Jwma, 22 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1596 0 pikir 1 Qırküyek, 2012 sağat 12:05

Dos Köşim. Şığıs jäne Ortalıq aymaqtardağı qazaq tildi mektepterdiñ problemaları

Respublikalıq «Wlt tağdırı» qozğalısınıñ törağası Dos Köşimniñ bayandaması. Bayandama «Qoğamnıñ bilim beru salasındağı sayasattı qalıptastıru men iske asıruğa qatısuı» attı QR Bilim jäne ğılım ministrliginiñ Bilim beru salısındağı qoğammen baylanıs jönindegi Keñes otırısında jasalğan .

24 tamız, Astana qalası.

Şığıs jäne Ortalıq aymaqtardağı qazaq tildi mektepterdiñ problemaları

 

Qwrmetti Keñes otırısına qatısuşılar! Qwrmetti ministr mırza!

 

Meniñ bayandamnıñ taqırıbı - qazaq jeriniñ şığıs jäne ortalıq aymaqtarındağı qazaq tilindegi mektepterdiñ jağdayı jäne problemaları. «Wlt tağdırı» qozğalısı biıl Şığıs Qazaqstan, Aqmola, Qarağandı jäne Pavlodar oblıstarınıñ audan ortalıqtarı men iri eldi mekenderinde kezdesuler ötkizip, qazaq mektepteriniñ jay-küyimen tanıstı. Meniñşe, bwl mäseleni bügingi otırısqa qatısıp otırğan mamandar da bir kisidey biledi dep oylaymın.

Respublikalıq «Wlt tağdırı» qozğalısınıñ törağası Dos Köşimniñ bayandaması. Bayandama «Qoğamnıñ bilim beru salasındağı sayasattı qalıptastıru men iske asıruğa qatısuı» attı QR Bilim jäne ğılım ministrliginiñ Bilim beru salısındağı qoğammen baylanıs jönindegi Keñes otırısında jasalğan .

24 tamız, Astana qalası.

Şığıs jäne Ortalıq aymaqtardağı qazaq tildi mektepterdiñ problemaları

 

Qwrmetti Keñes otırısına qatısuşılar! Qwrmetti ministr mırza!

 

Meniñ bayandamnıñ taqırıbı - qazaq jeriniñ şığıs jäne ortalıq aymaqtarındağı qazaq tilindegi mektepterdiñ jağdayı jäne problemaları. «Wlt tağdırı» qozğalısı biıl Şığıs Qazaqstan, Aqmola, Qarağandı jäne Pavlodar oblıstarınıñ audan ortalıqtarı men iri eldi mekenderinde kezdesuler ötkizip, qazaq mektepteriniñ jay-küyimen tanıstı. Meniñşe, bwl mäseleni bügingi otırısqa qatısıp otırğan mamandar da bir kisidey biledi dep oylaymın.

Täuelsizdik qayta oralğanan keyingi jıldarı wlttıq jañğıru mäselesi söz bolsa, bizdiñ resmi organdar qanşa qazaq mektebiniñ, qanşa balabaqşanıñ payda bolğanın tilge tiek etedi. Iä, osı jiırma jıldıñ işinde qazaq tilinde bilim beretin 800 dey mektep aşılıptı. Eger 50-60-jıldardağı tıñ igeru kezinde 800-dey qazaq mektebiniñ jabılğanın esimizge alsaq, biz qazaq mektepteriniñ sanı jöninde 61-jıldıñ deñgeyine endi ğana jetippiz. Bwl maqtanuğa twrarlıq derek emes.

 

Osı jiırma jıldıñ işinde Almatıdağı qazaq mektebiniñ sanı 54 ese ösipti (Bwrın bir ğana mektep bolsa, qazir 54 qazaq mektebi bar). Al Şığıs, Soltüstik, Ortalıq aymaqtarda, bizdiñ tilimizben aytqanda, orıs tildi öñirlerdegi qazaq mektepteriniñ sanı da, sapası da sın kötermeytin deñgeyde. Alıs auıldardan audan ortalıqtarına, öndiristi eldi mekenderge qazaq azamattarınıñ köşip keluiniñ toqtaytın türi joq, biraq olarğa arnalğan qazaq mektepteri joqtıñ qası, sondaqtan olar amalsızdan balaların orıs tilindegi mektepterge berude.  Öytkeni keybir audandarda qazaq mektepteriniñ sanı 1991 jıldıñ deñgeyinde qalğan... Ärine, bwl jerdegi bastı mäsele -  azamattardıñ (onıñ işinde, qazaqtardıñ) äli de bolsa, memlekettik tildiñ bolaşağına degen senimderiniñ joqtığı... Bwl psiholgiyalıq mäseleni şeşu tek qana memlekettiñ jwmısı emes, azamattıq qoğamnıñ, birinşi orında, ata-analardıñ da mindeti ekeninde talas joq. Alayda azamattardıñ balaların qazaq tilindegi mektepke bermeuleriniñ basqa da sebepteri bar. Men osı mäselelerge qısqaşa toqtalıp ketkim keledi:

  • Täuelsizdik kezeñinde aralas mektepterdiñ köbeygeni eşkimge qwpiya emes. Ol jerde sabaqtan basqa is-şaralardıñ barlığınıñ basqa memlekettiñ memlekettik tilinde jürgiziletinin bärimiz bilemiz. Balaların qazaqşa üyretkisi kelgen köptegen ata-ana osınday jağdaydı körgennen soñ, «balalarımız şala orıs ne şala qazaq bolğanşa orısşa oqığandarı dwrıs» degen pikirge sayadı. Bwdan şığatın jol bireu-aq siyaqtı. Ol aralas mektepterdegi oqu tärbie jwmıstarınıñ, birinşi kezekte, qazaq tilinde jürgizilui. Tek qana bir tilde - orıs tilinde jürgiziluge tiım salınuı qajet. Körneki qwraldar, sabaq kesteleri de osı talapqa kiredi. Üyirmelerdiñ barlığına da osı talap qoyıluı şart. Eñ bastısı, mekteptiñ direktorı mindetti türde qazaq tilin tolıq meñgergen mamanı boluı kerek. Eger bwl mäseleler şeşilmese, aralas mektepterdi orıs tilindegi mektepterdiñ qatarına jatqızuğa tolıq boladı.
  • Qazaq mektepterin saludı josparlağanda, onıñ ornalasatın jerine erekşe köñil böluinu qajet. Orıs tildi eldi mekenderde, qazaq mektepteriniñ (olar öte az, balalar jan-jaqtan jinaladı) ortalıqta ornalasqanı dwrıs. Eldi mekenniñ jan-jağında bıtıray ornalasqan oquşılardıñ kelip ketui mäselesin osılay şeşuge boladı. Al bizder monitoring jürgizgen eldi mekenderde, kerisinşe, qazaq mektepteriniñ köpşiligi eldi mekenniñ şetinde ornalasqan. Qalanıñ bir şetinen ekinşi şetine qatınaudıñ qiınşılığınan köptegen ata-ana balaların orıs mektepterine beruge mäjbür boladı. Ärine, bwl mektepter Keñes ökimet kezinde, qazaq halqınıñ, qazaq tiliniñ «ekinşi sort» bolıp twrğan kezinde salınğan. Bir ğana mısal, Zerendidegi qazaq mektebi audan ortalığın eñ şetinde, Zerendi köliniñ jağasında ornalsaqan...Mektepten köri demalıs ornına wqsaydı. Qıstıñ közi qırauda qalanıñ ekinşi şetinen bwl jaqqa keludiñ özi ülken erlikti talap etedi.
  • Eñ bastı problema - bwrınğı orıs tilindegi mektepterdegi bala sanınıñ azayıp kele jatqanın, al memlekettik tilde oqitın oquşılardıñ köbeyip kele jatqandığın eskere otırıp, bwl aymaqtardağı orıs tildi mektepterde optimizaciya jürgizu mäselesi dep oylaymın. Qazirgi orıs tilindegi mektepterdegi oquşılardıñ sanı men mektepterdiñ siımdılığın salıstıra warasañız, qazaq tilindegi mektepterdi saludı on jılğa şegeruge anıq boladı. Bir ğana mısal, Ridderdegi 16 orıs tilindegi mekteptiñ siımdılığı 10048 oquşı. Al sol mektepterde oqıp jatqan oquşılar sanı - 5522 bala. Osınday jağdayda jalğız qazaq mektebine («Şañıraq») bala simay, jergilikti biliktiñ tağı bir mektep aşudı josparlauı aqılğa simaydı. Eger optimizaciya jasalsa, kemdegende 600 orındıq tağı 8 qazaq tildi mektepdi aşuğa boladı. Mısalı, №17-mekteptiñ siımdılığı 960 oquşı bolsa, ondağı qazirgi oqitın balalar sanı - 342. Demek 618 orın bos twr. Al №3 mektepte 1176 bala oquı kerek, biraq ondağı bala sanı - 586 ğana. 590 orın tağı da bos. Meniñ oyımşa 1940 adamadıq №14 mekteptegi 500 balanı (tağı 1140 orın bos twr) 3-mektepke köşirseñiz, mıñ orındıqtı qazaq mektebi payda boladı. Ärine, orıs tildi mektepterdiñ ata-anaları öz balalarınıñ eki köşeni kesip ötuine qarsı bolıp, jandarı şığıp otır, biraq qazaq tildi mekteptiñ oquşılarınıñ 5 şaqırım jerden kelip-ketuine eşkimniñ de bastarı auırmaydı. Bwl jerde ata-analarmen tüsindiru jwmıstarınıñ jürgizilmeytini (bwl jergilikti äkimşiliktiñ, işki sayasat basqarmasınıñ, qoğamdıq wyımdardıñ mindeti) körinip twr. Demek bwl jerde ministrlik tarapınan naqtı bir bwyrıq ne ereje qajet. Bir jerde twrıp, bir-birleriniñ jağdayların tüsinbegen orıs tildi oquşılardıñ ata-anaları zañğa bağınuları kerek. Osı jerde zorlıqpen köşirilgen basqa wlt ökilderine soñğı nandarın balalarınıñ auzın jırıp bergen, üyiniñ törin wsınğan ata-analarımız tüsedi. Qazir solardıñ balaları qazaqtıñ mektebine bos bölmelerin beruden bas tartıp otır. Demek bizde memlekettik tildegi mekteptiñ - memlekettik sayasat ekendigi wmıtılğan. Ayta ektu kerek, Temirtaudağı sottasu da osı mäseleden tuındağan.
  • Qazaq mektepterin aşudı josparlauda, olarğa mektep saluda köp jıldı qamtitın, perspektivalıq közqaras kerek. Mısalı Ridderde 600 orındıq mektep salınadı deydi.. (Äli de «deydi»...). Biraq qazaq oquşılarınıñ sanı qazirdiñ özinde 620 ğa jetken. Demek ol mektep salınamın degenşe, oquşılardıñ sanı 1000-nan asuı mümkin. Ömir boyı jarımay jürgizip qoyamın demese jäne orıstildi mektepterdiñ ata-anaları tarapınan şu şığıp kete me demese, jergilikti bilik mekteptegi orındı bolaşaqtı eskere otırıp josparlauı şart. Ayta ketu kerek, däl osınday jağdaylar basqa audandarda da kezdesedi.
  • Taığ bir anıq közge tüsken keleñsizdik - qazaq mektepteriniñ ğimaratınıñ, tehnikalıq bazasınıñ tömendigi. Mısalı, Şığıs Qazaqstan oblısındağı Wlan audanındağı mekteptiñ ğimaratı - jüzu basseyni bolsa, Aqmola oblısındağı Eltay eldi mekenindegi 320 bala oqitın qazaq mektebi auruhananıñ ğimaratına ornalasqan, al sol jerdegi 130 bala oqitın orıs tildi mektep tiptik 3 qabattı ğimaratta. Jüzu basseyinindegi sınıp bölmelerinde tereze joq! Bastauış sınıptıñ balaları, türmede «stakan» dep atalatın, auzı-mwrnı joq otauda däris aluda. Al metepke aynalğan auruhanada sport zalınıñ bolmauı eşkimdi tañ qaldırmaytın bolar. Bwnday jağdaylar Şığıs Qazaqstannıñ Glubokoe audanı ortalığındağı mektepte de kezdesti. Bwnday mektepterge qanday ata-ana balaların beredi jäne bwl diskriminaciya äleumettik ädiletsizdikke, keyin äleumettik jarılısqa alıp keletinin wmıtpalıq. Sözimiz däleldi bolu üşin bir ğana oblıstağı jağdayda mısalğa alayıq. Qarağandı oblısısındağı (basqa oblıstağa qarağanda jağdayları birşama jaqsı dep eseptelinetin oblıs) jağday mınaday:

260 qazaq tilinde oqıtatın mekteptiñ

  • 48 mektep peşpen jılıtıladı;
  • 95 mektepte su tasımaldanadı;
  • 170 mekteptiñ därethanaları dalada ornalasqan;
  • 53 mektepte tolıq jabdıqtalğan medicina kabineti joq;
  • 98 mekteptiñ sport zalı joq;
  • 82 mektepte sport alañı joq;
  • 94 mektepte ashana joq...

Ärine, bwl derekterdiñ barlığın orıs tilinde oqıtatın mekteppen salıstırıp

beruge boladı. Biraq bizdiñ maqsatımız eki tildik ortağa ot tastau emes.

  • Eñ bastısı, alıs auıldardağı audan ortalıqtarına, şağın qalalarğa köşip kelip jatqan qazaq otbasıların eseptey otırıp, qazaq mektepterimen qamtamasız etudiñ naqtı memlekettik josparı jasaluı kerek. Onday bolmağan jağdayda, orıs mektepterinde oqitın qara közder köbeye tüsedi.

Dos Köşim

Respublikalıq «Wlt tağdırı» qozğalısınıñ törağası

"Abay-aqparat"

0 pikir