Düysenbi, 10 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 99442. Jazılğandar — 72523. Qaytıs bolğandar — 1058
Din men tin 1592 10 pikir 24 Mausım, 2019 sağat 10:55

Qwnanbay meşitin mwrajayğa aynaldıruğa qarsımız

Sarı-Arqanıñ törinde ornalasqan qasietti Qarqaralı. Ärgi-bergi tarihta ornı erekşe bolğan Qarqaralı. Qazaqtıñ igi-jaqsıları meken etken Qarqaralı. Mine, osı Qarqaralıda boy köteregen Qwnanbay qajı meşiti jönindegi oylarımmen sizdermen bölispekşimin. Mäsele mınada, kfzirgi Qarqaralı audanınıñ äkimi Maqsutov Haleldiñ audan imamı Quatbekov Asqardıñ qoldauımen Qwnanbay qajı meşitiniñ jwmısın toqtatıp mwrajayğa aynaldıru äreketteri bastaldı. Biri jaqsı ataqqa, biri jaña meşitke ie bolamız dey me, anığın Alla biledi.

Bwl wyattı oqiğa bıltırdan bastau aladı. Oğan män berip, onı elegen adamdı öz basım körmedim. Kerisinşe qoldau körsetip jürgen halıqtı ğana kördim. Olardıñ osınday halge tüsui Qarqaralı tarihın mülde bilmeui dep bilemin. «Qarqaralı jer jannatı, Qarqaralı ekinşi Şveycariya, tarihi meken» siyaqtı sözder aytqannan basqa tük bilmeui.

Al endi, Qarqaralı tarihına qaraytın bolsaq 1824 jılı Qarqaralı okrug bolıp aşıladı. Sol zamannıñ tarihnamasında Qarqaralı Resey patşalığınıñ qazaq dalasınıñ törinde ornalasqan eñ mıqtı äskeri bekinisi ekenin bilemiz jäne onda mwzday qarulanğan, är sätte qazaqtıñ qanın töguge dayar twrğan kazak jazalau jasağı ornalasqanın bilemiz. Qazaqtıñ ajalı ornalasqan jer dese de bolar edi.

1849 jılı Qwnanbay ağa-swltan bolıp saylanadı da meşit qwrılısına kirisip ketedi. Endi, bwl jerde barlıq tarihtı aytudıñ qajeti joq, bilgisi kelgen adam onı kitaptan da oqıp biledi. Meşit qwrılısı 1851-i jılı ayaqtalğanda Qarqaralıda nebarı bir-eki qazaq otbası ğana bolğan. Dana Qwnanbay meşit aynalasınan jer aldırıp, qazaqtıñ igi-jaqsıların Qarqaralığa qonıstandırğan. Bwl derekterdiñ barlığı Almatıdağı memlekettik mwrağatta saqtaulı. Endi, osı derekterge süyenetin bolsaq Qwnanbaydı Qarqaralınıñ negizin saluşı dey alamız. Qarqaralı bwdan bwrın tek Resey imperiyasınıñ äskeri bekinisi bolğan, onda mwsılmandardan tek saudager tatarlarmen özbekterdiñ birneşe otbası twrğan. Bwl azdağan tarihi derek.

Endi, kazirgi jağıdaydı aytar bolsaq, bıltır audan äkimi Qarqaralığa kireberiste jaña meşit saldırmaqşı degendi estigende öte quandıq. Biraq, quanışımız wzaqqa barmadı. Sebebi, meşittiñ negizin salu räsiminde söylegen audan äkimi Qwnanbay meşitiniñ audandıq statusın jaña meşitke berip, Qwnanbay meşitin soğan qarastı etpeşi ekennin ayttı.

Bwl qalay bolğanı? Qwnanbaydan keyingi bwl Qarqaralıda ekinşi polkovnik menmin dep biri esirse, ekinşisi men Qwnanbaydan artıq meşit salamın dep jür me eken?

Mine, osı sätten äkimniñ jaman nieti biline bastadı. Biraz uaqıt ötken soñ, qwrılıs qarqındı jürip jatqanda äkim zeynetkerlerdi jinap, imamdı şaqırıp, Qwnanbay qajı meşitin mwrajayğa aynaldıru mäselesin köteredi jäne olar onı qoldaydı. Meşitti jabu kerek degendegi uäji, meşit öz-özin qamtamassız ete almaydı deydi, jarıqpen jıluın töley almaydı deydi, sondıqtan memleket qaramağına beru kerek deydi. Bwl meşitke tüsken sadaqamen jıluı men jarığı bılay twrsın ekinşi meşitti saluğa boladı.  Bwl äkim joğarıdağı tarihtı bilmeydi me, imam Qwdaydan qorıqpaydı ma? Sovet ökmeti ornıqqan soñ Qwnanbay qajı meşitin bwzbaqşı bolğandar mertigip öldi, meşitten basqağa aynaldıramız degender de oñğan joq.

Jaqsı. Uaqıt ötti, jaña meşit uaqıtılı qoldanısqa berilmedi, qwrılısı toqtadı. Men: «Qwdayğa mıñ şwkir!» dedim. Türli alıp-qaşpa äñgimeler aytılıp jürdi, jeri zañdastırılmağan, elektr tartılmaytın boldı degendey... Biraq, onıñ barlığı mañızdı emes edi. Mañızdısı qwrılıs toqtadı! Biraq, bwl quanışımız wzaq bolmadı, biıl qwrılıs jandandı.

Bwl da tük emes eken. Tağı da äkim, zeynetkerler jäne imamnıñ qoldauımen meşit janına äkelip Qwnanbaydıñ müsinin ornattı. Ärine, biz qarsı boldıq. Eger äkim elmen aqıldasqanda, men mindetti türde müsindi äkimşilik aldına ornatudı wsınar edim jäne wsındım da. Biraq, ol qwlaq aspadı. Kazir äkimşilik aldında Boqtı köterilisin ayausız basqan kommunarlardıñ ülken manumeti twr.

Meyli... Onda da öz bilgenin qıldı. Al endi, taqauda qaytadan meşitti mwrajayğa aynaldıramız degen äñgime jañğırıp şıqtı. Imamğa barsaq: «Joq, meşit jabılmaydı. Meşit endi meşit-muzey dep ataladı da bir bwrışına tarihi jädigerler qoyıladı» deydi. Sonda bwl ne qılğanı? Azan aytılmasa, Jwma namazı oqılmasa, qızıqtağan halıq işinde şwbırıp jürse ne bolmaq? Qwdaydı da, dindi de, Qwnanbaydı da mazaq qılğanı ğoy mınau!

Öz basım mwnı dinge qarsı arnayı äreket dep bilemin. Meşit jabılsa bwdan tek Qarqaralı vahhabisteri wtadı. El üşin, din üşin janım pida dep meşit salğan Qwnanbay, sol meşitten namaz oqıp, dwğa qılıp, äreket etken Älihan Bökeyhan, Jaqıp Aqbaywlı siyaqtı qazaqtıñ marqasqalarına pısqırıp ta qaramauı dep bilemin.

Mine, osı künge deyin meşittiñ jabıluına arnalğan üş qadam jasaldı. Birinşisi: jaña meşit salınıp Qwnanbay qajı meşitiniñ statusına ielenu, ekinşisi: meşit janınan Qwnanbaydıñ müsinin ornatu, üşinşi: meşitti jartılay mwrajay qılu.

Osı maqalanı jazıp otırğanımda meşitte jinalıs boldı degen habar jetti mağan. Onda audan äkiminiñ orınbasarı Aliev Saylau degen meşitke kelip, joğarıdan hat keldi dep bir hatttı oqıp beripti. Söytip: «Abaydı Abay qılğan Qwnanbay, sondıqtan Qwnanbaydı tanıtuımız kerek» dep, bwl prezident Qasım-Jomart Tokaevıñ wsınısı depti. Küleyin be, jılayın ba? Prezident meşittiñ jıluımen jarığı tölenbey jatqanın qaydan biledi? Bilgen küni barlığın retteñder demey me, älde meşitti jauıp tastañdar dey me?...

Sonımen kim jeñedi? Älemderdiñ Rabbısı bolğan Alla ma, älde aqıldarınan adasqan pendeleri me?

Kimnen qorqamız? Alladan ba, äkimnen be, imamnan ba? Jauabı belgili ğoy. Qazağım: «Qwdaydan qorıqpağannan qorıq» deydi.

Töleutay Erbolat Jaqsılıqwlı

Abai.kz

 

10 pikir