı qauip sol: sol oqşau qorağa kirip ketpeyik! Bizge örkenietti älemmen baylanıstı üzuge bolmaydı!

 

-          Soñğı kezderi Qazaqstanda sayasi oppoziciya qalmadı dep jatadı. Sayasi partiyalardı bilik «tazalap» bitti desek te boladı. Demokratiyalıq oppoziciya ökili retinde onıñ bolaşağı turalı ne aytar ediñiz?

 

-          Halıq pen bilik bar jerde ärqaşan da oppoziciya, sıni äri balama pikir aytuşılar boladı. Ol auılda da bar, ortalıqta  da bar.

Sondıqtan «pälenşe men tügenşe oppoziciyadan ketipti, ne «eki partiya birige almay qalıptı» degen sebeppen «elde oppoziciya qalmadı» dep aytqandı dwrıs dep sanamaymın.

Bir sözben aytsam:

«Bitke ökpelep, tondı örteme!

Bäz bireuge ökpelep,oppoziciya joq deme!».

Bayqap otırsam, men oppoziciyada jürgenime 16 jıldan asıp baradı eken. Ol degeniñiz adam ömiriniñ twtas bir kezeñi. Mine, osı uaqıt işinde men Qazaqstan oppoziciyasınıñ birigui jolında şama-şarqımşa küş jwmsadım dep ayta alamın.

Sondıqtan da 2011 jılıT wyaqbay jäne onıñ qazirgi aynalasınıñ endi ğana ayaqqa twrıp jatqan JSDP «Azat»partiyasınıñ birligin bıt-şıt qılıp, ortaq uağdalastıqtardı zımiyandıqpen bwzıp ketkenin sayasi twrğıdan qatelik, kerek deseñiz, qılmıs dep sanaymın. Tarih ol aramdıqqa äli öz bağasın beredi dep oylaymın!

Biraq sol adamdarğa qarap, barlıq oppoziciya osınday eken degen teris pikir qalıptaspauı kerek. Bizdiñ işimizde ortaq iske adal, bir demeuşiniñ ğana soyılın soqpaytın, jalpımemlekettik twrğıdan oy tüyip, qimıl-äreket jasap jürgen twlğalar jeterlik. Öz basım sol küşter men twlğalardıñ aldağı prezident jäne parlament saylauı kezinde belsendilik tanıtıp, bir ortaq mämilege kelip, naqtı türde birigetinine senemin! Jäne de solay boluı üşin özimniñ bar küşimdi salamın!

Qoğam damuımen qatar ,oppoziciya da damıp, jetile tüsude.

Qwdayğa şükir, oppoziciyanıñ jaña tolqını qalıptasıp keledi. Olar keşegi men bügingi oppoziciyanıñ aşı sabaqtarın eskerip, bizdiñ qatelikterdi qaytalamasa eken deymin.

-          Siz orınbasarı bolğan JSDP qazir Euraziyalıq odaqtı da, Aqordanıñ Ukrainağa qatıstı sayasatın da tikeley qoldap jür. Jarmahanğa, Baltaş pen Svoikke habarlasıp, «qazaqtıñ müddesine nege qarsı şığıp jürsiñder?» dep aytqıñız kelmey me? Olardıñ bwl äreketin qalay bağalaysız?

-          Men olarmen söylespegeli qaşan... Bir-eki telefon şalğım kelgen, biraq...

Twtas bir wyımğa ğana emes, bükil oppoziciyağa obal jasağan adamdarmen qalay söyleseriñdi bilmeydi ekensiñ. Bireuler birligimiz üşin janın qiıp jatsa, olar bir lauazım üşin öziniñ jiğan-tergen abıroyınan bir künde ayırılıp qaldı emes pe?

Osığan deyin oppoziciyanıñ diñgegi bop kelgen JSDP-nıñ qazirgi sayasi bet-beynesi tipti tüsiniksiz bop baradı.

Euraziyalıq Odaqtı aşıqtan-aşıq qoldauı jäne de osı oydı öñmeñdep BAQ arqılı nasihattauı, sözsiz, partiyanıñ süyegine tüsken tañba dep esepteymin.

Aytıñızşı, qazirgi qimıl-qareketsiz qalğan, bilikke aşı sın ayta almaytın, joğarı jaqqa jaltaqtaytın JSDP-nı el nağız oppoziciya  dep ayta ala ma?

Qarañız, eldi eleñ etkizgen, qarapayım halıqtıñ kündelikti ömirine tikeley äser etken talay sayasi-ekonomikalıq oqiğalar bolıp jatır. Jwrttıñ jağdayı kürt tömendep ketti. Bağa men tarifter aspandauda. El Täuelsizdigine qauip tönude.

Nağız sayasi partiya osınday kezderde öz dauısın şığarıp, belsendi qimıl-äreketterge barmay ma?

Tek sol partiyadan aqşa alatın bir-eki gazet pen sayttan «kezekti «domalaq» üstel ötkizdi» degendi estip qalamız. Düyim jwrt JSDP-nıñ qazirgi basşılarınıñ bet-älpetin wmıtıp ta qaldı emes pe?

Ekinşiden, Siz aytqan adamdardıñ EAEO-nı aşıqtan-aşıq qoldauın (ündemey otırsa, eşkim de renjimes edi ğoy) biliktiñ tapsırması ne bolmasa, erteñ parlamentke ötu üşin jasap jatqan beyşara tirligi dep bilemin. Bälkim, osılayşa bilikke jağıp, saylauda tiisti dauıs jinap alamız dep ümittenetin bolar.

Biraq meniñ bwl sıni pikirimniñ JSDP qatarındağı mıñdağan adal azamattarğa eş qatısı joq.

Qayteyin, birneşe qwmalaq basşı bir partiyanıñ qarnın şiritip jatır. Onıñ da öz finalı bolar...

 

-          Qazir Reseyge Batıs tarapınan köptegen sankciyalar salındı. Nazarbaevtıñ özi osığan qatıstı mwnıñ Qazaqstanğa da äseri bolatının mälimdedi. Şın mäninde, osınıñ salqını qanday boladı dep sanaysız?

 

-          Sankciyalardan jabıq şekara, kedendik kedergi arqılı saqtanuğa bolar edi.

Biraq biz bütkil örkenietti dünie alastap jatqan Reseymen bir Odaqqa kirip jatırmız ğoy.

Kemedeginiñ janı bir demey me?

Jäne de ol mwhittı şarlap, dittegen portına jetetin keme bolsa, bir säri. Al eger de ol reseylik«Titanik» bop şıqsa şe?!

Sondıqtan da bizdiñ ökimet osı sankciyalardıñ äserin meylinşe azaytudıñ joldarın osı bastan qarastıruı kerek. Ol üşin qoğammen, mamandarmen aqıldasıp, twtastay bir bağdarlama jasaluı tiis.

Biraq ta osı jolda bir ülken kedergi bar, onıñ atı Euraziyalıq Odaq.

 

 

-          Biliktegi birqatar auıs tüyisterden jaqın arada saylau boladı degen äñgime de şıqtı. Osığan qatıstı ne aytar ediñiz? Nazarbaev saylauğa qatısa ma, älde öziniñ statusın «ömirlik» prezidenttikke auıstıra ma?

 

-          Bäri de mümkin.

Saylaudı prezident däl bügin jariyalap jiberuine tolıq mümkindigi bar. Sayasi jüye sonday.

Meniñşe, osı jolğı saylauğa Nazarbaev tağı da özi tüsedi. Söytip, tağı da jeti jılğa öziniñ mäselesin şeşip aladı.

El işinde «öz mwragerin otırğızadı, onıñ janında jürip, eldiñ közi men qwlağın oğan üyretedi, sayasi küşterdi oğan bağındıradı» degen de äñgimeler bar ekeni ras.

Biraq qazirgi prezident ondayğa bara qoymas, öytkeni, ol özin prezident qızmetinen tıs köz aldına elestete almaydı!

 

-          Qoğamda Äkejan Qajıgeldin jaqında Qazaqstanğa keledi degen äñgime jii aytıladı. Äri bwrınğı prem'er ministr qazir Aqordağa qızmet etip, Rahat Älievke qarsı nauqandı Europada jürgizip jatır degen de äñgime az emes. Bwl turalı prezidenttiñ eks-küyeu balası da jazdı. Osı mäselege qatıstı Qajıgeldindi jaqsı biletin adam retinde ne aytar ediñiz?

 

-          Äñgimeniñ eki jağı bar. Rahat Älievtiñ qazaq qoğamına, sonıñ işinde oppoziciya men bizneske jasağan qiyanatın bärimiz de bilemiz. Onıñ onday qılmıstarınıñ kuäları elde barşılıq. Kajıgeldinniñ jäne onıñ seriktesteriniñ sol teperişti öz közimen körip, küyeu bala tarapınan qiyanatqa wşırağanın eskersek, sol turalı aytıp, jauapkerşilikke tartu turalı talap qoyuı äbden dwrıs dep oylaymın. Jäne de onımen tek Qajıgeldin ne RNPK ökilderi aynalıspauı tis. Basqalar da nege ün qospaydı, nege sol kezdegi onıñ ayuandığı turalı aytıp, sotqa bermeydi, satisfakciya talap etpeydi?

Jäne de ol tek qana bir adam – Älievti äşkereleu bolmas edi. Ol sonday fenomendi tuğızğan, onıñ qalıptasıp, küşke minuine tiisti jağday qalıptastırğan twtas sayasi jüyeni äşkereleu bolar edi! Ol degeniñiz bolaşaqta «älievter» düniege kelmeuiniñ bir mıqtı kepili bolar edi!

Öz basım Äkejan Mağjanwlına: «Eger de bwl bastamañız Aqordanıñ tilegi bolsa, Siz olarğa senbeñiz, aldap ketedi Sizdi!», - dep eskertu de aytqanmın.

Ekinşiden, ol täuelsizQazaqstan tarihındağı Ükimet basşıları işindegi biregeyi, eñ qiın kezeñderde ekonomikalıq reformalardı batıl türde jüzege asırğan qayratker. Onı Qajıgeldinniñ dosı da, dwşpanı da moyındaydı. Sondıqtan eline kelip, el igiligi üşin eñbek etip jatsa, qwba qwp bolar edi.

Biraq mäsele mınada: postnazarbaev kezeñi qarsañında klanaralıq teketires meylinşe uşığıp jatqanda, jäne de ärbir milliarder özin bolaşaq prezident retinde köz aldına elestetip jatqanda, onday el işinde bedeldi äri derbes twlğanıñ Qazaqstanğa oralıp, olarğa bäseke boluı ol toptarğa qajet pe? Mine, gäp sonda!

Swhbattasqan Inga Imanbay

Derekközi: «Aşıq Alañ» (Qalam Mezgil) gazeti, № 7, 30.10.1014 j.

 Abai.kz

 

 

0 pikir