Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 2286 0 pikir 23 Aqpan, 2013 sağat 16:55

Şerubay Qwrmanbaywlı. Jüsipbek Aymauıtwlı jäne terminologiya mäseleleri

Jüsipbek Aymauıtwlınıñ terminologiya turalı oyları men onı qalıptastıru turalı negizgi wsınıstarı onıñ «Aq jol» gazetiniñ  1925 jılğı 1 mamırdağı sanında jariyalanğan «Pän sözderi qalay tabıladı?» dep atalatın maqalasında aytıladı.

Jüsipbek Aymauıtwlınıñ terminologiyalıq közqarasın söz etpes bwrın mına mäselege nazar audarğan jön. 1924 jılı «Qazaq bilimpazdarınıñ twñğış s'ezinde» Eldes Omarwlınıñ bayandaması negizinde terminologiyanı damıtudıñ qağidattarı resmi bektildi.  Alaş ziyalıları, osı alqalı jiınğa qatısqandar bayandamanı qızu talqılay otırıp, ortaq pikirge, bir pätuağa keldi. S'ez qaulısımen bekitilgen qağidattardıñ qoldanısqa engenine bir jıl da tolmay jatıp Jüsipbek Aymauıtwlınıñ qayta mäsele köterip, resmi belgilengen qağidattardan erekşelenetin, özgeşeleu jol wsınıp otıruı nazar audartadı.       J.Aymauıtwlınıñ atalğan maqalası Ahmet, Eldes, Halel sındı til bilimpazdarı maqwldağan qağidattardan bölek jol wsınuınıñ özi onıñ pikirine erekşe män berudi talap etedi. Sonımen terminologiyanı qalıptastrıudıñ özindik jolın jwrtşılıq talqısına wsınğan osı maqalağa retimen toqtalıp körelik.

Jüsipbek Aymauıtwlınıñ terminologiya turalı oyları men onı qalıptastıru turalı negizgi wsınıstarı onıñ «Aq jol» gazetiniñ  1925 jılğı 1 mamırdağı sanında jariyalanğan «Pän sözderi qalay tabıladı?» dep atalatın maqalasında aytıladı.

Jüsipbek Aymauıtwlınıñ terminologiyalıq közqarasın söz etpes bwrın mına mäselege nazar audarğan jön. 1924 jılı «Qazaq bilimpazdarınıñ twñğış s'ezinde» Eldes Omarwlınıñ bayandaması negizinde terminologiyanı damıtudıñ qağidattarı resmi bektildi.  Alaş ziyalıları, osı alqalı jiınğa qatısqandar bayandamanı qızu talqılay otırıp, ortaq pikirge, bir pätuağa keldi. S'ez qaulısımen bekitilgen qağidattardıñ qoldanısqa engenine bir jıl da tolmay jatıp Jüsipbek Aymauıtwlınıñ qayta mäsele köterip, resmi belgilengen qağidattardan erekşelenetin, özgeşeleu jol wsınıp otıruı nazar audartadı.       J.Aymauıtwlınıñ atalğan maqalası Ahmet, Eldes, Halel sındı til bilimpazdarı maqwldağan qağidattardan bölek jol wsınuınıñ özi onıñ pikirine erekşe män berudi talap etedi. Sonımen terminologiyanı qalıptastrıudıñ özindik jolın jwrtşılıq talqısına wsınğan osı maqalağa retimen toqtalıp körelik.

Avtor maqalasın bılay bastaydı: «Qazaq tilinde kitap köbeygen sayın, pän sözderi de molayıp keledi. Barlıq pänge kerekti sözderdi oylap tauıp, jetkizemiz dep bilim keñesteri äure bolıp jatır. Täuir, wğımsız-qolaysız sözder de köp, qoldanılıp jürgen sözder de köp. Sonımen jwrttıñ birsıpırası pän sözderine jarımay jür. Bwl  äñgime bıltır bilimpazdar keñesinde de söz bolıp edi. Älde bolsa söz bolu kerek körinedi. Sondıqtan pän sözderin qalay tabu turalı pikir wsınıp, oyşıldardıñ aldına salmaqpız» deydi.

Avtor terminologiyalıq jwmıstardı nelikten olay wyımdastıruğa bolmaytındığınıñ sebepterine toqtalıp, olardı sanamalap körsetedi. Ol birinşi sebep retinde mınanı aytadı:

1. «Til» degen närse bilimmen birge ösetin, örbitin jandı närse. Tildiñ ösip, örkendeui de tabiği jol boluı kerek. Jandı närse öz ağınımen, öz erkimen, qısılmay, zorlıq körmey, ösip jetilmek. Mädenietimiz küşeyse, tilimiz özinen-özi küşeyedi. Qalay küşeyedi? Jaña sözderdi qaydan aladı? Bayqap otırsaq, jat wğım jat sözdi özi kirgizetin körinedi. Töñkeristen beri eriksiz kirip ketken jat sözder bar. Olardı halıq siñirip alıp qoydı. Jwrttıñ miına ornap qaldı. Endi olardıñ ornına jañadan qazaq sözin tauıp kirgizip, jat tildi quıp şığamız dep talpınğanmen bolmaydı. Boyğa siñip ketken astı qayta qwsuğa bola ma? Sol tärizdi, sonday boyğa tarap ketken sözderge mısal mınalar: aptonomiya, respublika, säbet, kämenes, ispolkom, sayoz, mandat, ägent, milisiya, ätred, nalok, käperatsiya, meteñgi, sabranie, äristabayt, kunpeskebayt, pwraba, kontr,  pwrtokol, ıstaj, büdjet, kätegerie t.b.

... Bwl sözderdi eş bilimdar oylap tauıp kirgizgen joq. Ömir kirgizip otır. Ömir kirgizgen jañalıqtı jauıp tastauğa bolmaydı. Sondıqtan jat tilden qaşamız desek te qaşa almaymız».

Bwl J.Aymauıtwlınıñ bilimpazdar qwrıltayında bekitilgen qağidattarğa qarsı keltirip otırğan birinşi däleli. Mwnı onıñ terminologiyalıq qordı qalıptastıruda basşılıqqa alıp otırğan eñ bastı wstanımı dep te tanuımız kerek.

Ärine, özge tilderden söz almaytın til bolmaytını belgili. Biraq avtordıñ tildiñ örkendeuin erkine jiberip, tabiği jolmen damuına mümkindik beru kerek degen pikiriniñ ğılımi negiz berik deuge bolmaydı. Wlttıñ tili ğılım men tehnikanıñ, bilimniñ tili retinde qarqındı damu kezeñin basınan keşpegen uaqıtta onıñ tabiği jolmen qalıptı türde örkendeui mümkin.  Al tilderdiñ özara baylanısı küşeyip, mädenietterdiñ bir-birine ıqpalı artqan, wlttıñ ğılım men tehnikanı igeruge öz tilinde aralasıp, terminder tasqını, aqparattar ağını kele bastağan mezgilde tildiñ öz betinşe damuına jol beru qajet degen pikirge qosılu qiın. Sebebi, terminologiyanıñ damuın ırqına jibergen jağdayda, biz köptegen qiındıqtarğa, problemalarğa tap bolatınımız anıq. Terminologiyadağı jüyesizdik, semantikalıq säykessizdik, jarıspalılıq, terminderdiñ ündesimsizdigi, terminologiyalıq beyberekettik siyaqtı kemşilikter däl osı terminologiyanıñ damuın qadağalamaudan, üylestirmeuden tuındaydı. Mine sondıqtan da terminologiyanıñ damuın öz ağımına jiberu kerek degen twjırımnıñ negizi bar dey almaymız. Bwl orayda Jüsipbek Aymauıtwlınıñ  zamandastarı Ahmet Baytwrsınwlı men Eldes Omarwlı, Halel Dosmwhamedwldarı wstanğan joldıñ dwrıstığına kümän keltiruge bolmaydı. Olardıñ belgilegen qağidattarınıñ dwrıstığı sonda olar terminologiyanıñ damuın öz ağımına, ırqına jiberudi emes, onı rettep, wlt tiliniñ zañdılıqtarı men müddesine säykes jüyelep otırudı közdedi. Qazirgi termintanu ğılımında terminologiyanı damıtudı qadağalap, josparlap, üylestirip otıru qajettiligi däleldendi.

Maqaladağı jwrttıñ sanasına siñip ketken kirme sözderdi quıp şığuğa bolmaydı deuinde belgili därejede şındıq bar. Äsirese kirme sözder tım köbeyip ketse, olardıñ bärin wlt tiliniñ öz sözimen almastıru öte qiınğa soğatını ras. Oğan bügingi qazaq terminologiyasındağı mıñdağan kirme terminder  naqtı mısal bola aladı. Alayda tilge kirgen jat sözderden mülde arıluğa bolmaydı dep kesip aytudıñ da negizi bar dey almaymız. Mwnday pikirde birjaqtılıq bar ekendigin aytu kerek. Älemniñ köptegen tilderinde wzaq jıldar boyı qoldanısta bolğan jüzdegen özge tildik ataulardı töl sözderimen almastırılğanın däleldeytin derekter az emes. Tipti alısqa barmay-aq maqala avtorınıñ özi mısalğa keltirip otırğan sözderin alıp  qarasaq ta oğan köz jetkizuge boladı. Onıñ boyımızğa tarap ketti, endi olardı özgertuge bolmaydı dep mısalğa keltirgen joğarıdağı sözderiniñ köpşiligin biz bügin özgertip, qazaqşa nwsqasında qoldanıp jürmiz. Mäselen, mına ataular: keñes (sovet), atqaru komiteti (ispolkom), odaq (soyuz), jasaq (otryad), salıq (nalog), jinalıs (sobranie), twtqındau (arestovat'), tärkileu (konfeskaciya), qwqıq (pravo), hattama (protokol), sanat (kategoriya). Bwlardıñ biri erte, biri keş tilge siñip, resmi bekitilgen, jwrtşılıq qabıldağan sözder qatarına endi. Mwnday mısaldardı äli köptep keltire beruge boladı.  Sol sebepten de qazaqtıñ asa körnekti qalamgeri, körkem sözdiñ has şeberi Jüsipbek Aymauıtwlınıñ bilim-parasatın qwrmettey otıra, onıñ terminologiyanı damıtuğa qatıstı bwl wstanımınıñ ğılımi-lingvistikalıq negizi berik dey almasaq kerek.

Jüsipbek Aymauıtwlı ekinşi sebep retinde mınanı atap körsetedi:

«Jañadan jasalğan sözder küşpen til bola almaydı. Tildiñ qolaylısı, wğımğa jaylısı alınadı. Qolaysızı şığıp qalıp otıradı. Tirşilik tartısında qanday talğau tañdau bolsa, til de sonday tañdau izdeydi. «auhalter» (audandıq halıq tergeuşisi), «kek» (kesipşiler keñesi), «han bölbas» (hanşilik bölimi bastığı), «särsendeme» (gimnastika) degen sözder ötpeydi. Bwlardı til qılamız desek zorlıq boladı. El «atkom»-nan «ispolkom»-dı jaqsı biledi. «Odaq»-tan «sayoz»-dı artıq köredi: «sayoz»-dan närse aladı, «sayoz» wyımnan paydalanadı. «auıldıq keñes» degennen «auılnay säbet» degendi jeñil köredi. «Internacional»-dı olay audarıp, bılay audarıp, qazaqtan qolaylı söz taba almay qoydı. Bwl ne? Til orınsız bwrmalaudı kötermeydi eken».

Aldıñğı tarmaqta avtor qazaq tiline özge tilderden engen kirme ataulardı jatsınbau kerek, olar tilge siñip ketti dese, ekinşi taramaqta ol jaña sözderdi küştep tilge engizudiñ qajeti joq deydi. Mwnda da ol negizinen tildiñ damuın erkine jiberu kerek degen bastapqı oyın jalğastırıp, sabaqtay tüsedi. Jalpı alğanda jazuşı kirme sözderdi audarıp öz ataularımızdı jasauğa asa ıntalılıq tanıta qoymaydı. Aytqan oyı da, keltirgen mısaldarı da sonı añğartadı. Onıñ joğarıda aytqan sözdiñ qolaylısı, wğımğa jaylısı alınadı degeni dwrıs. Biraq sol qolaylını, jaylını anıqtap, iriktep, saralap otırudı jalpı halıqqa jüktep qoyudıñ reti joq. Onday ispen mamandar, tildiñ zañdılıqtarın, sözge, terminge qoyılatın talaptardı biletinder aynalısuı tiis. Tilge sätsiz jasalğan, tildik normalarğa jauap bermeytin sözderdiñ de enip ketip, ornığıp qalğannan keyin solardan arıla almay jatatın jağdaylarımız da az emes. Bwl tiisti saralau jwmıstarınıñ uaqıtında öz deñgeyinde jürgizilmegendiginen, istiñ käsibilikpen atqarılmağandığınan orın alatın kemşilikter. Avtordıñ ekinşi punktte halıq «jaqsı biledi», «jeñil köredi» dep atap körsetken, qoldağan sözderiniñ birqatarı uaqıt öte kele qoldanıstan şığıp qaldı. Kerisinşe, «ispolkom» ornına ol sınağan - atqaru komiteti, «sayoz» ornına - odaq, «auılnay säbet» ornına - auıldıq keñes ornıqtı. Mwnı uaqıt sını deytin bolsaq, sol kezeñde osı sözderdi jasap, qoldanısqa engizgen ziyalılardı tilge zorlıq jasadı dey almasaq kerek.

Maqala avtorı üşinşi sebep retinde mına mäselelerge toqtaladı:

«Mektepterdiñ pän sözderin keñsede jasau dwrıs emes. Pän sözin pän mamanı, kitap jazuşı şığaru kerek. Eşbir ğalım pän sözderin keñsede şeşkizip, jasamaydı. Kitap jazuşı özi tabadı. Bir ğalımnıñ şığarğan kitabında keybir sözder qolaysız bolsa, ekinşi jazuşı ol sözderin tüzep, özgertip, jaña söz kirgizedi. Sözdi pän iesi ğana şığarmasa, bögde kisilerdiñ şığaruı mümkin emes, öytkeni är pänge jetik adamdar bilim keñesinde bolmaydı. Pän iesi köp oylanıp, köp eñbektenip tapsa, keñes sözge köp oylanıp otıra almaydı. Bilim keñesteriniñ jiılısında bolğanımız bar, onda sözder jete tekserilmey üstirt qaralatındığı, köp otırsa, jalığıp, qolaysız sözderdi de ala salatını bayqaladı.

Bilim keñesteriniñ söz tabuı ğılımğa negizdelgen (akdemiçeski) jol emes, bwtaq (kustarni) jol. İlim negizimen şeşu üşin pän sözderin jasauşılar är tildi (arab, parsı, türik, Evropa tilderin) biletin (filolog) adamdar bolu kerek. Sondıqtan til qarastıru jwmısı bilimge negizdelmey, joramaldaumen, sipattaumen «osınau qalay bolar eken?»-men şeşilip jür».

J.Aymauıtwlı bwl jerde «terminderdi kim jasauı kerek?», «termin şığarmaşılığımen kimder aynalısuı tiis?» degen mäselelerge öz pikirin aytadı. Avtordıñ atıp otırğan oyı orındı. Är salanıñ terminderin sol salanıñ mamandarı, oqulıq, kitap jazuşı avtorlar jasauı kerek. Öytkeni olar sol özi mamandanğan salasınıñ wğımdarın, olardıñ özara baylanısı men erekşelikterin jaqsı biledi. Biraq mwnda mäseleniñ ekinşi qırı bar. Sala mamandarınıñ bäri birdey tildi, onıñ zañdılıqtarın, terminge qoyılatın talaptardı jaqsı bile bermeydi. Sondıqtan da avtor bwl mäseleni ğılımi twrğıdan dwrıs şeşu üşin «är tildi biletin filolog adamdar» şeşui kerek dep tüyindeydi. YAğni ol bwl twsta mäseleniñ ekinşi qırın da dwrıs bayqay bilgen. Jekelegen terminologiyalıq jwmıstardı sala mamandarınıñ atqaratındığına qaramastan, jalpı qazirgi uaqıtta älem halıqtarınıñ terminologiyalıq jüyesin jetildirumen, jüyelumen jäne termintanudı ğılım retinde zerttep, pän retinde oqıtumen aynalısuşılar negizinen lingvister bolıp otır. Bwl terminniñ söz, söz tirkesi retinde til biliminiñ zertteu nısanı bolğandığınan bolsa kerek.

Jüsipbek Aymauıtwlınıñ bilim keñesiniñ jwmısına sın aytuına keler bolsaq, onıñ sonau HH ğasır basında aytqan pikiri bügingi kün üşin de mañızdı bolıp otır. Onıñ «Bilim keñesteriniñ jiılısında bolğanımız bar, onda sözder jete tekserilmey üstirt qaralatındığı, köp otırsa, jalığıp, qolaysız sözderdi de ala salatını bayqaladı» degen sözi däl bügingi bizdiñ Memterminkomğa qatıstı aytılğanday.

Jazuşınıñ baspasöz betindegi termin qoldanısın retteuge qatıstı aytqan pikirleriniñ birqatarı äli de qwnın joyğan joq. Olardı eskersek, qazirgi baspasözdegi termin qoldanısında orın alıp jatatın keybir kemşilikterge jol berilmeuine septigi tier edi.

Şerubay Qwrmanbaywlı

filologiya ğılımdarınıñ doktorı,

professor

Abai.kz

0 pikir