Beysenbi, 2 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 402. Jazılğandar — 27. Qaytıs bolğandar — 3
Äleumet 3521 10 pikir 6 Mausım, 2018 sağat 08:29

Temirjoldağı tüyeler tragediyası

Atırau oblısınıñ äkimi

Nwrlan Noğaevtıñ nazarına

2018, mamır ayınıñ orta şeninde TŞO-ğa qatınaytın poyız 4 tüyemdi işek-qarının süyretip, quırdaq qılıp turap-turap, pärşä-pärşäsin şığarıp, temirjol boyın qızıl qanğa böktirip, bordaqılap twrıp ezip ötti. Teñizge qatınaytın bir ğana temirjol bar. Onımen jüretin poyızar tek qana jük tasımaldaydı. Qazirgi zañ «malıña ie bol, ayıppwl saldıramın, kedergi keltirip otırsıñdar» degen qağidağa äbden jatıp alğan. Qazaq maldıñ arqasında ömir sürip otırğanın mıylarınan öşirip alğan. Situaciya, jağdayat degenderdi müldem wmıtqan.

Kim kinäli? Qaytadan zañ bilmeytin, bilse de talap ete almaytın, ärige bara almaytın momın halıq, qorqaq, qara malşı kinäli? Endi ündemeuge şıdamım jetpeydi. Mwñ-şerimdi «töreligin halqım ayta jatar» degen oymen, äzirge maqala äri qwlaqqağıs retinde oqiğanı köpşilikke jariyalauğa bekindim.

Men 4 tüyemnen ayrıldım. Bwnıñ aldında da 20 şaqtı malımnan ayırılğanmın. Qaqqan maşinist qasaqana qıldı dep oylaymın. Sebebi, jaqın jerde ayaldaytın beketi bar, ol jerden janarmayın qwyıp şıqqan poyızıñ jıldamdıq jinauı ekitalay. Tipti qattı jıldamdıqpen örşelene ökirtip aydadı degende de äkesiniñ janazasına asıqtı ma? Älde poyızıñ signalı men tormozı joq pa? Tün mezgili bolsa tipten jäy jürgeni abzal! Sol jerden adamdar ötip bara jatsa ne bolmaq? «Manay» dep qabatınan iirip twrıp asıq atqanday adamdardı da beluardan qiıp tilip öte me? Älde qarapayım malşı men malınıñ swrauı joq pa? Öziniñ tışqaq lağı qağılsa sotqa jüginip bieniñ qwnın töleter edi ğoy.

Maşinist şovinist emes bolar, qanşa degenimende qazaq emes pe? Älde qazaq wltına kek qatqan bireu me?

Basılğan tüyelerimniñ üşeui buaz, bireui taylaq. Men poyızğa qağılğan maldarımdı 3 mln-ğa bağalaymın. YAğni, temirjol torabı mağan (bwrınğını qospağanda) jäne 3 mln. zalal keltirdi. Temirjol torabı äbden basındı-au, qağadı da jüre beredi. Jalğız meniki emes, sol mañda otırğan talay malşınıñ malın basıp ötti. Şıdamnıñ da şegi bar emes pe? Ne, eldiñ bäri auzı buılğan ögiz deysiñder me, älde tiregi mıqtı mekemeniñ poyızı diirmen aynaldıra ma? Ündemegen sayın, bwqqan sayın swqqandı qoyatın kez jetpedi me? Qattı obal jasaldı, biraq, qazirgi adam obal-sauaptı biluşi me edi? Endi malımdı kimnen daulaymın? Kinäli, jauapker degender bar ma? Eşkimniñ eşkimmen şarua-şatağı joq. Maldı qaqtı, jüre berdi. Tım bolmasa: «Ol da bireudiki ğoy, iesi qan qaqsap qalğan bolar, janwyasınıñ rizıq-nesibesi auzınan jırıldı-au, wyat boldı, obal boldı-au degen adami arlı qasietterdiñ bw düniede joq bolğanı ma? Tım-tırıs, eşkimde ün joq, eşkim jaq aşpaydı, sen timeseñ men timen badıraqköz!

Auıt-auıt ne habar eken dep aynalağa wzınqwlaqtarın türip zer salıp qoyadı. Bwl üyrenşikti qalıptı jağdayğa aynaldı. Qazaqstanda ömir süru öte rahat! Adamınıñ da, malınıñ da swrauı joq! Tilsiz malğa aynaldıq, erekşeligimiz tek eki ayaqtı türimiz. Sebebi, aytqan söz jelge wşıp sol jerde qaladı, tıñdauşılar aqpaqwlaq, tegin uädege qarq qılıp kömip ketedi, qorıtındısı tragediyamen ayaqtaladı. Kerek bolsa mal iesiniñ bereketin alıp, zañmen toqpaqtap, zañmen qorqıtıp, ayıppwl salıp, jasap otırğan jwmısınan şığarıp jiberedi, nemese «problema kerek bolmasa üniñdi şığarma, äytpese joğarıdağı kategoriyalardı qoldanamız» dep basıña äñgirtayaq oynatadı. Sormañdaymız!

Mısalı, men mal şaruaşılığında otırğan, şarua qojalığım bar jeke käsipkermin, äri jwmıstamın. «Käsipkerlikti qoldau» degen meniñ miıma kirip şıqpay-aq qoydı. Tüsinbedim, kimdi-kim qoldaydı, toyst, ili, kimdi-kim qorlaydı? Men qazir qorlanıp otırmın. Mına basınudıñ şegi bar ma? 3-4 kün bwrın masanıñ kürt payda boluına baylanıstı qoramda twrğan maldarım boşalap jeldep ketken. Jazda tınıştıqqa, tau jaqqa qaşatın maldıñ ädeti emes pe? Men sol küni jwmısta boldım. Malımnıñ aldı temijoldan ötip ketken. Qalğan soñı öter-ötpesten soqır maşinist qağıp tüsirip twr ğoy. Maldıñ atı mal emes pe? «Bağdarşamğa qarap kütip twratın, ana jerdegi ötkelden öteyik» degen aqıldı maldı qaysıñ kördiñder? Aqıldı degen maşinisttiñ türi mınau! Äytpese meniñ 4 bas tüyem «kelseñ kel» dep poyızğa eregesip temirjoldıñ qaq ortasında twrıp qaldı deysiñder me? Älde jan-jağındağı şöpti qoyıp bir mezgil temirjol üstindegi şeben'ge jayılıp jür deysiñder me? Temirjoldı torıp, kelgen maldı aydap jiberip twratın adamdarı qayda? Biik jerde tüyeniñ pısıq boluı mümkin emes närse ğoy, «tüye köpirden tayaq jeydi» degen maqal tekke aytılğan ba? Qopal tüyelerdiñ biikke şığıp alsa, arı qaray tömenge ıldilauı qiınğa soğatını belgili emes pe? Teñizdiñ irgesinde otırıp körip otırğan qorlığımız mınanday:

1. Teñizdiñ gazı (fakel') auanı lastap dalağa bosına janıp twr, biz irgesinde otın, qi jağıp otırmız!

2. Qasınan toq jelisi ötude, biz bayağı däuirşe bilteşammen otırmız!

3. Sudıñ liniyası qasınan ötip jatsa da bizdiki sol bayağı qauğa şelek!

4. Teñizge qatınaytın tas jolda «maldar, skotı» belgisi tüp-tamırımen joq. Al bizge «malıña ie bol!» deydi. Malımız birnärse tüsinse qwlağına ayqaylap twrıp: «Ana asfalt' pen temirjoldıñ, jäne QR zañınıñ  mañına jaqındamañdar, basılıp, asılıp azappen ölesiñder, sender tügil adamnıñ qadiri men qwnı joq qazirgi kezeñde» der edim ğoy.

5. Malıñdı qınaşa qıratın temirjol boyı qorşalmağan, nege? Saqtıq şarası temirjolğa tiesili emes pe? Eger, osı künge deyin bizdiñ maldarımızdan ziyan şegip, maldarımız poyızdı audarıp tastap, adam şığınına, adam ölimine sebepker bolğan bolsa, qane, däyekti bir dälelder keltiriñder? «Mal ziyan» deseñder temir joldıñ jan-jağın qorşap qoyıñdar! Bizdiñ mal bağıp otırğan jerimiz de, jayılımı da zañdı, malımız sırğalaulı. Al endi «mal baqtıñ ba kötinen bir eli qalma» degen zañ joq! Onday bolsa ükimetke de «wrınıñ da kötinen qalma» degen jaña zañ jobasın jasaqtau kerek!

6. Mal wrısı kanokrattar qanşa wstalsa da zañ aldında jauap bermeydi!

7. Mal auıldardı mensinbeudi, swrauı joq dep poyızben de, avtokölikpen de qınaşa qırudı, qırğannan keyin de jauapkerşilikten jaltarudı qoyu kerek! Jäne zañ aldında adamzattıñ bäri birdey. Krutoy jäne malşı bolıp ekige bölinbeydi. Biz kapitalizm men feodolizm twsında ömir sürip jatqan joqpız! Bizde QR azamatımız! Zañda qolında dımı joq malşı jauap berip, poyızı bar, TŞO-ğa qızmet etetin qaltalı twlğalar jauapkerşilikten bosatılu kerek degen jeri joq!

8.. Halıq osı adal mal arqılı jan saqtap otır. Malşılardı mensinbese el-halıq qıtaydıñ qoldan jasağan jwmırtqa, plastik küriş, rezenki farş, şoşqanıñ terisinen jasağan türli-tüsti rezenki marmelat, lap etip janatın qıtırlaq qatpa çipsi, kögerip janatın, türli himikat qosılğan tauarlar, dat ketiretin kola sekildi haramdarmen tamaqtanıp wrpaqtı joyar edi!

Sonda bizge ne isteu qaldı? Qi men bilteşam jağıp, osı 5-6 jandıq üşin qarañğı üñgirde susız ömir süremiz, söytip baqqan malıñdı wrı bir wrlaydı, söytip baqqan malıñdı avtökölik basıp zım-ziya joğaladı, söytip baqqan malıñdı poyız jäne basadı, ükimet seni qoldaudıñ ornına «malıña ie bolmadıñ» dep odan beter janıñdı şığarıp şıñğırtıp twrıp moynıña ayıppwl saladı, jasap jürgen jwmısıñnan şığaradı, qaldı janwyaña zardabı tiedi. Osı ma käsipkerlikti qoldau? Biz örkenietti elde ömir sürip damıp jatırmız ba? Endi malşılardı malımen qosa Siriyadağıday joğarıdan wşaqpen bombılau ğana qaldı! Söz soñında aytarım, «sudıñ da swrauı bar» degendey, 4 tüyemdi qağıp öltirgen poyızdıñ mekeme basşıları aq adal malımnıñ qwnın ötep beruin swraymın! Aynaladağı basqa da malşılarğa avtokölik pen poyızdıñ ziyanı timegenin, tigen jağdayda zañ aldında jäbirleuşilerdiñ (meyli ol mekeme ne jeke twlğa bolsın) qatañ jauap beruin swraymın! Osınday keleñsizdikterdiñ aldın alu üşin bolaşaqta ne isteu kerektigin audan äkimderi men TŞO basşıları birlese otırıp aqıldasıp, qanday da bir şara wyımdastıruın swraymın! Barlıq äleumettik jelige taratamın jäne barlıq tiesili orındarğa şağımdanamın!

Joldasqali Särsenov 

Abai.kz

 

10 pikir