Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1565 0 pikir 1 Jeltoqsan, 2009 sağat 06:21

Rauşan JÄKEŞBAY. ADASQAN AQIQAT

Bostandıq bizge ananıñ jörgegin jarıp şıqqanımızda-aq berilgen sıy. Bostandıqtıñ ğwmırı qısqa, ol birtindep qwldıqqa aynaladı. Qwldıqtıñ türleri köp, qaptağan zattar, aqşa, qızmet, tehnikalıq qwraldar. Mwnday zattardıñ qwlı etetin aduın küşter  şaş etek. Adamnıñ işki älemi ömirlik keñistiktiñ tar şeñberine jwtılıp, älgindey zattardıñ qwldığına tüsse ruh älsireydi.  Ruhtı taza saqtağıñız kelse, älgindey zattardıñ qas dwşpanı bolıp ötiñiz. Markuzeniñ «Wlı bas tartuın» qoldanu kerek. Zattarmen aşıq şayqasqa şığu qajettiligi tudı,  kädimgidey «mıñmen jalğız alısıp».

Bostandıq bizge ananıñ jörgegin jarıp şıqqanımızda-aq berilgen sıy. Bostandıqtıñ ğwmırı qısqa, ol birtindep qwldıqqa aynaladı. Qwldıqtıñ türleri köp, qaptağan zattar, aqşa, qızmet, tehnikalıq qwraldar. Mwnday zattardıñ qwlı etetin aduın küşter  şaş etek. Adamnıñ işki älemi ömirlik keñistiktiñ tar şeñberine jwtılıp, älgindey zattardıñ qwldığına tüsse ruh älsireydi.  Ruhtı taza saqtağıñız kelse, älgindey zattardıñ qas dwşpanı bolıp ötiñiz. Markuzeniñ «Wlı bas tartuın» qoldanu kerek. Zattarmen aşıq şayqasqa şığu qajettiligi tudı,  kädimgidey «mıñmen jalğız alısıp».

Älbette biz kez kelgen adam mına dünieni meylinşe tereñ tanuı tiis deymiz. Bilim küşin sana auqımın keñeytu üşin jwmsau kerek deymiz. Bwl bwrınnan bar talap. Men osı talaptı öz betimşe orındaudı niet qıldım. Filosofiyalıq dünielerdiñ mwhitına süñgidim. Iya, aytqandarı ayday keldi, belgili bir deñgeyde aqıl - oyım dünieni ob'ektivti türde qamti aldı. Men älemdi ob'ekt retinde qarastırdım, ob'ekt  qalay jasaldı, neden bastaldı dep özime swraq qoydım. Al, jauabım tipti absurdtı bolıp ketti. Men o basta abstrakciyalı sana aqiqattı köruge qabiletsiz etetinin añğarmadım. Keñeygen sana abstrakciyağa beyim. Aldamşı, sandıraq beyneler şeñberin keñeytseñiz bäri bitti! Sebebi, sananı sfera desek, onıñ basım böligi jalğan, tüsiniksiz körinisterge, gallyucinaciyalarğa bay. Mwnday  sana aqiqattı köruge  asa ıntalı emes, ol Don Juannıñ naq özi. Biz oñaşada  sananıñ mwnday qwbılmalılığın bayqay bermeymiz. Al zertteuge köşseñ sonda köresiñ.

Şını kerek, zamannıñ özi şındıqtı öz betiñşe tanıp biluge ıntalandırmaydı. Äsirese qoğammen ulanğan öz sanañ birinşi dwşpanıñ! Kezinde K.Marks nağız adamdı qoğamnan izdedi. Qoğamdıq adam ol üşin tabiği, jan düniesi taza adam. Qoğam bar bolğanı  materiyaldıq qajettilikterdi qamtamasız etetinin bile twra Markstik tiptegilerdiñ mwnday pikirdi kökke köterui zañdı. Negizinen,  kerisinşe, sananı qoğam ösirmeydi, aldamşı, tükke twrmaytın närselerdi qwyıp, mölşerin tarıltadı. Öz betinşe oylauğa üyretilmegen standarttı, intellektini mehanikalandırılğan sana almastıradı. Osınday  qoğamğa filosofiyanıñ özi jat. Qoğamnıñ mwnday ahualı  şındıqtı sezinuge kese köldeneñ böget. Qoğamnan tıs, oqşau jürip düniege öz betiñşe oy jiberseñ  izdegeniñdi tabu tipti  mümkin be özi? Barlıq qoğamdıq jüyelerde mağınasız tolqular, oysız ister kezeñi küşeydi. Adamdar älem kezip ketti. Jäne ruhtarı da är jerde qañğırıp jür. Ruhımız da özimiz de  tügelimizben turistpiz.

Älemniñ osınday qızıldı jasıldı qızığınan bas tartsañ ğana jiğan bilimiñ qızıqtıraq. Ol üşin tabandılıq kerek. Bayqağanım,  batıs oyşıldarınıñ   bilimdi iemdengiştiginde şek joq eken. Äsirese keñistiktegi jwmbaq, qwpiya ataulınıñ bärin siñirip qaluğa ölermendene tırısatını. Liberal'dı, konservativti, revolyuciyalıq, progressivti, regressivti materiyalistik, ideyalisttik ağımdar  qazirgi tañda jaramsız. Biraq, bilgenniñ ziyanı joq, tekserudi odan arı tereñdete tüstim. Filosofiyanıñ özi tereñdik.  «Filosofiya ğılım emes. Ol kerek deseñiz ädepsizdik ispetti. Sebebi zattıñ jäne adamnıñ üstinen jamılğını jwlıp alıp, onıñ tabiği qalpın, denesin, küyin, minez qwlqın jalañaştaydı. Aqiqat degenimiz jamılğısız zattar. Aqiqattı bildiretin grektiñ «aletheia» degen sözi sözbe söz audarğanda jalañaştanu degendi bildiredi.» - deydi Ortegga - i - Gasset.

Filosoftar zattardı özderine deyingilerdiñ aytuı boyınşa ajıratıp, anıqtauğa köşkende aldarına jan salmağan. Hazireti Äbu Bäkir aytadı: «Dünieni tanu zattıq deneler älemin tanudan äldeqayda auqımdı, Rabbımız onı öziniñ süyikti qwldarına ğana sıylağan». Demek, ärnärsege bola tereñ oy jiberudi qajetsinbeytin közi aşıq, sanası ötkir adamdar ğana aqiqattı adaspay tanu baqıtına ie. Äulielik qasieti bardıñ ğana tanımı  tura. Filosoftardıñ aqiqattı tanudağı qatelikteri aldımen aynımalı aqıl oydan şıqtı. Ärip pen dıbısqa deyin wsaqtalıp, közben köretin mayda närselerge deyin qwldırağan tanım men qabilet öziniñ tabiği halinen müldem alıstadı. Sondıqtan olardıñ  tura jolğa tüsui ekitalay boldı. Osınday üzdiksiz jasalğan adasuşılıq oyşıldardıñ  özin zatqa aynaldırıp jibergeni sonşalıq,  adam qwndılığınıñ qaynar bastauı retinde adamdar tek zat jasaumen şwğıldanıp äure. Z.Freyd nege alañdadı? Qwdayğa senudiñ tüp tamırı adam tirşiliginiñ qorğansızdığınan demep pe? Al, Haydegger beker şırıldamaptı. Filosofiya o zamanda asıra bağalandı. Jäne talaptardı tım köp jükteu ädetin tastamay, tek teoriyalıq bağıtta jetile tüsti. Tanım aqiqattıñ kömeski tüsterin ğana tani aldı.  Oy tım qattı metafizikalıq zertteuge tüsken kezde öz mäniniñ qayırşı keypine deyin tömendedi. Aqıl-oy bolmıstı jaulap alatın alasapıran küş, biraq, aqiqattan alşaqtağan ateisttik oydıñ barı ne joğı ne? Ateisttik tañdau olardı müldem irracional'dı dünieniñ birneşe bölikterge bölinip ketken haosına äkelip tireytinin alğaşqıda özderi bilmegen boluı kerek. Pozitivizm, empirizm, tanımmen täjiribege süyeneyik dedi, jeke individtik bet aldı ruhani lağuına jol aşıp bereyik deydi. Racionalizmniñ ornın irracionalizm, sosın ekzistenciyalizm bastı. Nicşeniñ Zaratustrası  «Qwday öldi!» dep jahanğa jar saldı. Sebebi batıstıqtardıñ sanasındağı  Qwday turalı tüsiniktiñ joyılğanına oyşıl qattı küñirenip osılay demeske amalı qalmadı. YAğni, mwnday qoğamda jeke adamnıñ ruhani ömirinde oyına ne kelse, sonı isteuine erik berilgen. Bwl jeke twlğanıñ anıq özin-özi joğaltuına äkep soğatın, süytip qwrdımğa jiberetin ağımdar jiıntığı. Adam tek jan küyzelisimen azaptı ömir süru üşin jaratılğan zat dep döy dalağa laqtı bireuleri. Osınday aqıl-oydıñ batpağımen adamdı şıqpastay ğıp batırıp, betimen ketken filosofiya batısqa da ondağı qazirgi örkenietke de opa äperip otırğan joq.

Filosofiyamen şwğıldanuğa negizinen öziñniñ işki täjiribeñ  kerek. Meyli  jañalıq aşpaq ümitpen öziñdi öziñ zertteu üşin sayahatqa şıqsañ da. İşki täjiribe keñistiktegi bir birine  qarama qarsı jäne twraqtı zattarğa qatıstı sırtqı täjiribe emes. Sanamızben saralağanımızben, bizde bar dep senimmen ayta alatın sezimdik añdau men tüsinikter yağni kömeski tüsinikter sferasınıñ şeksizdigi, al ayqın tüsinikter onıñ sana aldında aşıq twrğan sanı şeksiz az nüktelerdi ğana qamtitındığı, bizdiñ jan düniemizdiñ ülken kartasında azdağan jerleri körsetiledi. Adamnıñ kömeski tüsinikteriniñ örisi bärinen keñ eken. Batıs oyşıldarı kömeski tüsinikterge jii üñildi. Kömeski tüsinikterdiñ oyınına aynaldı da  payımı  qisınsız närselerden arıla almay dal boldı. Mistikter aytadı:«Tünmen kezdesu aqıldıñ mañdayına jazılğan. Sana tünmen wşırasadı.». Biraq, bwl sana tüni mäñgilik tünge aynalıp ketpesine kim kepil!  Qarañğılıqtı qoldan wyımdastırdı. Süytip,  aqıl qazınasın izdeuşilerdi özine tartu üşin aytar ämiri osı. Rasında da mañızdı dep sanalğan eñbekter özderine arnalıp jazılğan bolsa, illyuziyanı qayda qoyamız? Eger keybir oqımıstılar aytatınday, filosofiyada bolğan toqırau tek öz iirimindegi özderiniñ menmensinui men erikkenderdiñ ermegindey beytarap oqiğa etip qabıldasaq, qattı ketken bolar edik. Olardıñ qoğamdağı jağdayın eskersek,  zildey salmaqtı kötere almağan. Osınday jüktiñ astında qalğan intellektiniñ kül talqanı şığadı. Äsirese ekzistenciyalistterdiñ hali müşkil ekenin şığarmalarınan bayqay alasız. Ruhın qıspaqqa alğan bwl netken şwbar jılan? Özderimen özderi «twlğanıñ ekige jarıluınday»  küy keşken. Mwnday jağdayda eşkim de kömekke kelmeydi. Ruhani deneñe jedel järdemdi tek öziñnen swraysıñ.  Azabı köp, kümäni mol metafizikalıq keñistikke, logika men metafizikağa auaday qajet ideya üşin özderin qwrbandıqqa şaldı. Öz oy-sezimderiniñ eriksiz qwbılğan jolınıñ işki tarihın anıqtauğa  köp qwmar boldı.

Mwnday qwmarlıq qay jaqtan äser etetini belgisiz, jalğan qwdirettermen jäne küştermen şatasuğa, illyuminatizmge aparıp soqtırğan. Oyşıl Al'breht Galler osı jağdayğa tap bolıptı. Ol köbinese üzbey öte wzaq, birneşe sağattar boyı öziniñ köñil küyi jayında kündelik jürgizgen. Aqırında «twlğanıñ ekige jarıluı» problemasın öz basınan şığardı. Iya, ras, olar aqtaladı, aqiqat üşin kürestik deydi. Deydi de qoldan  jalğan aqiqat jasaydı. Ğılımdı tüsinip bolmay, onıñ mänine jetpey twrıp bar aqiqattı joqqa şığaradı, yağni közdi jwmıp twrıp dürsildetip mıltıq atadı. Dürsildegen dauıstardan qwlaq twnadı. Tanım jarqırağan jarıqşaqtardıñ işinde därmensiz küyde qaldı. Tanım zatınıñ qwpiyasımen eşqanday küdikke orın qaldırmaytın bilim, qatelikteri men jañsaq senim jeteginde ergizbeytin aqiqat bilimin ielene almay  qanşama oyşıldar özinen bas tarttı. Tanım bäribir jemissiz bolıp şıqtı. Mwnıñ bäri bos äureşilik. Osılayşa  XVIII-XIX-HH ğasırlar boyı adamzat aqıl azabın qattı tarttı. Eger olar  Qwran Kärimdi basşılıqqa alğanda, bilimdi imandılıqpen wştastırğanda qazirgidey örkeniette ruhani küyreu örşimes edi. Endi Batıs  ruhani immunitetten birjola ayırılu qaupi aldında twr.

Qanday zaman bolmasın, adamzattıñ qateliksiz tarihı joq. Adasqan aqiqattar sabaq bolsın bizge. Endi adamzatqa  öz boyındağı qoqıstı ırşıp, jan dünieni jalğan senimderden tazartıp, täubemizge kelip, Allah Tağala aldındağı parızımızdı  orındau ğana qaldı.

 

 

 

0 pikir